1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер




Скачать 468.27 Kb.
Название1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер
страница3/4
Дата конвертации15.02.2016
Размер468.27 Kb.
ТипДокументы
источникhttp://edu.semgu.kz/ebook/umkd/a368beff-dcd5-11e4-b960-f6d299da70eeУММ ЭХ.doc
1   2   3   4


Қоршаған ортада өтеқауіпті экотоксикант 2,3,7,8-тетрахлордибензодиоксин (ТХДД). ТХДД және дибензофурандар токсикалық эффект көрсетеді.ТХДД организмде май қабаттарында жинақталып, липофильді қабілет көрсетеді. Жануарларда ЛД50 өлім дозасы кеміргіштерде-280мкг/кг,тышқандарда-20мкг/кг,су мысығында 0,5-2мкг/кг құрайды.

Полихлорланған бифенилдер және дибензофурандар

Полихлорланған бифенилдер химиялық инертті, 500 жоғары диэлектрлік тұрақтылығымен сипатталады. ПХБ конденсаторда электроизоляциялық сұйықтық ретінде қолданылады. ПХБ микробилогиялық фунгицид ретінде қолданылады. ПХДД және ПХДФ заттары қоршаған ортада, әсіресе топырықта жинақталуға бейім.

ПХДД және ПХДФ пересистентті және билогиялық күшті әсер етеді.Сондықтан олар суперэкотоксиканттар қатарына жатады. Метаболизм процесіне қатысып, қанның құрамына еніп, эритроциттер құрылысын бұзады. Бұл экотоксиканттардың уыттылығы соғыс кезінде қолданылған зарин затының уыттылығымен пара-пар.

Осы экотоксиканттардың антропогендік таралу көздері мыналар:

1)ластанған химия өнеркәсібінің өнімдері ПХБ(полихлорланған бифенилдер)

2)хлорды ағарту үшін қолданылатын қағаз-целлюлоза өнеркәсібі

3)галоген көмірсутектері қосылған этилденген бензиндерді қолданатын автомобиль көліктері

4)тұрмыстық-өнеркәсіптік қалдықтарды өртейтін өнеркәсіптер

Химия өнеркәсібі шығаратын хлорорникалық өнімдердің барлығында ПХДД және ПХДФ болады. Ең көп мөлшері 85-90жуық болатын пентахлорфенол.Оның құрамындағы полихлорланған бензолдар 95дейін жетеді.

Полихлорланған дибензо-n-диоксиндер және дибензофурандар адам ағзасына, және топыраққа,су айдынында биотикалық айналымға түсіп, уыттылығы арта түседі.

БҰҰ 1998ж. тұрақты органикалық 12 химиялық қосылыстарды өндіріс орындарында қолдануға тыйым салынған.(2кесте.)


2-кесте.


Типтер



Түсу көздері



Химиялық

әсер етуі

Альдрин,атразин,гептахлор,ДДТ,дильдрин,

Линдан,мирекс,токсафен,хлордан,хлордекон,

Эндосульфан,эндрин



Хлоорганикалық және пестицидттік препараттар

Организмде биоаккумуля ция әсерінен жүйке және эндокриндік жүйенің бұзылуы


Гексабромфенил(ГБФ)




Термопластиктерде жалындысөндіргішзаттардан

Тері аурулары, канцеро- генез


Гексахлорбензол(ГХБ)


От шашу заттардан

Бүйрек аурулары



Нонил және октилфенол



Детергенттер синтезі

Жануарлар- да эндокриндікжүйелер бұзылуы


Пентахлорфенол(ПХБ)

Текстиль өндірісі,бояғыш заттар өндірісі

Адам ағзасында токсикалық эффектісі арқылы


Полихлорланған бифенилдер (ПХБ)

Трансформаторлық пластификаторлар

Эндокрин –дік жүйелер жұмысыныңбұзылуы

Фталаттар

Еріткіштер, репеллентер

Өкпе, бүйрек, жүректің қабынуы





№21-26 дәрістер

Тақырыбы: Гидросфераның химиялық ластануы.Қазақстанның су объектілерінің ластануы.

Басты сұрақтары:

1.Гидросфера туралы түсінік

2.Гидросфераның жалпы ластану жолдары.

3Полихлорланған бифенилдер олардың токсикалық әсері

4Полихлорланған дибензо – П –диоксиндер

5Полихлорланған дибензофурандар

Көптеген өнеркәсіп орындарынан бөлінетін қалдықтары және миллиондаған органикалық заттардан жаңа технологиямен өнім өндіргенде қауіптердің ішінде көп кезігетін экотоксиканттардың бірі – хлор органикалық экотоксиканттар. Бұл қосылыстар аз полярлы органикалық заттар хлор органикалық пестицидтер токсикалық эффектілері өте жоғары организмнің майлы ұлпаларында жиналуға қабілетті заттар. Хлор атомы нуклеофильді байланысқа түскенде, оның биологиялық активтілігін арттырады. Көпшілік хлор органикалық пестицидтер белоктың құрамында аминотоптармен және нуклеинқышқылдарымен әрекеттесіп, организмді уландырады. Хлор органикалық пестицидтердің уыттылық қасиеттері 40-50жылдары ғана белгілі болды. Ондай уытты хлор органикалық пестицидтерге гексахлорциклогексан, гексахлорбензон, ДДТ не дихлор дифенил трихлорметилметан , гептахлор, хлорден, изоэдрин, полихлорланған бифенилдер . 50 жылдардың басында ауылшаруашылық өніммен арттыру үшін полихлорланған циклодиенді және оның туындыларын өндіру мақсатқа енді. Оны дринделген топтар не циклодиенденген топтар деп атайды. Бұл қосылыстардың басты айырмашылығы су ортасында тіршілік ететін балдырлармен микроорганизмдердің бойына жеңіл жинақталу қасиеті болды, ғылыми тұрғыдан зерттегенде 1 минутта балдырлардың 50-80% ДДТ-ны сіңіретіні анықталды. Хлорорганикалық пестицидтер тек су ортасында ғана емес, топырақ ортасында да таралуға, жинақталуға қабілетті.

Кқпшілік хлор органикалық экотоксиканттар және хлорланған фенолдар ағаш өндірісінде концервант ретінде дезинфекциалаушы зат ретінде және басқа да пестицидтерде синтездеуге кқп қолданылады. Су экожүйесін хлор органикалық пестицидтермен ластайтын қағаз целлюлоза комбинаты, онда хлор целлюлозаны ағарту үшін қолданылады.

Кейінгі кезде биологиялық әсері өте күшті ксенобиотиктердің құрамына жататын экотоксиканттар субер экотоксикант деп аталады. 2,3,7,8-тетрахлордибензопараоксин, 2,3,7,8- ТХДД деп аталады және полихлорланған дифенилдиоксидиндер.






Бұл экотоксиканттардың уыттылығы соғыс кезінде қолданылатын уландыратын зат зарин мен VX газының уыттылығынанда жоғары. Бұл экотоксиканттардың организмге тигізетін әсері өте жоғары, біріншіден, эмбриотоксикалық және тератогенді қасиет көрсетеді. Екіншіден, иммоно токсикалық әсері бұл спирттің вирусының әсері сияқты. Үшіншіден, гистопотологиялық клеткалардың өзгеруі, бездердің даму қарқынын тежейді, жаралы ауру туғызады. Төртіншіден, метоболикалық, организмнің активтілігін жоюы. Бесіншіден, эндопренді токсикалық қасиеті тероксин, экстроген, андроген сияқты гармондардың әсер етеді,тектостеронның синтезіне әсер етеді,алтыншыдан, нитротоксикалық әсері депрессия, невроз сынды ауруларды туғызады, ақыл-ойының кем болуын туғызады. Жетіншіден, концерогенді.

Су жүйесінде хлорорганикалық экотоксиканттардың жүзген түрінде сорбциясы жүріп, олар судың түбінде жиналып алады. Белгілі бір дәрежеде хлорорганикалық экотоксиканттардың (қосылыстардың) орын ауыстыруы биоседиметация арқылы жүзеге асырылады. Бұл ластаушы компоненттердің белгілі бөлігі гидрокарбонаттарға өтіп биомагнитфракцияға ұшырайды, теңіз түбіндегі ДДТ биоконцентрация сынық коэффициенті 10 жеті дәрежесіне жетеді.

Балтика теңізінің тұңғиығында қою қошқыл (felkus) тұқымдас және қызыл (furcellaria) тұқымдас тіршілік (суасты) иелеріндегі биоконцентрация коэффициенттерінің мәні 10000-46000, ал фитопланктондардікі 12000-16000 аралықта жатыр. (Poomc,1992). Кейбір авторлардың мәліметтері бойынша (Falandyz,1984), Балтика теңізіндегі фитопланктондардың ДДТ мен оның метоболиттерінің суммарлы құрамы 4,8 мкг/кг мәнге жеткен. Плактон бойынша Балтика сельдерінің бентонды ағзаларымен қоректенетін екі жасар особьтердің майлы тканьдарындағы ДДТ және ДДЕ менДДД метоболиттерінің саны бүгінде 585 мкг/кг үстінде (Poomc,1996)

ДДТ дегриадациясының жылдамдығын келесі қатынаспен сипаттаймыз:






Мұндағы ДДТ-n,n’-ДДТ мен оның метаболиттерінің суммарлы концентрациясы

100%-Бмәні өзгермейтін (немесе айтарлықтай токсикалы) ДДТ үлесін көрсетеді.


Пестицидтерге мысалы, кеңінен танымал препарат ДДТ (дихлордифенилтрихлорэтан), дильдрин, линдан, альдрин




Су молекуласы жинаталған ортада ГХЦГ менДДТ микроағзаларда тез өте тез жинақталады. Арнайы зерттеу жұмыстары арқылы құрамындағы жалпы мәні 50-80% концентрациялы ДДТ-мен бір ыдысқа суға салынған 0,6 мкг/кг су тіршілігіндегі хлорелла онымен 1 минут ішінде ғана сорбцияға ұшырап кеткендігі анықталған. Көп мөлшерде перситентті және липофильді экотоксиканттар жоғары тропикалық жағдайдағы су экожүйесіндегі – жыртқыш балықтар мен балық аулаушы құстардың майлы тканьдерінде тіркелген.





Күн сәулесі әсерінен ДДТ-ның өзгеруі (Ровинский и соавт,1990)


Хлорлы көмірсутектің ыдырау уақыты

1-альдрин

2- гептахлор

3- хлордан

4- линдан

5- индрин

6- дильдрин

7 - ДДТ






Хлорорганикалық пестицидтер:



Өндірістегі атауы

Қолданылуы

Химиялық атауы және структуралық формуласы

ДДТ

Масаларға, мақта және арахистарды зиянкестеріне қарсы



1,1,1-трихлор-2,2-бис (n-хлорфенил)этан


Линдан


Өсіп тұрған күріш және мақта зиянкестеріне қарсы



1,2,3,4,5,6-гексахлорциклогексан

Альдрин


Мақта зиянкестеріне, құрт-құмырсқа және бунақденелілерге қарсы топырақ инсектициді



1,2,3,4,10,10-гексахлор-1,4,4а,5,8,8а-гексагидро-1,4-эндоэксо-5,8-диметилнафталин

Мирекс



Құмырсқа жоюшы



1,2,3,4,5,5,6,7,8,9,10,10-додекахлороктагидро-1,3,4-метил-2Н-циклобута[c,d] –пенталин



№27-28

Тақырыбы: Қалдықсыз және аз қалдықты технологиялар.

Басты сұрақтары:

1.Қалдықсыз технологиялар туоралы түсінік.

2.Қалдықты технологиялар және оны болдырмау жолдары.

3.Қазіргі кездегі жаңа технологиялар туралы түсінік

Биоиндикатор (био... және грек. іndіco — көрсеткіш, анықтағыш) — организмдердің бір жерде тұрақты мекендеуі, олардың сандары, құрылымы және дамуы, табиғи процестер мен тіршілік ортасы жағдайларының көрсеткіші. Қоршаған ортаның жағдайлары мен кейбір процестердің маңызын бағалау мақсатында биоиндикатор қолдану организмдердің белгілі бір факторларға біржақты бейімделушілік қасиетіне негізделген. Мысалы, балықпен қоректенетін құстардың бір жерге көптеп жиналуы — судың сол бөлігінде балықтардың шоғырлануының, ал су микрофлорасының құрамы — оның тазалығы мен ішуге жарамдылығының, топырақ құрамы — оның құнарлылық дәрежесінің көрсеткіші бола алады. Ғарыштық зерттеулерде ғарыш факторларының организмге тигізетін әсерін анықтау үшін жануарлар, өсімдіктер және микроорганизмдер биоиндикатор есебінде пайдаланылады.

Биоиндикатор - қандай да бір табиғат процестерінің, құраушыларының, ерекшеліктерінің немесе қоршаған ортаның өзгерістерінің бар-жоғын немесе қарқындылығын көрсететін көрсеткіш болып табылатын өсімдіктердің немесе жануарлардың (немесе тұтастай биоталық бірлестіктің) жеке түрі. Биоиндикатор бірқатар пайдалы қазбаларды іздегенде, топырақ пен табиғи суларды және тағы да басқалары бағалауда қолданылады. Соңғы жылдары эколог-болжаушылардың арасында XX ғасырдың 20-шы жылдарында қоршаған ортаға байланысты қолданылған мониторинг ұғымы кең таралған. Экологиялық мониторинг - антропогендік факторлар әсерінен қоршаған орта жағдайының, биосфера компоненттерінің өзгеруін бақылау, баға беру және болжау жүйесі. Мониторинг ұғымы кең ұғымда экономикада, өнеркәсіпте, және басқа да бақылаулар жүргізілетін салаларда қолданылады. Ғылыми оқулықтарға бұл ұғым Стокгольмдегі БҰҰ-ның ұйымдастыруымен (маусым, 1972 ж.) өткен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі конференңиядан кейін енді. Қазіргі таңда мониторинг ұғымы негізгі үш түрлі жұмыстардан тұратын қоршаған табиғи ортаны бақылау жүйелері ретінде қарастырылады:

  1. қоршаған ортаның жағдайын жүйелі түрде бақылау.

  2. табиғи және антропогендік факторлардың әсерінен табиғатта болуы мүмкін өзгерістерді болжау.

  3. қоршаған орта жағдайын ретке келтіру шараларын басқару.



Бақылайтын обьектілердің ерекшелігіне, түріне және бақылау әдістеріне байланысты мониторингтің бірнеше түрлерін ажыратады, Мысалы:

Жүргізу әдістері бойынша мониторингтің мынадай түрлері бар:

  • биологиялық (биоиндикаторлар көмегімен);

  • дистанционды (авиациялық және космостық);

  • аналитикалық (химиялық және физико-химиялық талдау).

Бақылау обьектілері бойынша:

  • қоршаған ортаның жеке компоненттері мониторингі (топырақ, су, ауа);

  • биологиялық мониторинг (өсімдіктер және жануарлар дүниесі).

Мониторингтің негізгі мақсаттары мен міндеттері төмендегі кестеде көрсетілген.

Қоршаған орта жағдайы мониторингінің мақсаттары мен міндеттері


Қоршаған орта жағдайы мониторингі

Міндеті

Мақсаты

Бақылау

Анықтау

Бағалау

Болжау

Шешім қабылдау

Жетілдіру

қоршаған орта жағдайының өзгеруі

адам іс-әрекеті арқасында қоршаған орта жағдайының өзгеруіне алып келетін себептері

адам іс-әрекеті әсерін анықтап, өзгерісгерді бақылау

қоршаған орта жағдайында болатын өзгерісгер

адамның теріс іс-әрекеті нәтижесіндегі зардаптарды жою

қоршаған орта мен қоғам арасындағы тиімді қатынастар стратегиясы

Сонымен, мониторингтің технология процестерін алгоритм түрінде былай бейнелеуге болады:

  • Өлшеу , талдау , сипаттау , моделдеу, дұрыс жолын таңдау.

Ic-әрекеттердің мұндай алгоритмі қоршаған ортаның кез-келген мониторингіне тән. Мониторингтің мынадай түрлері белгілі:

Биологиялық мониторинг

- биологиялық орталардағы (организмдерде, биоценоздарда) табиғи және антропогендік процестерді бақылау (ауыр металдардың, пестицидтердің жинақталуы). Мұндай мониторинг тіршіліктің қоршаған орта компоненттерімен өзара барлық байланысын қамтиды.

Базалық мониторинг

- жалпыбиосфералық, яғни, тек қазіргі кездегі ғана емес, жақын аралықтағы 50-100 жыл ішінде болатын негізінен табиғи құбылыстарды бақылау.

Биосфералық мониторинг

- биосферадағы өзгерістерді: атмосфераның шаңдануы, әлемдік су балансы, Әлемдік мұхиттың ластануы, құрлық пен мұхиттағы биологиялық өнімнің өзгеруі және т.б. ғаламдық деңгейде бақылау.

Биоэкологиялық мониторинг

- табиғи ортаның жағдайын оның адам денсаулығына әсері тұрғысынан бақылау. Адамның тыныс-тіршілігін көрсететін көрсеткіштер - ауруға ұшырауы, туылуы, өмір сүру ұзақтығы және т.б. қолданылады.

Геоэкологиялық мониторинг

- табиғи экожүйелердегі өзгерістерді бақылау. Географиялық стационарлық бақылаулардың жүйелеріне сүйене отырып, экожүйелердің биологиялық өнімділігі, өздігінен тазаруға қабілеттілігі, заттардың шекті мүмкін концентрациясы көрсеткіштері қолданылады.

Дистанционды мониторинг

- бұл авиациялық және космостық мониторингтің жиынтығы. Кейде бұл ұғымға, көрсеткіштері ақпараттарды жинау орталығына беріліп отыратын, адам аяғы басуы қиын жерлердегі приборлар арқылы алыстан ақпараттарды беру әдістерін (радио, спутник) де жатқызады.

Теңіздердің ластануы мониторингі

- теңіздер мен мұхиттардағы судың сапасын білу мақсатында ақпараттар алу үшін олардың жағдайын болжау, бағалау және бақылау жүйесі. Бұл теңіз су ресурстарын үнемді пайдалануға және оларды ластанудан қорғау шараларын жүргізуге қажет.

Құрлықтағы сулардың ластануы мониторингі

- су ресурстарын үнемді пайдалану және оларды ластанудан, құрғап кетуден қорғау шараларын жүргізу үшін құрлықтағы сулардың жағдайы туралы ақпараттар алу мақсатында болжау, бағалау және бақылау жүйесі. Су сапасының көрсеткіштеріне - температура, минералдану, рН, түсі, еріген оттегі, дәмі, ауыр металдар, мұнай өнімдері, фенолдар, пестицидтер және ең бастысы натрий, калий, кальций, магний, хлор, сульфат, карбонат, нитрат иондары жатады.

Ластаушы көздер мониторингі

- ластаушы көздер арқылы су обьектілеріне, атмосфералық ауаға, топыраққа бөлінген заттардың мөлшерін және ластану деңгейін болжау, бағалау және бақылау жүйесі.

Аймақтық мониторинг

- антропогендік әсерге ұшыраған үлкен өнеркәсіп орындары, қалалар және олардың айналасындағы аймақтар биосферасы туралы ақпарат алу үшін бақылау. Классификациядағы мониторингтердің деңгейіне сәйкес - халықаралық және аймақ аралық басқару деңгейлері ғаламдық деңгейлермен байланыста болуы, ал ұлттық - аймақтық деңгеймен байланыста болуы керек. Экологиялық мониторинг жүйесінде биологиялық мониторингтің, яғни, экожүйенің биотикалық құрамы мониторингі ерекше роль атқарады. Биологиялық мониторинг - бұл қоршаған табиғи ортаның жағдайын тірі организмдер көмегімен бақылау. Биологиялық мониторингтің негізгі әдісі - биоиндикация, антропогендік факторларға байланысты биотадағы кез-келген өзгерістерді есепке алып отыр. Соңғы жылдары эколог-болжаушылардың арасында XX ғасырдың 20-шы жылдарында қоршаған ортаға байланысты қолданылған мониторинг ұғымы кең таралған. Экологиялық мониторинг - антропогендік факторлар әсерінен қоршаған орта жағдайының, биосфера компоненттерінің өзгеруін бақылау, баға беру және болжау жүйесі. Мониторинг ұғымы кең ұғымда экономикада, өнеркәсіпте, және басқа да бақылаулар жүргізілетін салаларда қолданылады. Ғылыми оқулықтарға бұл ұғым Стокгольмдегі БҰҰ-ның ұйымдастыруымен (маусым, 1972 ж.) өткен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі конференциядан кейін енді. Қазіргі таңда мониторинг ұғымы негізгі үш түрлі жұмыстардан тұратын қоршаған табиғи ортаны бақылау жүйелері ретінде қарастырылады:

1) қоршаған ортаның жағдайын жүйелі түрде бақылау. 2) табиғи және антропогендік факторлардың әсерінен табиғатта болуы мүмкін өзгерістерді болжау. 3) қоршаған орта жағдайын ретке келтіру шараларын басқару. Бақылайтын обьектілердің ерекшелігіне, түріне және бақылау әдістеріне байланысты мониторингтің бірнеше түрлерін ажыратады. Мысалы:

Жүргізу әдістері бойынша мониторингтің мынадай түрлері бар:

- биологиялық (биоиндикаторлар көмегімен);

- дистанционды (авиациялық және космостық);

- аналитикалық (химиялық және физико-химиялық талдау). Бақылау обьектілері бойынша:

- қоршаған ортаның жеке компоненттері мониторингі (топырақ, су, ауа);

- биологиялық мониторинг (өсімдіктер және жануарлар дүниесі).

Мониторингтің негізгі мақсаттары мен міндеттері төмендегі кестеде көрсетілген.

Іс-әрекеттердің мұндай алгоритмі қоршаған ортаның кез-келген мониторингіне тән.

Экологтар үшін негізгі мынадай мониторинг түрлері бар:

Биологиялық мониторинг - биологиялық орталардағы (организмдерде, биоценоздарда) табиғи және антропогендік процестерді бақылау (ауыр металдардың, пестицидтердің жинақталуы). Мұндай мониторинг тіршіліктің қоршаған орта компоненттерімен өзара барлық байланысын қамтиды. Базалық мониторинг - жалпыбиосфералық, яғни, тек қазіргі кездегі ғана емес, жақын аралықтағы 50-100 жыл ішінде болатын негізінен табиғи құбылыстарды бақылау. Экология пәнінің мазмұны, міндеттері және зерттеу әдістері. Тірі материя мен биологиялық жүйелердің пәнінің мазмұны, міндеттері және зерттеу әдістері. Тірі материя мен биологиялық жүйелердің бірігу деңгейлері. Қазіргі таңдағы экология ғылымының құрылымы

Экология пәнінің мазмұны - организмдердің бір-бірімен және қоршаған ортамен қатынастарын популяциялық, биоценоздық, биогеоценоздық (экожүйе) және биосфералық деңгейде зерттеу болып табылады. Экология ұғымын ғылымда алғашқы рет неміс ғалымы Э. Геккель (1866 ж) қолданды.

Экология пәнінің негізгі міндеті - популяция, биоценоз және оларда болып жатқан өзгерістерді зерттеп, қазіргі таңдағы планетаның индустриализация және урбанизация жағдайында экологиялық процестер заңдылықтарын ашып, түсініп басқару.

Экология ғылымының басты мақсаты - ғаламдық проблемаларды бақылай отырып ондағы тіршіліктің тұрақтылығын сақтау. «Адам - қоғам - табиғат» арасындағы қарым-қатынастарды үйлестіре отырып, табиғат ресурстарын тиімді пайдалануды негіздеу. Экология ғылымының зерттеу обьектісі жеке особьтар емес, особьтар топтары - популяциялар, түрлер, қауымдастықтар, экожүйелер, яғни, биологиялық микро- және макрожүйелер. Басқа ғылымдар сияқты экология ғылымының да өзіндік кешенді әртүрлі зерттеу әдістері бар. Экология ғылымының негізгі теориялық әдістеріне сипаттама жасау, жүйелі түрде талдау, модельдеу жатады. Ал бақылау, салыстырмалы түрде талдау жасау, тәжірибелер (далалық, лабораториялық), мониторинг жүргізу негізгі эмпиристік әдістері болып табылады. Бақылау және салыстырмалы талдау жасау ғылымның дәстүрлі әдістеріне жатады. Сол арқылы сипаттама жасалып, талдау жүргізу үшін алғашқы ақпарат алуға болады. Эколог-маман үшін ең маңыздысы далалық зерттеулер, яғни түрлер популяциялары мен олардың қауымдастықтарын табиғат жағдайында зерттеу. Далалық зерттеулер организм немесе популяцияға белгілі бір факторлар әсерін білуге мүмкіндік береді. Осының негізінде бақылаулар мен салыстырмалы талдау жасау арқылы зерттелетін макрожүйелерге сипаттама жасалады. Мұндай сипаттама жасау үшін эколог-мамандармен қатар ботаниктер, зоолог, микробиолог, топырақтанушы, химик, гидролог және басқа да мамандар қатысады. Көптеген сандық және сапалық мәліметтерді сипаттама жасауда физиология, анатомия, биохимия, систематика және басқа да ғылымдардың әдістері қолданылады.

29-30 дәрістер.Қоршаған ортаның тазалығын нормалау.

Басты сұрақтары:

  1. Бақылаудың түрлері, маңыздылығы

  2. Биоиндикаторларға қойылатын талаптар

  3. Өсімдік биоиндикаторлары

  4. Биотестілеу және биоидентификациялау

  5. Экологиялық нормалау


Биоиндикатор (био... және грек. іndіco — көрсеткіш, анықтағыш) — организмдердің бір жерде тұрақты мекендеуі, олардың сандары, құрылымы және дамуы, табиғи процестер мен тіршілік ортасы жағдайларының көрсеткіші. Қоршаған ортаның жағдайлары мен кейбір процестердің маңызын бағалау мақсатында биоиндикатор қолдану организмдердің белгілі бір факторларға біржақты бейімделушілік қасиетіне негізделген. Мысалы, балықпен қоректенетін құстардың бір жерге көптеп жиналуы — судың сол бөлігінде балықтардың шоғырлануының, ал су микрофлорасының құрамы — оның тазалығы мен ішуге жарамдылығының, топырақ құрамы — оның құнарлылық дәрежесінің көрсеткіші бола алады. Ғарыштық зерттеулерде ғарыш факторларының организмге тигізетін әсерін анықтау үшін жануарлар, өсімдіктер және микроорганизмдер биоиндикатор есебінде пайдаланылады.

Биоиндикатор - қандай да бір табиғат процестерінің, құраушыларының, ерекшеліктерінің немесе қоршаған ортаның өзгерістерінің бар-жоғын немесе қарқындылығын көрсететін көрсеткіш болып табылатын өсімдіктердің немесе жануарлардың (немесе тұтастай биоталық бірлестіктің) жеке түрі. Биоиндикатор бірқатар пайдалы қазбаларды іздегенде, топырақ пен табиғи суларды және тағы да басқалары бағалауда қолданылады. Соңғы жылдары эколог-болжаушылардың арасында XX ғасырдың 20-шы жылдарында қоршаған ортаға байланысты қолданылған мониторинг ұғымы кең таралған. Экологиялық мониторинг - антропогендік факторлар әсерінен қоршаған орта жағдайының, биосфера компоненттерінің өзгеруін бақылау, баға беру және болжау жүйесі. Мониторинг ұғымы кең ұғымда экономикада, өнеркәсіпте, және басқа да бақылаулар жүргізілетін салаларда қолданылады. Ғылыми оқулықтарға бұл ұғым Стокгольмдегі БҰҰ-ның ұйымдастыруымен (маусым, 1972 ж.) өткен қоршаған ортаны қорғау жөніндегі конференңиядан кейін енді. Қазіргі таңда мониторинг ұғымы негізгі үш түрлі жұмыстардан тұратын қоршаған табиғи ортаны бақылау жүйелері ретінде қарастырылады:

  1. қоршаған ортаның жағдайын жүйелі түрде бақылау.

  2. табиғи және антропогендік факторлардың әсерінен табиғатта болуы мүмкін өзгерістерді болжау.

  3. қоршаған орта жағдайын ретке келтіру шараларын басқару.

Бақылайтын обьектілердің ерекшелігіне, түріне және бақылау әдістеріне байланысты мониторингтің бірнеше түрлерін ажыратады, Мысалы:

Жүргізу әдістері бойынша мониторингтің мынадай түрлері бар:

  • биологиялық (биоиндикаторлар көмегімен);

  • дистанционды (авиациялық және космостық);

  • аналитикалық (химиялық және физико-химиялық талдау).

Бақылау обьектілері бойынша:

  • қоршаған ортаның жеке компоненттері мониторингі (топырақ, су, ауа);

биологиялық мониторинг (өсімдіктер және жануарлар дүниесі

ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫ ОРЫНДАУ ТУРАЛЫ

ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР.


Зертханалық жұмысты орындау экологиялық химия пәнінен білімдерін бекітуді қамтамасыз етеді, студенттердің эксперимент жүргізу дағдысын қалыптастырады және студенттердің өз беті мен жұмыс істеуін дамытады. Зертханада жұмыс табысты өту үшін, химиялық практикум әдістемесінен және дәрістерінен, оқулықтан теориялық материалды алдын-ала оқып білу қажет. Сонымен бірге эксперимент техникасын сапалы түрде орындау қалыптасады, жасалған жұмыс ойластырылған, түсінікті болады.

Химия зертхансында жұмыс істеуші қауіпсіздік техникасының ережесін сақтау қажет және химиялық құралдар, ыдыстармен жұмыс істеу ережесін қатаң сақтау керек. Химиялық практикумда көрсетілген құралдар мен химиялық реактивтерді қолдану жолдарын үйрену қажет. Берілген нұсқаулар студенттің өз бетімен жұмыс істеуін және инициативасын жоғалтапай, керісінше көрсетілген нұсқау жұмысты орындау жылдамдығын арттырады, құралдардың істен шығуын, ыдыстардың сынуын, реактивтердің бүлінуін ескертеді.

Эксперимент жұмысының табысты орындалуы, жұмыс әдістемесін дұрыс таңдауға, өлшеуді орындау ретіне, өлшеуге және жүйелі түрде нәтижесін дұрыс жазуға байланысты.

Тақырып бойынша теориялық білімін мұғалім тексерген соң, зертханалық жұмыстың орындалу әдісін меңгеріп және тақырып бойынша зертханалық жұмысты жазу журналын дайындаған студент ғана зертханалық жұмысты орындауға рұқсат алады. Зертханалық журналды толтырғанда келесі талаптар қойылады:

  • Зертханалық жұмысты орындау күні;

  • Зертханалық жұмыстын реті;

  • Зертханалық жұмыстын тақырыбы;

  • Зертханалық жұмыстын мақсаты;

  • Зертханалық жұмыстын барысы, байқаулары;

  • Химиялық реакциялар мен есептеулер;

  • Қорытынды.

Зертханалық жұмысты орындап болған соң студент жұмыс орнын ретке келтіріп кезекшіге немесе лаборантқа тапсыру керек. Студент зертханалық журналында жұмыс нәтижесін толтырған соң есебін оқытушыға тапсыру керек.

Бейорганикалық химия курсында көп уақыт химиядан есеп шығаруға бөлінеді. Жұмыстың бұл түрі студенттің өздігінен жұмыс істеуін, дәріс кезінде алған білімін кеңінен қолдануын қажет етеді.
1   2   3   4

Похожие:

1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер iconБиосфера туралы жалпы түсінік
Сол лекцияда ол Зюзстың еңбегінен кейін 50 жылдан соң біз осы күнге шейін мойындап жүрген биосфера концепциясын тұжырымдады. Биосфера...
1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер iconCабақтытың тақырыбы: Кіріспе
Биология Жер бетіндегі тірі ағзалардың орасан зор сан алуан формаларын және түрлерін зерттейтін тіршілік туралы ғылым
1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер iconСабақтың тақырыбы
Биосфера – грекше биос өмір және тіршілік, «Sphaira» (сфера) шар, қоршаған орта деген сөздерінен алынған, яғни жер шарындағы адамзаттың...
1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер iconБиосфера мен биота эволюцияларының механизмдері
Бірнеше ұрпақтар бойына сақталып, қайталанып отыратын бұндай кездейсоқ өзгерістер тірі организмдер мен олардың популяцияларының құрылымында...
1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер iconБиосфера мен биота эволюцияларының механизмдері, факторлары мен триггерлері
Бірнеше ұрпақтар бойына сақталып, қайталанып отыратын бұндай кездейсоқ өзгерістер тірі организмдер мен олардың популяцияларының құрылымында...
1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер iconКафедраның жиналысында бекітілген
Студенттерге термодинамиканың негізгі түсініктері мен заңдарын таныстырып, химиялық реакциялардың кинетикасы және тірі организмдегі...
1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер icon1 Аграрлық секторда топырақ ресурстарының маңызы
Лтосфера – (грекше – Iithos – тас + sphair – ifh) – жердің қабығы, құрамы силикатты, қалыңдығы 30 – 80 км болатын жер шарының сыртқы...
1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер iconТабиғатты аграрлық мақсатта пайдалану экономикасы Жоспар
Литосфера – (грекше – Iithos – тас + sphair – ifh) – жердің қабығы, құрамы силикатты, қалыңдығы 30 – 80 км болатын жер шарының сыртқы...
1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер iconТабиғатты аграрлық мақсатта пайдалану экономикасы Жоспар
Лтосфера – (грекше – Iithos – тас + sphair – ifh) – жердің қабығы, құрамы силикатты, қалыңдығы 30 – 80 км болатын жер шарының сыртқы...
1-4дәріс (4 – сағатқа есептелген) Тақырыбы: Кіріспе. Химиялық экология пәніне түсінік. Жер бетінің тірі қабаты-биосфера. Тірі организмдер iconАдам баласы көзімен көріп,құлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрнымен иіскеп, тыстағы дүниеден хабар алады
Сабақтың тақырыбы: Химиялық элементтердің өлі және тірі табиғатта таралуы. Адам ағзасындағы хим элементтердің биологиялық рөлі№2...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница