Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды




НазваниеАвтореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды
страница4/6
докторы А Т
Дата конвертации06.02.2016
Размер0.88 Mb.
ТипАвтореферат
источникhttp://www.iie.kz/userfiles/1kudaibergenova.doc
1   2   3   4   5   6
«1926-1939 жж. көші-қон: жалпы сипаттамасы, халықтың әлеуметтік-ұлттық құрамына тигізген әсері мен демографиялық салдарлары» атты бөлімде Қазан төңкерісінен кейінгі Қазақстанға көші-қонның қайта өрлеген 1926-1939 жж. аралығын қамтитын екінші кезеңнің үдерістері талданады.

Қоныстандыру шараларының белсендірілу кезеңін бастаған орталықтың арнайы қаулылары мен республикадағы іс-шаралары [22], 1929 ж. республика үкіметі жанынан құрылған Қоныс аудару басқармасы мен көшіру-қоныстандыру мекемелерінің құрылымы, жұмыс істеу принциптері мен қызметі сараланады [23].

1929 ж. 13 ақпанында Қазөлкелік БК(б)П бюросы жанынан құрылған Қоныстандыру басқармасы өлкедегі қоныстандыру шараларын жүргізу жоспарын жасайды. Кеңес үкіметінің көші-қон саясатында бірден екі – ерікті және мәжбүрлі бағыттары пайда болды. ХХ ғ. 1920-30 жж. Қазақстан Кеңес Одағын аграрлы елден индустриалды елге айналдыру жоспарындағы негізгі өндірісті-шикізатты өлке болды. Ауыл шаруашылығына өзгерістер енгізіп, өлкенің пайдалы қазбалары мен энергетикалық ресурстарын шаруашылық айналымға тарту сырттан жұмыс күшінің үздіксіз келуіне жол ашты. Еңбек ресурстары қазақтың дәстүрлі шаруашылығын ұжымдастыру, отырықшыландыру арқылы жою және белсенді көші-қон саясатын жүргізу мен Лагерлердің бас басқармасы (ГУЛАГ) жүйесіне бағындырылған еңбек қоныстарын, түрмелер, еңбекпен түзеу лагерлері мен колонияларын ұйымдастыру секілді екі жолмен жинақталды.

Өндірістік көші-қон. 1927 ж. Қазақстанның ауыр индустриясындағы жұмысшылар саны 10,2 мың адам болса, 1939 ж. қарай 192,4 мың адамға жетті. Өндірістендіру нәтижесінде ерекше Орталық және Шығыс Қазақстанның шаруашылығын жаңаландыру шаралары жүргізілді. Мысалы, 1913 ж. салыстырғанда 1939 ж. өндіріс өнімі Қазақстан бойынша 16,9 есе, Солтүстік Қазақстанда 6,8 есе, Қарағанды облысында 27,7 есе өскен. Бұл жерде Солтүстік Қазақстанның өндірістендірілу деңгейі төмен көрінгенімен, Қазақстанның басқа аймақтарымен салыстырғанда жоғары болды. 1932-1940 жж. республиканың индустриялық саласына жұмысшыларды ұйымдасқан қабылдау негізінде 559 мың адам келді [24]. Түрксіб, Қарағанды, Балқаш және басқа күрделі құрылысқа қарай ағылған жұмысшылардың стихиялық көші-қонын есепке алып, реттеу мүмкін болмады. 1928-1939 жж. механикалық өсім 1,8 млн. адамнан асты, оның 1150 мыңы (69%-ы) ірі индустриялық орталықтарға орналасты [25]. Қазақстанға сырттан халықтың ұйымдастырылған және стихиялы түрдегі көші-қоны қазақтардың темір жолдар мен ірі кәсіпорындардың құрылыстарына тартылуына кедергі келтірді. Міне, осындай жағдайлар өндірісте, қалалар мен жұмысшы поселкелеріндегі ұлттық мамандардың санының өсуі мүмкіндігіне теріс ықпал жасады.

1920-жж. соңы мен 1930-жж. басында кулактарды тап ретінде жою ісін жүзеге асыру мақсатында, Ресей мен Украинадан репрессияланған шаруалар әкелініп, аграрлық қоныстандыру саясаты да қатар жүрді. 1928-1930 жж. Қазақстанда құрылған кеңшарлар жұмысына КСРО-ның әралуан түкпірінен
65 мың отбасы көшіп келді [26].


Бұл кезеңдегі қазақтарды сыртқа ағылтқан ірі көші-қон ұжымдастыру кезіндегі 1929-1933 жж. ашаршылықтың зардабынан туындады. 1929-1931 жж. Қазақстанда 80 мың адам қатынасқан 372 көтеріліс қазақтардың республикадан тыс жерлерге көшуімен жалғасты. Ашаршылық жылдары республикадан
1130 мың адам кетті, олардың 676 мыңы қайтпай қалды, 454 мыңы кейінірек Қазақстанға қайта оралды. 1930-1933 жж. Қазақстанда ауыл халқы 2351,6 мың адамға кеміді [27]. Ресми мәліметтер бойынша, 1930 ж. 121,2 мың, ал 1931 ж. 1074 мың қазақ немесе қазақтардың үштен бірі көшіп кеткен. Ірі көтерілістерге қатысқаны үшін 1929-1931 жж ОГПУ органдары арқылы 5551 адам жазаға тартылды, оның 883-і атылды [28, 14-б.]. Күштеп ұжымдастырудың алдында 4836 мың адам болған Қазақстандағы қазақтардың ашаршылықта 1933 ж.
1149 мыңнан астамы босқынға айналған болып шығады.

Жұмыста босқыншылыққа ұшырап, шетке кеткен қазақтарды қайтарып, орналастыру жөніндегі Қазақстан басшылығының 1932-1933 жж. және
1935-1936 жж. шешім-шаралары жан-жақты талданады [29].

Еңбек көші-қоны. 1918-1920 жж. «әскери коммунизм» саясаты кезінде де, 1920-21 жж. да Қазақстаннан Ресейлік орталықтағы шаруашылық қажетіне адам ресурстары алынды.

Қазақстанға келген көші-қоншылардың негізгі дені өз еркімен келген жоқ. Мәжбүрлі көші-қонға 1929 ж. бастап келе бастаған саяси жазаланғандар, бұрынғы кулактар, арнайы қоныстанушылардың көші-қонын жатқызамыз. Өндірістендіру қарқыны, кең көлемдегі құрылыс, инфрақұрылымның жоқтығы арзан, ең дұрысы, тегін, тәртіпті және кез келген уақытта айдап алып кете беретін жұмыс күшін қажетсінді. Міне, осы кезде ірі құрылыстарға кең көлемде «халық жаулары» тартылды. ОГПУ-ІІХК-ның ГУЛАГ-тағы арнайы қоныстанушылар бөлімінің мәліметі бойынша республикаға 46091 отбасы немесе 180 мыңнан аса адам жер аударылған [28, 12-б.]. 1936 ж. саяси «сенімсіз» поляктар, 1937 ж. 21 тамыздағы қылмысты бұйрықтың шешімі бойынша (№ 1428-326 ЕҚ) корейлер, 1938 ж. қараша-желтоқсан айларында Әзірбайжаннан 1621 ирандық отбасы көші-қоны жекелеген халықтардың қуғын-сүргін депортациясын бастады. Лагерлер контингенті шамадан тыс толып кетті. Мысалы, Қарлагта тұтқындар саны 1935-1936 жж. 12 мыңға (25127 адамнан 37958 адамға) өсті [30].

Осы кезеңдегі ашаршылықтың зардабының тағы бір қыры - республикаға келген көші-қоншылар легі халық санын 1,3%-ға ғана өсірді. Салыстырсақ, Украинада 6,6%-ға, РКФСР-да 16,0%-ға, Қырғызстанда 45,6%-ға, Тәжікстанда 43,8%-ға, Арменияда 45,5%-ға, ал, КСРО-да 16,0%-ға өскен [31, С. 21-22].

Сонымен, 1926-1939 жж. көші-қон үдерістері қазақ халқын демографиялық апатқа әкелген саяси оқиғалармен өзара байланыста өрбіді. Демографиялық катаклизмдер басым бөлігі қазақ ұлты болып табылатын азиялық ұлт өкілдерін Қазақстаннан сыртқа көшірсе, ірі өнеркәсіптік және аграрлық көші-қондар, репрессиялық сипаттағы кулактық жер аударулар европалық ұлт өкілдерінің Қазақстанға қарай бағытталған көші-қонын күшейтті. Бұл кезеңнің соңына қарай республикадағы қазақтар үлесі төмендеп, 38,0%-ға түсті.

«1939-1945 жж. көші-қон үдерісі: факторлары, түрлері мен нәтижелері» атты тарауда көші-қон үдерісінің үшінші кезеңдегі тарихи факторлары, түрлері мен салдарлары, көші-қон үдерісінің Қазақстан халқының демографиялық дамуына тигізген әсері қарастырылады.

Екінші дүние жүзілік соғыс жылдарындағы көші-қон үдерістерін саяси мәніне, қарқындылығы мен бағыттарына қарай топтастыра отырып, республика шаруашылығын көтеру мақсатында жүргізілген көші-қон, Ұлы Отан соғысы жылдарындағы майданға мобилизациялау мен демобилизациялауға негізделген көші-қон; халықтардың эвакуациясы мен реэвакуациясы; этникалық белгілеріне қарай тұтастай халықтарды жер аудару – депортация; еңбек армиясының қатарын толықтыру мақсатындағы, соғыс тұтқындарының әкелінуіне негізделген көші-қон және т.б. түрлері талданды. Сырттан келген көші-қоншылар есебінен бұл жылдары халқының өсу қарқыны жөнінен Қазақстан КСРО бойынша тұрақты бірінші орында болды (одақтық көрсеткіштен 7 есе артық). Қазақстан халқы 1939 ж. 6151 мың адамнан 1945 ж. 5805 мыңға түсіп, 346 мың адамға немесе 5,6%-ға кеміді. 1941-1945 жж. Қазақстан халқы
599,8 мың адамға немесе 10%-ға кеміді. 1946 ж. 1 қаңтарында есептелінген 5933,8 мың адам 1941 ж. 1 қаңтардағы мөлшердің 92,4%-ы болды [32].

Республика ішіндегі көші-қон одақтық қажеттілікке тәуелділікте жүрді. Мысалы, өз бастауын патшалы Ресейдің отарлау-қоныстандыру саясатынан алған Мырзашөлді игеруге негізделген науқанға байланысты көші-қон, кен орындары мен өндіріс орындарының құрылысы және оны игеру сыртқы көші-қонмен бірге ішкі көші-қонды да белсендірді. Ішкі көші-қон сырттан келгендердің кейін аймақтарда орын ауыстыруларынан, республика халқының өз ішіндегі көші-қондық қоғалыстарынан, халықтың экономикалық, әлеуметтік жағдайы мен соғыс жағдайына бейімделген қатаң тәртіптің ашаршылыққа душар еткенінен туындады. Соғыс жылдарында оның қарсаңында басталған жоспарлы қоныстандыру шаралары тоқтатылды.

Көші-қон үдерістерінің ауқымы, барысы мен нәтижелері, сол қозғалысқа итермелейтін себептері тарихи кезеңдеріне орай алуан түрлі болып келеді. Мысалы, соғыс жылдарында тұтастай «қауіпті» халықтарды күштеп жер аударулар жаңа, ерекше қарқынмен және қатыгездікпен жүргізілді, сондай-ақ, мобилизация мен демобилизация, өнеркәсiп орындарымен бiрге халықтың эвакуациясы мен реэвакуациясы және ішкі көші-қон шұғыл түрде жүрді.

Соғыс жылдарында Қазақстанға келген көші-қоншылардың басым бөлігі (1939 ж. 55,3%-ы, 1941 ж. 41,3%-ы және 1946 ж. 51,7%-ы) тұрақтап қалды. Тек, реэвакуация белсенді жүрген 1944 ж. ғана көші-қон 59,4 мың адамдық кері айырымды көрсетіп, осы жылғы көші-қоншылардың тұрақтану коэффиценті -38,7%-дық кері айырымға тең болды.

Ұлы Отан соғысы жылдарындағи табиғи қозғалыстың негізгі үрдісін анықтауда көптеген зерттеулер туу төмендеп, өлім-жітім өсті, сол себепті табиғи өсім төмендеді деп көрсетеді. Осы жерде анықтап кетер жай, табиғи қозғалыс көрсеткішін талдасақ, онда табиғи өсім мен туу көрсеткішінің кемігені нақтыланады да, бірақ өлім-жітімнің өскені дәлелденбейді. Керісінше, соғыс жылдарында өлім-жітім көрсеткіштері де төмендеген.

1943 ж. және 1944 ж. республика халқының өсу үрдісі екі жыл бойы тоқтап қалды, ал 1944 ж. бойғы реэвакуация мен табиғи өсімнің төмендігі
1944-1946 жж. республика халқын 104, 1 мың адамға кемітті [32].
1941-1945 жж. республикаға 1257,6 мың адам келіп, 902,2 мың адам кетіп,
255,4 мың адам (келгендердің 20,3%-ы) тұрақтады [33]. Ауыл халқының саны кеміп, қала халқы көші-қон есебінен 13,3%-ға өсіп, 1939 ж. (27,7%) салыстырғанда 1945 ж. (37,8%) үлесі 11,1 пунктке көтерілдi. Соғыстан кейінгі жылдары да эвакуацияланғандар қайтып жатты, бірақ механикалық қозғалыс өзінің оң көрсеткіш көрсетуін жалғастырды: 1946 ж. Қазақстан халқы көші-қон есебінен 164,0 мың адамға өсті.

Екінші дүние жүзілік соғыс жылдарында елдің саяси, экономикалық және әлеуметтік жағдайымен тығыз байланыста жүрген көші-қон республика халқының көпұлттану үдерісін жеделдетіп, халықтың жастық-жыныстық құрамындағы арасалмақты өзгертті. Осы кезден бастап, жастық-жыныстық құрылымның арасалмағында әйелдердің, қарттар мен балалардың үлесі басым бола бастады.

«1946-1959-жж. көші-қон үдерісі және оның демографиялық салдарлары» атты төртінші тарауда 1946 ж. мен 1959 ж. Бүкілодақтық халық санағы аралығын қамтитын төртінші кезеңдегі көші-қон үдерістерінің саяси аспектілері, халықтың саны мен құрамының динамикасына, табиғи өсімнің негізгі үрдістеріне әсер еткен көші-қон қозғалысының бағыттары, түрлері, оның Қазақстан қоғамының салалары мен ұлттардың даму ерекшеліктеріне ықпалы қарастырылады. Соғыстан кейінгі демобилизация, отбасылардың қайта бірігу мен некеге тұрудың өсуі табиғи қозғалыста компенсаторлық кезеңді туғызды. Халық шаруашылығын қалпына келтіру, жаңа өндіріс орындары (шикізаттық бағыттағы) мен әртүрлі көлік жолдарын іске қосу, жаңа қалалар мен қала типтес поселкелердің құрылуы, ауыл шаруашылығындағы реформалар, тың және тыңайған жерлерді игеру және т.б. негізіндегі көші-қонның өрістеуі мен табиғи өсім республика халқын 3360,2 мың адамға (56,6%-ға) өссе, оның
2346 мың адамы (69,8%-ы) 1955-1960 жж. тиесілі. 1939-1959 жж. республикадағы ауыл халқы 19,0%-ға, тың өлкесінде 83%-ға өсті. Тың жерлері игерілген облыстардағы механикалық өсiмнің бүкiл республикалық өсiмдегі үлесі 1952 ж. 2,3%, 1953 ж. 4,0% ғана болса, 1954 ж. 31%-ға, 1955 ж. 47%, ал 1956 ж. 49,9%-ға дейiн көтерiлді. Тың жерлері игерілген облыстарда халық 828 мың адамға (143 %-ға) өстi. Халқы ерекше қарқынды өскен Қостанай (343 мың адамға немесе 193,2 %-ға), Павлодар (204 мыңдай адамға, 181,1 %-ға) мен Көкшетау (187 мың адамға, 161,2 %-ға) облыстары болды. Қазақтар республикада 474 мың адамға өссе, бұл өлкеде 10,5 мың адамға кемiп, 1939 ж. деңгейінің 97,9 %-ын құрады. Әсіресе, Солтүстік Қазақстан облысының халқы осы жылдары 84,5 мыңға кеміп, 1959 ж. 1939 ж. деңгейінің 84,4%-ын құрағанда, мұндағы орыстар 106,3%-ға, немістер 151,6%-ға өсті. Ал, қазақтар (44,1 пунктке) мен украиндар (42,7 пунктке) үлесі кеміген. 20 жыл iшiнде орыстардың 1523 мыңдық өсімінің ішіндегі 435,4 мыңы тың өлкесiндегi өсiм (28,6 %) есебінен. Қостанай (173 мың адамға немесе 246,5%-ға) мен Көкшетау (88 мыңнан аса адамға немесе 175,4%-ға) облыстарындағы орыстар саны өсті. Украиндар Солтүстік Қазақстан (31,6 мыңға) мен Ақмола (5 мыңға) облыстарында кемігенімен, Қостанай (46,3 мыңға, 144,5 %-ға) мен Көкшетау (11 мыңға, 121,8 %-ға) облыстарында көбейді. Немістер 539 %-ға, тың өлкесiнде 8-9 еседей өсті [34]. Қазақтар екі санақ арасындағы өсiмнiң 14,6 %-ын, орыстар 48,2 %-ын, басқа ұлттар 37,2 %-ын берді. Оңтүстiк Қазақстанда ғана қазақтардың табиғи өсiмі 66 %-дық үлеске ие болды. Тың қазақты тұқыртып, 1959 ж. санақта үлесін 29,7%-ға түсірді. Тың игеру кезінде ұлттық фактор есепке алынбады, көшіп келушiлер iшінде қазақтар саусақпен санарлықтай болды. Көші-қоншылар ішінде 1954-1962 жж. шетелден келген отандастарымыз да бар. Олар саяси идеологияның қатаң бақылауында жүріп-ақ, қазақтың этномәдениетіне өзіндік үлес қосты.

Диссертацияда әр түрлi себептермен ерiктi адамдар қатарына босатыла бастаған арнайы қоныстанушылардың мәселесі де талданады.

Бұл кезеңде Қазақстан халқының демографиялық дамуында сырттан келген көші-қоншылардың демографиялық мінез-құлқы шешуші рөл атқарды. Халық құрамында славян типтес халықтардың үлесі көтерілген сайын, табиғи өсім көрсеткіштеріндегі олардың шешуші рөлі жоғары болды. Мысалы, тың және тыңайған жерлерді игеру шарасының нәтижесінде, сырттан келгендер ішінде еңбек ету және некеге тұру жасындағылар үлесі мен әлеуетінің басым болуы. 1956-1964 жж. туу көрсеткіштерінің күрт өсуіне, табиғи өсім мен халық өсімінің көтерілуіне әкелді. Сырттан келген көші-қоншылардың негізгі дені 20-35 жастағылар және ер адамдар болғанымен, жыныстық арасалмақта ерлердің жетімсіздігін туғызған Ұлы Отан соғысынан кейінгі жағдай түзелмеді: 1959 ж. ерлер – 47,5%, әйелдер – 52,5% болды. Тың және тыңайған жерлері игерілген, өндірісі дамыған аймақтарда 25-49 жастағылар үлесінің жоғары болуынан некелесу көэффициенті де жоғары болды. 1955 ж. 20-29 жастағылар некеге тұрғандардың – 64,8 %-ы, 1957 ж. – 66,5 %-ы болды. Некелескендердің ішінде 18-29 жастағы әйелдер 1955 ж. – 76,1 %-ын, 1957 ж. – 78,3 %-ы құрады.
1950-1955 жж. некелесу көрсеткіші 0,8 %-ға өскенде, тың жерлері игерiлмеген Алматы (2,5%-ға), Батыс Қазақстан (1,4%-ға), Қызылорда (3,6%-ға) облыстарында төмендеп, тың жерлері игерiлген Павлодар (2,6 %-ға), Ақмола (4,0 %-ға), Көкшетау (4,2 %-ға) және Қостанай (6,0%-ға) облыстарында өскен. Некелесу коэффициентi тың игерiлген облыстарда жоғарғы, ал, Оңтүстiк және Батыс облыстарда төменгi деңгейдi көрсеттi. Мысалы, республикадағы орташа некелесу коэффициентi 1956 ж. 12,5 ‰, 1957 ж. 13 ‰ болғанда, жылдарға сәйкес, Ақмола (14,4‰; 15,3‰), Көкшетау (14,45‰; 16,2‰), Қостанай (14, ‰; 15,3 ‰) және т.б. облыстарында жоғары болды. Кейбiр аудандарда ерекше жоғары – Ақмола облысының Есiл ауданында 1956 ж. – 21‰-ге жеткен. Тың игерiлмеген облыстардағы көрсеткiш республикалық деңгейден төмен: Алматы (10,0‰, 9,7‰), Атырау (10,1‰, 10,6‰), Қызылорда (8,5‰, 9,9‰) және т.б. [35]. Тың игеру жылдарының аяғына қарай жалпы республикалық көрсеткiш барлық облыстарда бiртектес деңгейге түстi.

Қоғамдық ұйымдастыру жолымен көші-қон үдерісін мемлекеттік көлемде реттеу шараларының жетілмегендігінен елдегі әлеуметтік қайшылықтардың ұлтаралық жанжалдар түрінде көрінуі де осы кезеңге тән. Мысалы, 1959 ж. Теміртау оқиғасы осының дәлелі.

Тарауда көші-қоншылардың республика қала, село және аймақтар бойынша орналасуы, республика iшіндегi көші-қон үдерісінің барысы сараланады. Ішкі көші-қондағы басты үрдіс ауыл-қала бағыты, аймақтық ерекшеліктер мен экологиялық көші-қонның туындауының эндогендік факторлары көрсетіліп, урбанизациялау үдерісінің ішкі-сыртқы көші-қонмен тығыз байланысы нақтыланады.

1946-1959 жж. Қазақстандағы көші-қон қозғалысына 9570,7 мың адам түсті. Соның ішінде 5496,4 мың адам (57,4%) келіп, 4074,3 мың адам (42,6%) кеткен, айырмасындағы 1422,1 мың адам (14,8%) Қазақстанда тұрақтап қалды. Бұл кезеңдегі көші-қондық өсім жылына орта есеппен 12‰-ге тең болды. Көші-қоншылардың 713,9 мыңы 1946-1953 жж. тұрақтап қалғандар болса,
708,2 мыңы 1954-1959 жж. көші-қон нәтижесінде Қазақстанды тұрақты мекен етіп қалғандар (келгендердің 25,9%-ы) [36]. Ерекше 1946-1947 жж. келгендердің жылдық үлесі жоғары. Мысалы, 1946 ж. келгендердің 51,7%-ы тұрақтап қалған.

Диссертацияда көші-қон үдерістерінің республика халқының этно-демографиялық құрылымындағы өзгерістерге тигізген әсері талданады.

«1959-1991-жж. көші-қондық қозғалыс: түрлері, бағыттары мен демографиялық дамуға ықпалы» деп аталатын тарауда қазақстандық тарих ғылымындағы жаңа көзқарастарға сай, кеңес дәуіріндегі көші-қон үдерісінің басты бағыттарына, үрдістері мен салдарлары байланысты анықталған 1959-1970 жж. арасындағы бесінші және 1970-1991 жж. қамтитын алтыншы кезеңдердегі ерекшеліктері зерттеледі.

«1959-1970-жылдарындағы көші-қон және оның халықтың этно-демографиялық дамуға тигізген әсері» атты бөлімде Қазақстандағы
1959-1970 жж. көші-қон үдерісінің негізгі факторлары, барысы, бағыттары, демографиялық салдарлары талданады.

1959-1970 жж. аралығында Қазақстанға сырттан келушілердің көші-қоны аздап саябырлай бастады. Бұл кезеңде көші-қон үрдісінде кері айырым болмағанымен, көші-қон қозғалыстарының бәсеңдеу кезеңі дейміз. Сырттан қазақтардың қайта келген көші-қоны осы кезеңде орын алды. Бұл кезеңде қазақтардың табиғи өсімін көтерген «демографиялық жарылыс» деп тарихта аты қалған туу көрсеткіштерінің күрт өсуі тұрғылықты ұлттың мөлшерін
2,9 пунктке көтерді. Дегенмен, қазақтар үлесі 1970 ж. 32,6%-ға жетіп, халық құрамында азшылық ұлт мәртебесін жоя алмады.

Бұл кезеңнің аяғында (1968 ж. бастап) ғасырдан астам уақыт бойы қазақ жеріне бағытталған көші-қон қозғалысы кері бұрылды. Ресей мен КСРО-ның басқа республикаларынан Қазақстанға көшіп келушілердің әлеуеті сарқылды. Енді Қазақстаннан тек КСРО республикаларына ғана емес, «темір перденің ысырылуымен» шет елдерге халықтың көші-қоны белсене бастады.

Жұмыста республикадағы қоныс аудару мәселесімен айналысатын арнайы органдардың осы кезеңдегі іс-шаралары да қарастырылады.

Бұл кезеңде Қазақстанның көп салалы индустриясы Одақтық халық шаруашылығы міндеттерін шешіп жатты. Жоспарлы түрде дамушы салалармен бірге жаңадан республикалық және одақтық маңызы бар өнеркәсіп орындары қалыптасты. Осы бөлімде көші-қон үдерістерінің аймақтар бойынша барысы мен демографиялық салдарлары да сараланады. ХХ ғ. 1950-60 жж. Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарының дамуы қарқынды болды. Осы екі аймақтық-өнеркәсіптік кешен республикалық және одақтық экономикада маңызды рөл атқарды. Одақ бойынша еңбек ресурстарын тарту аймақтар мен республика халқының әлеуметтік құрамындағы терең өзгерістерге әкелді.

1959-1970 жж. қазақ халқының демографиялық тарихында «алтын кезең» деп бағаланады. XX ғ. бірнеше демографиялық апатты кезеңдерден кейінгі жағымды құбылыс – 1958-1962-жж. демографиялық «жарылыс» орын алды. Осы жылдары республика тарихында табиғи өсім ең жоғары көрсеткіштерге жетті: 1960 ж. дүниеге 371,8 мың сәби, әрбір 1000 адамға шаққанда 37,2 сәби, ал ең көп сәби туылған 1961 ж. 377 мың сәби келген, әрбір мың адамға шаққанда 36 сәби, 1960 ж. салыстырғаңда 1000 адамға шаққандағы үлесі төмен болғанымен, өлім-жітіммен салыстырғанда 308,4 мың адамдық оң айырым көрсетіп, осы жиырма жыл ішіндегі ең нәтижелі жыл болды. 1958-1962 жж. Қазақстанда 10-12 балалы отбасылар көп болды. 1959-1970 жж. табиғи өсімнің (2918,6 мың адам) жоғары болуына тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде қоныс аударғандардың ішінде табиғи өсімді бере алатын 20-49 жастағылардың некелесуі, екінші және одан кейінгі балалы болуы да әсерін тигізді.

Кеңестік жүйенің алғашқы қырық жылында республика халқы механикалық қозғалыс негізінде өссе, ендігі өсім табиғи қозғалыс арқылы жүзеге асырылды. 1955-1970 жж. Қазақстан халқы 8,3 млннан 13,2 млнға көтеріліп, 15 жыл ішінде 5,5 млнға көбейген. Бұл кезеңдегі көші-қондық өсім жылына орта есеппен 5‰-ді құрады. Урбанизация үрдісі қала халқын 15 жылда екі еселеді: 1955 ж.
3368 мың, 1970 ж. 6725 мың адам болып, 199,7%-ға өскен. 1959-1970 жж. сыртқы
көші-қон айырбасындағы жағымды өсім қысқарғанымен, көші-қон есебiнен халық саны 3713 мың адамға (20%) өстi. Бұл одақтық көрсеткіштен 2,5 есе жоғары болды. Сыртқы көші-қонда кері айырым көрсеткіштері байқалған кезден табиғи өсім алдыңғы рөлге ие бола бастады. Соның ішінде, көші-қон саябырси бастаған сәттен, қазақтардың табиғи өсімінің шешуші ықпалы басты орынға шықты. Мысалы, республикадағы табиғи өсім 1961 ж. 36,0 ‰ болса, қазақтарда – 44,4‰ , 1965 ж. – 29,9‰, қазақтарда – 37,2‰, 1970 ж. – 23,4‰, қазақтарда – 31,3‰ болды [37]. Бірақ, 1970 ж. бастап бала туу тұрақтап, табиғи өсім көрсеткіштері төмендеп, халықтың қартаю процесі етек ала бастады.

Урбанизациялау процесі бұл кезеңде ішкі көші-қонды ерекше белсендірді. Ендігі жердегі көші-қондық әлеует республика ішіндегі ресурстардан тұрды. Қала халқының саны 10 жыл ішінде 1,3-2,1 есе аралығында өскен. Сондай-ақ, халық саны 500 мыңнан асатын ірі қалалар пайда болды. Көші-қон қозғалысына түсушілер, әдетте еңбек жасындағылар және көбінесе жастар мен ер адамдар болып табылады. Мысалы, 1970 жж. көші-қон қозғалысына түскендердің 60%-ы 16-28 жас аралығындағылар. Өнеркәсібі дамыған қалаларда өндіріс орындары салынбаған аймақтарға қарағанда 20-34 пен 0-5 жастағылар үлесі жоғары,
14-19 жас арасындағылар аз мөлшерде. Өндірісі дамыған аймақтардың жастық құрылымында еңбек жасындағы ер адамдар үлесі жоғары болды.

Республика ішіндегі көші-қонда негізінен «ауыл-қала» бағытындағы оң айырым көрсеткен түрі басымдық танытты. Сырттан келген көші-қоншылардың негізгі дені Қазақстанға тұрақтап қалды. Мысалы, 1960-1964 жж. келгендердiң 83,8 % тұрақтаған [38]. Бірақ, 1960 жж. екінші жартысынан бастап сыртқы көші-қон қозғалысында Қазақстанда тұрақтаушылар саны төмендей бастады: 1966-1970 жж. Қазақстанға 416,0 мың адам келіп, кеткенi 387,8 мың адам, айырым – 28,2 мың адам. Осы жылдары республика халқының 10%-дан астамы көші-қон қозғалысына түсті. Ішкі көші қонда оң айырым көрсеткендер, қарқындылығының ретіне қарай көрсетсек, Алматы, Павлодар, Талдықорған, Гурьев, Жамбыл, Целиноград, Қостанай, Қызылорда облыстары. Бұл облыстар арасындағы көші-қон айырбасы анағұрлым белсенділік танытты.

Екі санақ аралығында республика халқы 1959 ж. 9294,7 мың адамнан
1970 ж. 13008,7 мың адамға жетіп, 3714,0 адамға (39,9%) өскен. Қазақтар осы кезенде 1446,9 мың адамға, яғни 51,9%-ға өскен. Орташа жылдық өсімі 131532 адам, ал республика тұрғыңдары табиғи өсімнің есебінен жылына 258 мың адамға өсіп отырған, республикадағы үлестік салмағы 1959 ж. - 30%, 1970 ж. - 32,5% құрайтын қазақтар, осы он жылда республика тұрғындарының жалпы өсімінің З8,96%-ын берсе, қалған этностар 61,04%-дық өсім берген, әрине бұл республика көлемінде қазақ этносының санының және үлестік салмағының тез өсуіне жайлы демографиялық ахуалдың туыңдауына жол ашты. Осы кезеңнің қазақтар үшін тағы бір жайлы ерекшелігі, 1970 ж. санақ бойынша, он жасқа дейінгі қазақтар саны 1574972 адам болып, республикадағы қазақтардың 37,2%-ын, ал республикадағы сол жастағылардың 47,9%-ын, ал, қазақтарды қосқанда республика халқының 25,2%-ын (3284863 адам) құрады [39].

«1970-1991 жж. көші-қон және оның халықтың әлеуметтік-этно-демографиялық дамуына әсері» бөлімінде 1970-1991 жж. қамтыған алтыншы кезеңдегі көші-қон үдерісінің халықтың әлеуметтік және этно-демографиялық ерекшеліктеріне әсері талданады.

Бұл кезеңнің ерекшелігі – ХХ ғ. өн бойында сырттан келуші көші-қоншылардың қозғалысы осы уақытқа дейін ішке бағытталса, енді Қазақстанға өзге республикалардан келушілер саны азайып, көші-қон үдерісі халық санының өсіміндегі шешуші рөлінен айрыла бастады. Қазақстандағы ХХ ғ. басынан жалғасқан көші-қон үдерісінің қарқыны бәсеңдеп, бағыттары Қазақстаннан кері бұрылды. Әлі де жоспарлы түрде қоныстандыру және басқа да мемлекеттік шаралар негізіндегі көші-қон үдерісі жалғасқанымен, осы кезді сонау ХVIII ғасырдан Қазақстанға қарай ағылған көші-қон бағытының кері бұрылу межесі деп алуға болады. 1970-1979 және 1980-1989 жж. көші-қон есебінен республика халқы жылына орта есеппен, тиісінше, 5‰ және 7‰-ге өсті. РКФСР-ден басқа одақтас республикалармен көші-қон айырбасында теріс айырым көріне бастады. Оған себеп болған факторлар – ұлттық сана сезімнің оянуы, халық шаруашылығында қазақ ұлттық мамандарының үлесінің өсе бастауы, басқа ұлт өкілдерінің өз отандарына қайтуы және т.б. Бұл кезеңде Қазақстан халқының демографиялық мінез-құлқында да өзгерістер жүрді. Көп балалы отбасыдан аз балалыққа өту, бала тууды сандық жағынан реттеуге негізделген бағыт осы кезеңнен бастау алды.

1968-ж. бастап орыстардың, украиндардың, 1980-жж. немістердің кері көші-қоны осы ұлт өкілдерінің сандық өсімінің қарқынын төмендетті. 1970-жж. бастап, КСРО-ның европалық бөлігінен келуші көші-қоншылар әлеуетінің сарқыла бастауы, көші-қон қозғалысында теріс айырымның тұрақтылығы мен қайтуға бейім көші-қондық көңіл-күй табиғи өсім көрсеткіштерін төмендете бастады: табиғи өсім коэффициенті 1970 ж. 17,4‰ болса, 1980 ж. 15,9‰, 1990 ж. 14,0‰, 1991 ж. 13,0‰ болып төмендеп, одан кейінгі тәуелсіздік жылдарында құлдырап, 1999 ж. 4,3‰-ге дейін түсті [37]. Славяндық этностар үлесі 1970 ж. 38 %-дан 1989 ж. 31%-ға дейін төмендеді. 2009 ж. қарай, Қазақстан халқының құрамында қазақтардың 63,1%-дық үлеске ие болуы ендігі жерде Қазақстан халқының демографиялық мінез-құлқын айқындауда қазақтардың шешуші және тұрақты рөл атқаратынын негіздеді.

Осы бөлімде сыртқы және ішкі көші-қондағы негізгі үрдістер аймақтар мен этностар бойынша сараланады. 1970-1991 жж. Ресей, Украина, Белоруссия және Прибалтика республикаларымен көші-қон айырбасы есебінен республика 1,5 миллион адамынан айрылды. Ішкі көші-қонда 1980 жж. солтүстік және шығыстан оңтүстікке көшу байқалса, 1990-жж. көші-қон тасқыны оңтүстіктен батыс, солтүстік және шығысқа қарай ағылған.

Жұмыста қарастырылып отырған кезеңдегі Қазақстан халқының сан жағынан өскенін көрсете отырып, көші-қон үдерісінің экономиканың дамуына, еңбек өнімділігінің артуына, адамдардың әлеуметтік-тұрмыс жағдайларының жақсаруына және т.б. көптеген факторларға елеулі түрде тәуелді екендігі, соның ішінде экологиялық апат аймақтарындағы көші-қон қозғалысының ерекшеліктері қарастырылды.

Халықтың жастық-жыныстық құрамында, 1970-1989 жж. ерлердің өсу қарқыны әйелдерге қарағанда 3 %-ға төмендеді (тиісінше, 43-46%). 1979-1989 жж. ер және әйелдердің еңбекке қабілетті жастағыларының үлесі, тиісінше, 1979 ж. 35 және 31,5 % болса, 1989 ж. 32% және 28 % болып төмендеді.

Жұмыста көші-қон үдерісі мен табиғи қозғалыс арасындағы өзара байланыс аймақтар мен этностар бойынша салыстырыла талданады. 1970-1989 жж. қаладағы қазақтардың үлесі 27%-ға (1391,0 мың адамға) артты. Халық құрамындағы қазақтар үлесі табиғи өсімі мен орыс, басқа ұлт өкілдерінің өсімінің төмеңдеуі есебінен болды. 1959-1979 жж. қазақ және орыс әйелдерінің жас топтарын салыстырсақ, қазақ әйелдерінде бала туу көрсеткіштері:
20-24 жастағыларда 1,3 есе, 25-29 жастағыларда 2,5 есе, ал, 30-34 жастағыларда 4 есе жоғары болды. Орыс әйелдерінің нәтижелі жасы 20-24 болса, қазақ әйелдерінде 30-34 жастағылар көрсеткіші өте жоғары. Орыс әйелдері негізінен 1-2 баламен шектелсе, қазақ әйелдерінде 4 және одан кейінгі реттегі балалардың дүниеге келуі басым болды. Қазақтары басым оңтүстік және батыс аймақтарда бала туу коэффициенті жалпы республикалық көрсеткіштен жоғары: респуб-ликада 1970 ж. – 23,4‰, 1980 ж. – 23‰ болса, облыстар бойынша, Шымкентте – 29,8‰ және 29,5‰, Қызылордада – 28,9‰ және 30,6‰, Маңғыстауда – 29,5‰ және 27,7‰, Гурьевте – 28,8‰ және 27‰, Ақтөбеде – 26,7‰ және 25,6‰, Жамбылда – 26,6‰ және 26,1‰ болды. Ал, славян ұлттары басым тұратын облыстарда, керісінше: Шығыс Қазақстанда – 18,7‰ және 20,1‰, Қарағандыда – 17,8‰ және 18,9‰, Солтүстік Қазақстанда – 20,1‰ және 21,4‰ [40].

Сонымен, 1959-1991 жж. көші-қон векторларының бағыты өзгеріп, республика ішіндегі көші-қон ұлғайды. Халық өсімінде табиғи қозғалыстың шешуші рөлі көтерілді. Демографиялық үдерістердің басты белгісі – Қазақстанның қала халқы құрылымында орыс халқы мен тұтасынан алғанда славян өкілдерінің үлесі төмендеп, қазақ және басқа да түркi халықтарының үлесі артты.

Тараудың «Қазақстанның тәуелсіздік алу қарсаңындағы көші-қон үдерістерінің ерекшеліктері» бөлімінде алтыншы кезеңнің жалғасы ретінде 1989-1991 жж. елдегі саяси, экономикалық, әлеуметтік және демографиялық ахуал мен көші-қон үдерісінің өзара әсері қарастырылды. 1968 ж. басталып, 1980-жж. тұрақты үрдіске айналған көші-қон қозғалысындағы кері айырым тәуелсіздік жылдарында (2004 ж. дейін) көші-қон векторының сыртқа бағытында берік орын алды.

1980-жж. екінші жартысынан бастап елдегі жариялылықпен қатар келген тарихи шындықтардың ашыла бастауы, ұлттық сезімге негізделген бастамалардың жазалануы (1986 ж. Желтоқсан оқиғасынан кейінгі саяси және әлеуметтік ахуал) республика аймағында еңбек етуге жарайтын жастағы адамдардың 80-82%-ын көші-қон қозғалысына түсірді. Көші-қонның республикадан сыртқа бағытталуы жыныстық арасалмаққа да өзіндік әсерін тигізді. 1989-1991 жж. сыртқы көші-қон 272,4 мың адамға теріс айырым көрсетті. Бірақ, 1989-1991 жж. арасындағы табиғи өсім республика халқының санының өсуін қамтамасыз етті.

Республика ішілік көші-қонға келсек, оның негізгі бағыттары 1926-1980 жж. солтүстік және солтүстік-шығыстан оңтүстік облыстарға бағытталса, 1980-жж. соңында оңтүстіктен солтүстік облыстарға қарай жүре бастады. 1989-1991 жж. республикаішілік көші-қон ерекше екі бағытта белсенді түрде жүрді: Алматы қаласы мен облысы, солтүстік және орталықтағы – Ақмола, Қарағанды және Павлодар, сондай-ақ, Қостанай, Ақтөбе және Маңғыстау облыстары. Республика ішіндегі көші-қон қозғалысына түскендердің ішінде қазақтар – 65%-ын, орыстар – 22%-ын құрады. Қазақстанның Оңтүстік және Батыс аймақтарындағы қазақтар өсімінің жоғарғы деңгейі, тұрғындар санының өсуі тоқырау кезіндегі демографиялық, әлеуметтік-экономикалық жағдайдың нашарлауымен тұстас келіп, республиканың оңтүстік аймағының тұрғындары өздеріне жайлы облыстарға көшті. Батыс және Шығыс Қазақстан қазақтары Алматы қаласы мен Алматы, Жезқазған, Торғай, Павлодар, Қарағанды облыстарына көшті. 1980-жж. соңында ұйымдасқан қабылдау қызметі төмендеп, қоғамдық шақырулар, мемлекеттік аграрлық қоныстандыру, республикааралық орталықтанған қоныстандыру тоқтатыла бастады.

1970-1991 жж. көші-қон қозғалысы республика халқын 2580,5 мың адамға кемітті. Бірақ, осы кезеңдегі табиғи өсімдегі 6117,1 мың адамдық оң айырым, халық санын 3536,6 мың адамға өсірді. Осылайша, көші-қон халық санын өсірудегі шешуші рөлінен айрыла бастады.

Сонымен, Қазақстан халқы Ресейге бодан болғаннан бастап, кеңес заманында да сырттан келген келімсектер көші-қоны нәтижесінде өсіп,
1897-1989 жж. төрт есеге жуық көбейді.
Кеңес дәуіріндегі сырттан келген көші-қон «тасқыны» 1990-жж. кері «тасқынға» негіз болды. Сырттан келген көші-қоншылар 1917-2004 жж. аралығында Қазақстандағы демографиялық ахуалдың жай-күйіне шешуші ықпал етті. 1970-жж. басталған халықтың сыртқа көші-қоны 1990-жж. ерекше күшейді. Егемендік алғалы бері Қазақстандағы сыртқы көші-қонға барлығы 5517,5 мың адам тартылды: 1991-2009 жж. 1657,7 мың иммигрант келсе, 3859,5 мың адам эмиграцияға кетіп, халықаралық көші-қон қозғалысындағы айырбас -2037,9 мың адамдық теріс айырымды құрады. Көші-қон үдерісінде 2789 адамға оң айырым көрсеткен 2004 ж. бері республика халқы өсе бастағанымен, 1991 ж. көрсеткішке (1991 ж. 16793,1 мың, 2009 ж. 16004,8 мың адам) жеткен жоқ [41]. 2004-2009 жж. Қазақстанға 1877,3 мың адам келіп, 1806,8 мың адам кетіп, барлығы 3684,1 мың адам қозғалысқа түсті. Айырым +70,6 мың адамға оң [42]. Шетелдерге қоныс аударушылар саны кейінгі жылдары төмендегенімен, мөлшері әлі де қомақты. Көші-қон үдерісі республиканың еңбек күшінің мамандықты-біліктілікті деңгейі мен елдің демографиялық, этникалық және әлеуметтік дамуына елеулі ықпалын тигізуде. Сондықтан, республикадан тарихи отандарына қайтудағы ұлт өкілдерінің сыртқа көші-қонын тоқтату, болмағанда азайту мемлекеттік маңызға ие.

Қорытынды бөлімде диссертацияда алынған нәтижелер нақтыланып, қарастырылып отырған мәселелер бойынша тұжырымдар жасалды.

Біріншіден, кеңес дәуіріндегі көші-қон үдерісі мен оның демографиялық салдарларын ұлттық идеологиялық тұрғыдан зерттеуде өркениеттілік принциптерінен ауытқымауды тұжырымдамалық қағида ретінде ұстандық.

Екіншіден, тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстан тарих ғылымының тұжырымдамалық ұстанымы тұрғысынан ашылған жаңа көзқарастарға сай кеңес дәуіріндегі республика халқының саны мен құрамындағы өзгерістерге ықпал еткен негізгі фактор – көші-қон үдерісі өзіндік ерекшеліктері бар алты кезеңге бөлінді.

1917-1926 жж. – көші-қонның саябырсыған кезеңінде Қазақстанға бағытталған ерікті көші-қон басым болып, қалыптасудағы диаспоралардың өсімінде ішкі табиғи дамуы ерекше рөл атқарды. 1916-1926 жж. Қазақстанға 800 мың адам, жылына орта есеппен 80 мыңнан адам келіп отырған. 1916 ж. ұлт азаттық көтеріліс, 1917-1918 жж. Түркістандағы ашаршылық, кеңес өкіметінің орнауы, азамат соғысы салдарынан қазақ ұлтының шетелге көші-қоны орын алды. Бұл кезеңде бұрынғы патша өкіметінің отарлау саясатымен астасқан көші-қон саясаты жаңа кеңестік түрге ауысты.

1926-1939 жж. - қайта өрлеу кезеңінде орын алған ұжымдастыру мен өндірістендіру қарқыны барлық ұлт өкілдерінің дәстүрлі өмір салтын бұзып, еріксіз көші-қон есебінен Қазақстандағы ұлттардың саны өсті. 1925 ж. өлкелік партия басшылығына Голощекиннің келуімен көші-қон үдерісі жаңа қарқын алды. Аграрлық, өндірістік көші-қонмен бірге осы кезеңнен бастап көші-қон үдерістерінде күштеу шаралары орын ала бастады. Қазақстардың сыртқа көші-қоны 1929-1933 жж. ашаршылықтың зардабынан туындады.

1939-1959 жж. ішіндегі екі кезеңде мәжбүрлі және ерікті жолмен өрістеген көші-қон халықтың жастық және жыныстық құрамындағы өзгерістерге әсер етті. 1939 ж. бастап әйелдер мен ерлер арасалмағында неке жасындағы ерлер жетімсіздігі анық көрінді. Алайда, индустрияның қарқынды дамуы, тың жерлерді игеру т.б. шаралар арқасында 20-35 жастағылардың республикаға ағылуы, көші-қоншылардың көпшілігі ерлер болғандықтан бұл зәруліктің орнын толтырғандай болды. Жаңа қалалар пайда болып, ауыл шаруашылығы мен мәдениетінің дамуына игі ықпал тигізді (1959-1979 жж. 40 қала, 59 жұмысшы поселкелері, 359 ауыл пайда болды).

Бірақ сыртқы көші-қондық толқынның көлеңкелі тұстарын атап кету керек:

- Қазақстан халқының көпұлттануының ақыры 1930 жж. бастап 1990 жж. дейін жергілікті халықты өз отанында азшылыққа айналдырды;

- көші-қон республикаға білікті мамандардың келуіне жол ашты. Қазақстанның индустриясы мен ауыл шаруашылығының дамуына көшіп-қонушылардың сіңірген еңбегі зор, бірақ, еңбектің индустриалдық салаларындағы ұлттық мамандардың үлесі тіпті төмен болды. Қазақ жұмысшылардың үлесі экономикалық индустриялық салалардағы инженер-техникалық интеллегенция құрамында 1950-1970 жж. біршама артқанымен, 1993 ж. 1 қаңтарда қазақтар өндірісте 24,2%, көлік саласында 31,4%, байланыста 31,4%, құрылыста 21,6 қана болды;

- Қазақстанда орыс тілділердің басым болуы, оған қоса араб жазуынан алдымен латын, одан кейін кириллицаға көшу және тағы басқа қолданылған шаралар қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін жоғалтуға әкеліп соқтырды. Тіпті Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін алған күннің өзінде де қазақ тілі лайықты бағаланбай келеді. 1939 ж. қазақтардың 0,4%-ы орыс тілін ана тілім деп есептесе, 1959 ж. 1,2%-ға өскен. 1959 ж. республика халқының 29,9%-ы қазақ тілін (қалада 16,4 %, ауылда 40,4%) ана тілім деп есептеді. Орыс тілін ана тілім деушілер республика халқының 49,2% болды. 1989 ж. 2,5 мың қаладағы қазақтың 97%-ы қазақ тілін ана тілім деп есептегенімен, 1990-жж. басына қарай қазақтардың 40%-ы өзінің ана тілін менгермегенін немесе нашар меңгергенін айқындалды. Осыған қоса, өзге ұлт өкілдерінен тұратын қалалықтардың 0,7%-ы ғана қазақ тілін еркін меңгерген. Қалаларда 50%-дан аса неміс, украиндардың 63,4%-ы, белорусьтердің 66,6%-ы, корейлердің - 50%-ы орыс тілін ана тілім деп есептеген. Орыс тілі Қазақстан Ресейдің отары болған кезден бері жазу графикасына өзгерістер енгізгенімен қазақ жерінде үзіліссіз пайдаланылуда. Мұның өзі қазақ тілінде сауаттылардан көрі орыс тілінде сауаттылардың саны мен үлесінің ардайым көп болуына әсерін тигізуде;

- көші-қон Қазақстан аймақтарының әлеуметтік-экономикалық дамуындағы әркелкіліктің негізін қалады. 1950-жж. солтүстік аймақта көптеп пайда болған жұмыс орындары көші-қоншылар есебінен толықтырылып отырылды. Орталық Қазақстан (Қарағанды темір бассейні, металлургия заводы, Екібастұз көмір бассейні), Шығыс Қазақстан (Лениногорск қорғасын заводы, Өскемен қорға-сын-мырыш комбинаты) өнеркәсіпті аймақтары мен тың жерлері игерілген Солтүстік аймақтарға күрделі қаржының көптеп бөлінуі бұл аймақтардың әлеуметтік-экономикалық салаларының өзге аймақтармен салыстырғанда жылдам және жоғары қарқынмен дамуына әкелді. Кеңес дәуірінде халықтың әл-ауқаты мен тұрмыс-жағдайына әсер ететін, ерекше оңтүстік облыстардағы жұмыссыздық пен жұмыс орнының жетімсіздігінің негізі қаланды;

- орасан зор сыртқы көші-қондық толқын индустрия саласындағы еңбекте қазақтардың қаладағы үлесін төмендетті. Қазақтардың урбанизациялануы
1926 ж. 2%-дан 1989 ж. 47,4% болды және т.б.;

- Қазақстан жерінің ядролық қаруларды сынау мен қосмосты игеру полигонына айналуы және табиғи ресурстарды есепсіз пайдалану экологиялық жағдайларды, экологиялық көші-қонды туындатты. Өлім-жітім коэффиценттері Атырау, Қызылорда, Батыс Қазақстан, Семей, Талдықорған облыстарында әлі күнге дейін салыстырмалы төмендемей тұр;

- көші-қон нәтижесінде аралас некелер көбейді. Аралас некенің ұзақ уақыт бойы белгілі бір жүйелермен арнайы жүріп жатқан ассимиляциялау үдерісіндегі шараның бірі екенін айту керек. Ал, ассимиляцияға ұшыраған халық өз тілінде сөйлемейді. 1959 ж. республикадағы 1915,4 мың отбасының, аралас некедегілерін қосқанда, үй басшысының ұлтына сәйкес 42,3 %-ы орыс ұлтынан, 28,6 %-ы қазақ ұлтынан тұрды. Халық құрамын отбасылардың қай ұлт өкілдерінен тұратындығына байланысты талдасақ, онда қазақ отбасылары 1939 ж. салыстырғанда 28,6 %-ға төмендеген.

Қазақстандағы кеңес дәуіріндегі көші-қон халықтың полиэтникалық құрылымын қалыптастырып, жергілікті этностың маңызы мен орнын өзгертіп, ел мен қоғамның әлеуметтік-экономикалық бейнесін тарихи қысқа мерзімде индустриалдық даму деңгейіне жеткізді. Қазақстандағы қазақ ұлты мен әр түрлі диаспоралар кеңес дәуірі тұсындағы қалыптасуы барысында өз этносының мәдениетімен бірге, орыс және басқа да халықтар мәдениетінің элементтерін қабылдады. Қазақтарда тілдік, мәдени, тұрмыстық, дүниетанымдық салт-санасындағы өзгерістерге, ал әр түрлі диаспора өкілдерінде тарихи отанындағы отандастарымен тілдік-мәдени, тұрмыс-салт өзгешеліктеріне негізделген менталитеттің (мысалы, корейлер, немістер, еврейлер, поляктар және т.б.) қалыптасуында көші-қон үдерісі негізгі рөл атқарды. Кеңес заманында күрделі де маңызды өзгерістерге түскен қазақ және басқа да ұлт өкілдерінің сандық және сапалық мазмұнына, демографиялық мінез-құлқына әсер еткен көші-қон ұлттардың тарихи орнын анықтауда да шешуші рөлге ие болды.

1897 ж. елдегі Қазақстаннан тыс жерлерде туылғандардың үлесі 8,3% болған болса, 1999 ж. олардың республикадағы үлесі, славян өкілдері мен немістердің өз отанына көшулеріне қатысты ірі көші-қон ағындарынан кейін 22,9% құрады. Кеңестік кезеңде өткізілген әрбір санақ Қазақстанға сырттан келіп, тұрақтанған көшіп-қоншыларды тіркеді. Сонда, Қазақстан халқының 50-60%-дайын сырттан келгендер, соның ішінде ХХ ғ. өн бойында келгендер мен олардың ұрпақтары құрайды. Осы жерде айта кетер жайт, қазіргі Қазақстандағы қазақтардың
2 млннан астамы ХХ ғ. саяси-экономикалық, әлеуметтік катаклизмдердің нәтижесінде орын алған демографиялық апаттар кезінде шетелге кеткендердің ұрпақтары. Оны былайша анықтаймыз: 1950-жж. екінші жартысынан 1963 ж. аралығында Қазақстанға қайта оралғандар өсіп-өнуі негізінде 1 млннан асқан болса, 2009 ж. қазандағы ресми мәлімет бойынша Қазақстанға келген отандастарымыздың саны 753,4 мың адам (192,4 мың отбасы), ал өз бетінше квотадан тыс келгендермен қосқанда 1 млннан асты деген есеп бар [43, 1,
4-бб.]. Сол себепті, 2009 ж. санақта 10098,0 мың адам болған қазақтардың шамамен алғанда 2 млннан астамы қайта оралған қазақтар деп айтуға болады.

Зерттеу барысында туындаған ұсыныстар:

  • Көші-қон туралы Заңды жетілдіру керек. Онда оралмандардың азаматтық алуын жеңілдететін және әлеуметтік қамсыздандырылуын нақтылайтын шаралар қарастырылғаны жөн;

  • сырттан келетін еңбек көші-қоншыларына шектеу мен іріктеу арқылы Қазақстанда жоқ және қажет мамандық иелерін кіргізу керек. Шетелдік және қазақстандық жұмысшылар жалақысындағы айырмашылықтарды жою қажет;

  • аймақтық, облыс аралық ішкі көші-қонды реттейтін шараларды жетілдіру керек. Жұмыс күші артық оңтүстік, шығыс аймақтардан жұмыс күші қажет аймақтарға жұмысқа қабылдауды ұйымдастырған жөн;

  • халықтың әлеуметтік және мәдени өмірі мен Қазақстандағы көші-қон мәселесіне қатысты зерттеулер мен шараларды жалғастыру қажет. Осы мақсатта БҰҰ жүйесіндегі халықаралық еңбек ұйымы және басқа да арнайы агенттіктермен басқа да халықаралық ұйымдармен байланысу;

  • ашаршылық жылдарында шекарадан өтпекші болған қазақтардың әлі күнге дейін сүйектері шашылып жатқан тау шатқалдарына арнайы экспедициялар ұйымдастыру арқылы шашылып жатқан сүйектерін жерлеу рәсімдерін жасап, аштық құрбандарына ескерткіш-белгі қою және т.б.

Сонымен, егер 1970-жж. дейінгі көші-қон Қазақстанды полиэтникалық елге айналдырған болса, тәуелсіздік жылдарында Қазақстанның көпұлттылығы республикадағы қоғамдық және ұлтаралық қатынастардың өркениетті үлгісін көрсетудегі ерекшелікке айналды. Ал, ХХ ғ. 90-жж. бері Қазақстанда қазақ халқы үшін оң, орыс, неміс, украин және т.б. европалық ұлт өкілдері үшін кері көші-қондық дүмпуді туғызған үдеріс бүкіл әлемдік адамзат қауымдастығы әлдеқашан енген, информациялық қоғамнан туындаған жаћандану үдерісіндегі бостандықтың, нақтырақ айтқанда – көшіп-қону, тұратын жерін таңдау, өмір сүру т.б. құқықтарына негізделген адам бостандықтарының көрінісі болып табылады.

1   2   3   4   5   6

Похожие:

Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды iconАвтореферат 2010 жылы «24» қыркүйекте таратылды
...
Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды iconАвтореферат 2007 жылы «19» қыркүйекте таратылды
Жетекші ұйым: Абылай хан атындағы Қазақ Халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті
Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды iconАвтореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының...
Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды iconАвтореферат 2010 жылы «27» наурызда таратылды
Республикасындағы көші-қон және оның әлеуметтік-демографиялық дамуға әсері (1991-2009 жылдар)
Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды iconАвтореферат 2010 жылы «26» шілдеде таратылды
Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті жанындағы педагогика ғылымдарының докторы ғылыми...
Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды iconАвтореферат 2010 жылдың «28» қазан айында таратылды
Нәрестелердің қалыпты микрофлорасының құрылуы мен қалыптасуы кезіндегі колибактериофагтардың маңызы
Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды iconАвтореферат 2010 жылы «15»
Диссертация 2010 жылы «3» шілде сағат 10. 00-де М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің тарих ғылымдарының...
Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды iconАвтореферат 2010 жылы
Жұмыс әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің археология және этнология кафедрасында орындалды
Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды iconАвтореферат 2008 жылѓы 20 мамырда таратылды
Ж±мыс Абай атындаѓы Ќазаќ ±лттыќ педагогикалыќ университетініњ теориялыќ жєне ќолданбалы саясаттану кафедрасында орындалѓан
Автореферат 2010 жылы қыркүйекте таратылды iconРеферат 2012 жылы «10» мамырда таратылды
Педагогика жғне психология магистрі академиялық дғрежесін алу ‰шін дайындалѓан диссертацияныњ
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница