Монография. Ш 26




НазваниеМонография. Ш 26
страница4/8
Дата конвертации07.02.2016
Размер1.84 Mb.
ТипМонография
источникhttp://library.psu.kz/fulltext/transactions/145_shapauov_a.kh._dramadagi_dastur.doc
1   2   3   4   5   6   7   8
«Кроссворд және әзiл маскарад» комедиясы кейiпкерлерi характерларын бiр-бiрiне ашқызуы – ерекше құбылыстардың бiрi.

«Кемеңгерлер мен көлеңкелер» пьесасында характерлар тартысы- жұмбақ әрекеттер арқылы ашылады. Мұхтар, Сәбит, Ғабит - өмiрде болған тұлғалы бейнелер болғандықтан, кез-келген драмашы бара бермейтiн тақырыпты Сәкен Жүнiсов көркемдiк шеберлiгiмен көтерiп, жоғары алып шыққанына көз жеткiздiк. Пьесада тартыс пен характер - алдарына қойған, бiр кездерi пендешiлiкке барысқан, абырой атақтары үшiн күресi арқылы ашылады.

Сонымен қатар С.Жүнiсов кейiпкерiн шығарма барысында бiр-екi жерде ғана сирек көрсетiп те характерларын бере алады. ”Қызым, саған айтамындағы” қарапайым әкелi-балалы Жәкуда мен Шарипа монологтары - өз байламдарын айта алатын адал жандар екенiнен хабар бередi. Сол iшкi ой-толғақтары-олардың мiнездерiн ашады.

«Жаралы гүлдер» пьесасы 1941–1945 жылдар аралығындағы соғыс кезiндегi тұрмыстың ауыртпашылығын тартқан жасөспiрiмдердiң қилы тұрмысынан сол уақыттың жалпы тынысын, тiршiлiгiн беретiн драмалық туынды болып шыққан.

«Абылай хан» киносценарийi - қазақтың айбынды ханы туралы алғашқы туынды бола тұра кейбiр кемшiлiк тұстарына қарамастан, ұлттық кинодраматургия жанрынан алатын орны бар туынды. С. Жүнiсов сценарийдi режиссер қызметiне ыңғайлап, оқиғасын Абылай хан төңiрегiне жинақтап, композициясы, көркемдiк шарттары кино жанры табиғатына толық жауап бере алатын шығарма тудырған.

С. Жүнiсовтiң драмалық шығармалары 1970-1990 жылдардағы қазақ ұлттық драматургия жанрындағы замандас драмашылар пьесаларымен салыстыра қарастырғанда, тақырып жағынан да, идея жағынан да, бейне жасау, тартыс тудыру, мiнез сомдау тұрғысынан да назар аударарлық.


ЕКІНШІ ТАРАУ


КОМЕДИЯДАҒЫ ТАРТЫС ЖӘНЕ МІНЕЗ


Драмалыќ шыѓарма негізінен: трагедиялыќ, драмалыќ, комедиялыќ болып іштей жіктелгенімен, олардыњ єрќайсысыныњ бойынан бірініњ табиѓаты танылып жатады. Айталыќ, комедияѓа ќоятын талапты драма, трагедияѓа ќоюѓа болмайды, оныњ жанрлыќ табиѓатына сєйкес µзіндік ерекшелік, белгілері бар. Ал, драмада трагедия, комедияныњ элементтері ж‰ретін болса, керісінше шыѓармаѓа µњ беріп, ажарлап т±рады.

Комедия - ќоѓамдаѓы келењсiз, адам µмiрiндегi кереѓар, жаѓымсыз єрекеттердi кµрсету, сынау ‰шiн жєне келешек ±рпаќты осы ќылыќтардан сабаќ ала отырып саќтау ‰шiн к‰лкiлi, єрi адамзатќа салмаќ салар жанр.

Комедия - бiрнеше тәсiлмен дамитыны белгiлi. Комедиялық шығарманың әр элементi күлкi тудыратындай болуы шарт. Нағыз комедия кейiпкерлерiнiң барлық табиғатына күлесiз.

Ғұлама А.Байтұрсынұлы: «Тартыс сөз қу тілді болса, қулықты деп аталады; қисыны қызық болса, күлдіргі тартыс деп аталады» [76, 448],-десе, В.Сахновский-Панкеев: ”Комедия–бақытты жанр. Комедияны барлығы да ұнатады. Оның шын серігі-күлкі!” [77, 224],- деп, Н.Н.Киселев: “Комедия – это не просто пьеса, содержащая элементы смешного, это драматическое пройзведение, в котором комическое выступает доминирующим эстетическим качеством, когда и содержание конфликта, и способ его воплощения, и образы главных героеев комичны [78, 9]. Комедияның жалпы табиғатына байланысты әлем, батыс және орыс ғалымдарының зерттеу еңбектерi бар [79].

Ал, қазақ ұлттық драматургиясында комедия алғашқы кезеңде М.Әуезовтың, Б.Майлиннiң Ж.Шаниннiң күлкi жанрына арналған шығармаларында көрiнiс болды. Cовет заманында қазақ комедиясы шектеулi қалыпта дами түстi.

Қазақ комедиясын арнайы қарастырған С.Ордалиевтiң “Сөз зергерi” [1970], “Қазақ драматургиясының очеркi” [1964], Р.Рүстембекованың “Бейiмбет Майлиннiң драматургиясы” [1969], “Қазақ совет комедиясы” [1970], Р.Нұрғалидің «Айдын» [1985], «Драма өнері» [2001], Ж.Әбілевтің «Қазақ комедиясы» [2000] атты монографиялары дүниеге келдi. Ә.Тәжiбаев докторлық диссертациясында” [80] қазақ комедиясының алғашқы нұсқаларын, ауыз әдебиетiмен байланысын атап өтсе, Р.Нұрғалиев докторлық диссертациясында [81] комедия жанрына арнайы тоқталып, сараптап: сатиралық комедия және лирикалық комедия деп ұлттық ерекшелiк ыңғайына лайықтап, қорытындыға келсе, Ж.Әбiлов кандидаттық диссертациясында комедиядағы ұлттық ой-сана мен мәңгүрттiк проблемасын, ал докторлық диссертациясында [82] қазақ комедия жанрында комедияның халықтық, фольклорлық жағына баса назар аударған.

Комедия жанрының шарттарына жауап бере алатын алғашқы қазақ комедиографтары: Б.Майлин, Ж.Шаниндер ертеректе ел арасына тараған әзiлге, қулық, күлкiге бөленген әңгiмелердiң желiсiн алып, өңдеп, жандандырып, тамаша сахналық туындылар тудыра бiлдi. Авторлары ауыл арасында жүрiп, кейiпкерлерi де елмен қоян-қолтық араласа отырып, өз шығармаларын қойғанда, бұндай өнердi дала, қыр қазағы көре қоймағандықтан, әрi өздерi таңның атысы, күннiң батысы сауықшыл қазақ ауылдары жаппай тамашалап, әрі демеп отырған.

Шетелдiң ғылыми еңбектерiнде комедия жанрының бiрнеше атауы айтылып, қарастырылады. Орыс әдебиеттанушы ғалымдарының өзiнде комедия жанрының сан түрлерi бар. Мысалы; С.Наровчатов шартты түрде:“сатирические, лирические, иронические, сентиментальные, романтические” [83, 248],- деп бөледi.

Р.Нұрғалиев: ”Шығармада комедиялық мазмұн, комедиялық характерлер, типтер, персонаждар, комедиялық тартыстар, комедиялық жағдайлар, комедиялық көркемдiк құралдар түгел сай келгенде, туынды нағыз комедия болмақ: Көп жағдайда комедиялық сюжет шындық пен қиял, мақсат пен iс, сөз бен әрекет арасындағы алшақтықтан туатын неше түрлi ситуациялардан жасалады. Ал, бүкiл оқиғаның қозғаушы күшi – комедиялық мiнез иесiнiң iс-әрекетi, оның қолдан келмес шаруаға ұмтылуы, яки күнi өткен, ендi қажетсiз, құнсыз мақсатты қууы, болмаса өз бойында жоқ, табиғатына жараспас қылықтармен көрiнуi” [84, 185],-дейдi ғалым. Табиғатымызға, шығарма құрылысына сәйкес комедия жанрының екi түрiн атайды: 1) сатиралық комедия және 2) лирикалық комедия.

Жанрдың тууын, қалыптасуын, нығаюы туралы Р.Рүстембекова: “Б.Майлин драмалық шығармаларында өзiне берiлген жалғыз құрал - диалог арқылы комизмдi бере бiлгендiгiн аңғарамыз. Ол комизм жазушының юморға шеберлiгiнен туып жатады” [85, 117], -дейдi.

Б. Майлин–күлкiнiң шеберi. Б.Майлин комедиялары бiр актiлi және көп актiлi болып екiге бөлiнедi. Комедия – Б.Майлин шығармашылығының басым бөлiгi. Себебi, автор ғасыр басындағы тұрмысы төмен, қараңғылығы басым қазақ ауылдарындағы, елдiң жаппай сауаттану кезiндегi күлкiлi элементтердiң негiзiнде болашақ шығармасына өмiрлiк басты желi ете алған. Әсiресе, қулығы басым молдасымақтардың айласы немесе “сауаттылықты жою” кезiндегi мұғалiм алдына әйелдерiн бергiсi келмейтiн ауылдың аңқау еркектерiнiң қылықтары, бозбала мен бойжеткендер арасындағы күлкiлi эпизодтар т.б. iс-әрекеттерден тамаша сахналық туынды шығара бiлген. Бiр ескерерлiк Б.Майлиннiң алдында қазақ драматургиясы тарихында үлгi аларлық дәл сондай деген сахналық өнердiң болмағанына қарамай, туа бiткен талантына сүйенiп,классикалық дүниелердi мұраға қалдырды.

Октябрь революциясына дейiн өз алдына кiтап болып басылған К.Тоғысовтың “Надандық құрбаны” (1915) атты пьесалар жинағынан басқа кiтап болмады.

“Комедия - күлкiге не сынға құрылатыны белгiлi. Сталин дәуiрiнде комедия тiптi болмайтын. Тырнақ астынан кiр iздейтiн “сыншылар” комедиядан саяси астар тауып, авторына айып тағуға даяр болатын.

Алпысыншы жылдардың басында комедия жанры сахнаға қайта шыға бастады. Бiрақ жазушылар қоғамның негiзгi сырқаттарын әжуалауға бармады, қауiп тудырмайтын жеңiл күлкi iздедi. Алпысыншы жылдарда сахнада көрiне бастаған комедия бұдан кейiнгi дәуiрде де бiраз iлгерiледi. Драманың бұл саласының өрiстеуiне Қ.Мұқаметжанов, С.Адамбеков, Т.Ахтанов, С.Жүнiсов сынды қаламгерлер лайықты үлес қосты [86, 212] , –деген.

С. Жүнiсов комедия жанрына арнап үш драмалық туындысын арнаған. “Қысылғаннан қыз болдық” атты музыкалық комедиясының басталу жүйесi, үлгiсi Б.Майлиннiң “Ыбыраймыз, Ыбыраймын” (1928ж) атты диалогке құрылған шағын өлеңiмен сарындас, жүйелес, тiптi салыстыра қарасақ басқы жолдарына шейiн сол үлгiге салған. Бұдан пьеса авторы С.Жүнiсовтiң қазақтың бiр туар ұлы, ақын, драматургы, әңгiменiң алдына жан салмас шеберi Б.Майлиннiң талантынан сабақ алғаны, шығармашылық өнерiн жалғастырғанын көремiз.

Б.Майлин “Ыбыраймыз, Ыбыраймын” атты өлеңiн “кеше”, “бүгiн”- деп екi кезең, екi заман ағымына құрса, С.Жүнiсов “Қысылғаннан қыз болдық” комедиясының авансценасындағы шағын прологын осы шақ формасына, яғни Б.Майлинше “бүгiн” атты заман ағымына келтiрген. Шығармалардан мысалдар келтiремiз.

“Ыбыраймыз, Ыбыраймын”

1928 ж. (Б.Майлин өлеңi)


Бүгiн: -Уа, кiмсiң?

-Ыбыраймын.

-Жаймысың?

-Жаймын.

-Қайдан келесiң?

-Соттан келемiн?

-Соттан емес-ау.

-Оттан келcін.

-Бiлдiң бе?

-Бiлдiм ғой.

-Қалай екен?

-Арыз берген малай екен.

-Солай ма екен?

-Солай екен!

-Не дейдi?

-Ақы сұрайд.

-Қанша?

-Он мың сом!

-Нең қалад ?

-Нем қалсын:

-Қатын қалад,

-Мен қалам.

-Шенiң қайда?

-Тозған.

-Елiң қайда?

-Күнi озған.

-Ендi не етпексiң?

-Бiтем !

-Бiтсең бiт,-

-Мен де соныңды күтем! (1928)

“Қысылғаннан қыз болдық”.

1976 ж. (С.Жүнiсов пьесасы.)


Белгiсiз адам (өте бере бұрылып): Оу, сiз, осы кiм сiз?

Директор (солғын): Ыбыраймыз.


Белгiсiз адам: Совхоз директоры, Ыбыраймысыз?

Директор: Оның несiн сұрайсың?


Белгiсiз адам: Иә, жүзiңiз сынық, қайдан келесiз?

Директор (көңiлсiз): Ауданнан,

Бюродан келемiз.


Белгiсiз адам: Онда не мәселе қаралып едi. Әйтеуiр, жоқ па заңсыздық пен қылмыс?

Директор (шошына): Ондайдың бетiн аулақ қылсын, мәселе-“мәдениет һәм тұрмыс”


Белгiсiз адам: Е-е, онда оңай болған екен. Мұндайдан талай жол тауып ысылған жансыз.

Директор (ұнжырғасы түсiп):

А-ай, қайдам, тап осы кезек жөн


таба алмай қысылған жанбыз.

Белгiсiз адам: Оу, о не дегенiңiз! Жан- жақты емес пе едi

совхоздағы тұрмыс?

Директор: Тұрмысымыз ежелден дұрыс-ау, әттең мәдениетiмiз нашар аталып, бюрода бұйраланып, қыл үстiнде тұрмыз!

Белгiсiз адам (басын шайқап):

А-ай, жағдайыңыз, шынында да, қиын екен!…


Директор: Онда, қабiлетсiз атанып, орындықты бiржолата тастайтын шығармыз…(кетедi)
1   2   3   4   5   6   7   8

Похожие:

Монография. Ш 26 iconБиблиографический указатель книг, поступивших в библиотеку
Рысбек Ахметовтың шығармашылық жолы : альбом-монография = Творчество Рысбека Ахметова : альбом-монография = Creative art of Rysbek...
Монография. Ш 26 iconМонография Павлодар 2012 ббк 74. 202 Ж е. Жұматаева Жоғары мектепте әдебиетті білімденудің инновациялық технологияларымен оқыту. /Монография. Павлодар: «Кереку»
Ж. Аймауытов атындағы этнопедагогика және білім берудің инновациялық технологиялары ғылыми-практикалық орталығы
Монография. Ш 26 iconПедагогикалық теория негіздері монография
Бабаева Сабет Балтабайұлы. Кемел адам –тұлға қалыптасуы. Педагогикалық теория негіздері. Монография., 371 бет
Монография. Ш 26 iconЗначения числительных в английских и испанских идиомах монография
К21 Значения числительных в английских и испанских идиомах: Монография. – М.: Импэ им. А. С. Грибоедова, 2007. – 97 с
Монография. Ш 26 iconМонография Павлодар 2011
Рекомендовано решением Ученого совета Павлодарского государственного университета им. С. Торайгырова
Монография. Ш 26 iconМонография Павлодар 2012
Ж. Аймауытов атындағы этнопедагогика және білім берудің инновациялық технологиялары ғылыми-практикалық орталығы
Монография. Ш 26 icon«Отырар кітапханасы» ғылыми орталығынан шыққан еңбектер тізімі
Жұртбай Тұрсын. «Бесігіңді аяла!». Монография. –Астана: «Фолиант», 2001. 396 бет
Монография. Ш 26 iconАльпидовская М. Л. Теория бюрократии: экономический аспект. Монография
Взаимодействие экономических и политических процессов на национально-государственном и глобальном уровнях; формирование экономической...
Монография. Ш 26 iconБюллетень новых поступлений литературы
Смагулов А. Лизинговый рынок Казахстана в условиях модернизации национальной экономики : монография / А. Смагулов, Ж. Адилбек. Алматы...
Монография. Ш 26 iconФайзуллин Ирек Энварович основные публикации монографии
Перспективы развития инвестиционно-строительного комплекса Республики Татарстан/ под ред. И. Э. Файзуллина: монография. – Казань:...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница