Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген




НазваниеКафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген
Дата конвертации14.02.2016
Размер98.1 Kb.
ТипДокументы
источникftp://ftp01.kgmu.kz/Biologiya/1kurs/Politologya/Kaz/Lekcii/3.doc
Ф КГМУ 4/3-04/03

ИП №6 от 14 июня 2007г.


Қарағанды мемлекеттік медицицна университеті


Қазақстан тарихы және саяси -әлеуметтік пәндер кафедрасы


ДӘРІС


Тақырыбы: Саяси жүйелердің теориясы.



  • Пән: «Саясаттану»

  • Мамандық: 5В060700 -«Биология»

  • Курс: 2

  • Семестр: 4



































  • Қарағанды-2014
  • Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген

  • Хаттама №____ «____»_______ 2014ж.

  • Кафедра меңгерушісі: Қ.А.Темиргалиев

































Тақырыбы: Саяси жүйелердің теориясы.

  • Дәрістың мақсаты: Студенттерге қоғамдағы саясатың орның және қоғамның саяси көзқарасына тоқталып, саясаттанудың қоғамдағы бағыттарын түсіндіру

  • Дәрістың жоспары:

  1. Саяси жүйе түсінігі, құрылымы мен элементтері.

  2. Қазіргі заманғы саяси жүйелер, оларды салыстыру.

  3. Саяси тұрақтылық пен саяси тәуекелділік.

  4. Саяси тұрақтылыққа баға беру, тәуекелділіктің алдын алу.




  1. Дәріс тезистері:




  1. Жүйе» ұғымын ХХ ғасырдың 20 жылдары ғылыми айналымға алғаш енгізген неміс биологы Л.Фон Борталанфи (1901-1972). Ол бұл терминді клетканың сыртқы ортамен алмасу процесін көрсету үшін пайдаланды. Ғылыми жүйеге өзара байланысты болатын элементтердің біртұтас жиынтығы ретінде қарады. Жүйенің бір элемнті өзгеріске ұшыраса, барлық тұтастық өзгереді. Жүйе сыртқы дабылдарға және өзінің ішкі элементтерінің ішкі талаптарына жауап қайтару арқасында дамиды. Кейін жүйелік тәсіл қоғамдық ғалымдарда пайдаланыла бастады. Социологияда қоғамды жүйелік түрде талдаған – Т.Парсонс. Ол қоғамды өзара байланыста болатын 4 жүйешіктен (экономикалық, саяси, әлеуметтік және рухани) тұрады дейді. Олар қосылып жалпы қоғамның өмір сүруін қамтамасыз етеді.

    1. Саяси жүйенің пайда болғанына көп ауқыт болған жоқ. Оны ХХ ғасырдың 50 жылдарында Американың саясаттанушысы Давид Истон ойлап тапты. Ол саяси жүйенің қызмет ету тіктерін былай сипаттайды. Саяси жүйе сыртқы ортамен «кіріс», «шығыс» принциптері арқасында байланысады. «Кірістің» 2 түрі бар: талап және қолдау. Талапты халықтың билік органдарына қоғамды құндылықтардың, қазына мен қаржының, қоғамдық қордың әділетті, дұрыс немесе әділетсіз, бұрыс бөлінуі туралы пікірді, билік органдарына үндеуі деуге болады. Ол қоғамда белгілі бір қажеттіліктің, мұқтаждықтың бар екендігін білдіреді және әр түрлі болады. Мысалы, еңбекақыны көтеру, жұмыс күнін қысқарту, әлеуметтік салаға қаржыны көбейту , білім алу мүмкіндігін арттыру, азаматтардың құқықтары мен мүмкіндіктерін қорғау және т.б. Мұндай талаптар көбейіп, оларға билік органдары назар аудармаса, саяси жүйе әлсірейді. «Шығыс» – саяси жүйесінің нәтижесі. Онда саяси жүйе түскен талап-тілектерге сәйкес саяси шешімдер қабылдайды, оларды жүзеге асыру жоспары қарастырылады. Оны халықтың талап-тілектеріне жауап деп түсінуге болады. Мысалы, шығысқы қабылданып жатқан заңдарды, атқарушы биліктердің қаулыларын, соттардың шешімдерін және т.б. жатқызуға болады. Саяси жүйе орасан зор әлеуметтік мәлімет, хабарламаларды қарастырып, оларды нақтылы шешімдерге айналдырды. Олар жаңа талаптарды тудыруы мүмкін. Сөйтіп «кіріс» пен «шығыс» әрдайым бір-біріне әсер етіп отырады. Саяси өмірдегі бұл кері байланыс қабылданған шешімдердің дұрыстығын тексеру, оларды түзету, қателерді жою, қолдауды ұйымдастыру үшін үлкен маңызы бар. Кері байланыстың бұрын таңдалған бағыттан бас тартып, басқа бағдар алуға, жаңа мақсат қойып, оған жету жолын таңдауға да мәні зор.

  2. Егер билік басындағылар қоғам мүшелерінің талаптарын тыңдамаса, оның шешімдері қолдау таппайды. Егер талаптар шамадан тыс көп болмаса және «кіріс» пен «шығыс» әрекеттері дер кезінде өзара үйлесітіріліп отырса, саяси жүйе тиянақты қызмет атқарады.

  3. Д. Истонның идеяларын Г.Алмонд одан әрі дамытты. ХХ ғасыр 50-60 жылдары көптен бері отаршылдықта болған Африка, Латын Америкасы елдері егемендігін алып жаңа даму жолына түскен. Олардың біразы батыс саяси жүйесін қабылдады. Алайда ол келеңсіз зардаптарға әкелді. Д.Истон соны зерттеді. Батыс елдерінің саяси институттары бөтен әлеуметтік экономикалық және мәдени-діни ортада өзінің көптеген қызметтерін ойдағыдай атқара алмады. Ең алдымен қоғамның тұрақты дамуына қол жетпейді. Мұндай тәжірбиені сараптау негізінде сараптамалы зерттеулер дами бастады. Оған Д.Истон басшылық етті.

  4. Ол саяси жүйеге рөлдер мен олардың өзара қатынасының жиынтығы ретінде қарады. Олар үкіметтік институттар арқылы ғана емес, басқа да саяси астары бар құрылымдар арқылы да жүзеге асырылды. Бұл құрылымдарды талдағанда ол 2 деңгейді – институционалдық және бағдарлық – баса айтты.

  5. Егер біріншісі мемлекеттік және мемлекеттік емес институттарды зерттеуге көп көңіл бөлсе, екіншісі саяси мәдениетті құрайтын саяси құрылымдарды зерделеді. Құрылым деп Д.Истон өзара байланысты рөлдер жиынтығын түсінді.

  6. Саяси жүйенің өзіндік мүмкіндіктері де бар. Д.Истон мен Г.Алмонд (1911 жылы туған) олардың төрт түрін көрсетті: 1) топтар мен жеке адамдардың жүріс – тұрысын басқаруға байланысты реттеу мүмкіндігі; 2) өзінің қызмет етуіне қажетті экономикалық және басқа қорларды табуға байланысты қысымдық мүмкіндігі; 3) қорларды, қызметті, игіліктерді, үздік (озаттық) белгілерді және т.с.с. бөлу және қайта бөлу мүмкіндігі; 4) әлеуметтік ортаның талаптарына әрқашан жауап берерлік, өзгерген жағдайға бейімделушілік мүмкіндігі. Үндістан саясаттанушысы П.Шарон бұл төртеуіне бесіншісін – ішкі жағдайын басқара алатын өзін-өзі реттеу мүмкіндігін қосады. Осының бәрі, сайып келгенде, үстемдік етіп отырған қоғамның біртұтас өзін-өзі басқаратын әлеуметтік организм ретінде қызмет етуін қамтамасыз етуі керек.

  7. Белгілі бір әлеуметтік топтың немесе көпшілік халықтың саяси билігін қамтамасыз ету. Ол бтліктің тәртіпке келтірілген, ережелерде, қалыптарда бекітілген, яғни институционалданған түрі. Сондықтан ол конституционға негізделген жалпыға міндетті заңдар шығарады. Сол арқылы қоғамда тәртіп орнайды. Егер оны бұзушылар болса, оларға тиісті шара қолданылады.

  8. Саяси жүйе қоғамдық қатынастарды реттейді, жекелеген әлеуметтік топтар немесе көпшілік халықтың мақсат-мүддесіне сәйкес адамдардың тіршілік әрекеттерінің әр түрлі салаларын басқарды. Ол әлеуметтік институттар қызметінің мақсаттарының айқындайды, солардың негізінде оларды оларындаудың саяси жобасын жасайды.

  9. Саяси жүйе қоғамда жинақтаушылық, топтастырушылық қызметті атқарды. Ол ортақ әлеуметтік-саяси мақсаттар мен құндылықтардың айналасында барлық әлеуметтік топтар, таптар, жіктердің белгілі бір бірлестігін қамтамасыз етеді.

  10. Экономикалық қалыпты жұмыс істеп, прогресті дамуына қажетті саяси жағдай жасау. Мысалы, саяси жүйе өндіріс құралдарына меншік түрлерін құқықтық тұрғыдан бекітеді, қаржы жүйесін реттейді, салық саясатын жүргізеді.

  11. Қоғамды, оның мүшелерін ішкі және сыртқы бүліндіргіш әрекеттерден қорғау. Мысалы, ұйымдасқан қылмыс сыртқы агрессиядан (әскери, экономикалық, информациялық) және т.с.с.

  12. Сонымен қоғамның саяси жүйесі деп бмлік жүргізіліп, қоғамда тұрақтылық пен тәртіпті қамтамасыз ететін, әлеуметтік топтар, таптар, ұлттар, мемлекеттер арасындағы саяси өзара қатынастарды реттейтін ұйымдар мен мекемелердің жиынтығын атайды. Бұл жүйе саяси деп аталады. Себебі мемлекеттік істер алға қойылған мақсатты, амал-әдістерді, оларға жету жолдарын қамтамасыз ететін арнайы және зеріттелген шаралар, саяси бағыт арқылы жүзеге асырылады. Сонымен қатар оны жүйе деп атайды. Өйткені оған мемлекеттен басқа мемлекеттік билікке ықпал ету үшін басқалармен бәскекеге түстеін, одақтарға кіретін, мәмілеге кіретін мемлекеттік емес көптеген ұйымдар кіреді. Бұл саяси қатынастардың күрделі көрінісі жүйелілікті тұтастықты білдіреді.

  13. Зерттеушілер саяси жүйенің негізгі төрт бөлігін атайды: 1) саяси институттар; 2) саяси қатынастар; 3) саяси ережелер; 4) саяси мәдениет. Соларға қысқаша сипаттама берелік.

  14. Саяси институттарға (ұйымдар, мекемелер) мемлекет, саяси партиялар, кәсіподақтар, коперативтік, жастар, әйелдер, т.б. ұйымдар мен бірлестіктер жатады. Бұл ұйымдардың бәрі таптық, топтық, ұлттық, жыныстық, кәсіби, жас мөлшеріне қарай және т.с.с. байланысты пайда болатын көптеген әлеуметтік мақсат-мүдделерді білдіріп қорғау үшіп құрылды.

  15. Солардың ішінде ең негізгісі-мемлекет. Ол қоғамда белгілі бір тәртіпті орнатады, оны басқарады, экономикалық және әлеуметтікқұрылымын қорғайды. Ол үшін мемлекеттің арнайы апараты, еріксіз көндіретін күштер, зорлау органдары (әскер, сот, полиция, милиция және т.т.) болады.Солардың көмегімен ол адамдардың жүріс –тұрыс, іс-әрекетін реттейді. Мемлекет қоғам атынан оның ішкі және сыртқы саясатын атқара алады.

  16. Мемлекет емес ұйымдардың арасында қазіргі қоғамның саяси өмірінде ең үлкен рөл атқаратындар- саяси партиялар. Олар мемлекеттік билікті жүзеге асыруға, саяси жүйені, идеологиялар мен доктриналарды, қоғамдық пікірді, саяси сана мен мәдениетті қалыптастыруға ат салысады.

  17. Қоғамның ең бұқаралық ұйымына кәсіптік одақтар жатады. Олардың ықпалы әр елде әр түрлі. Біздің елімізде олар халық шаруашылығын өркендетудің маңызды міндеттерін шешуге қатысады. Еңбекшілердің заңды талаптарын қорғайды, еңбек заңдарының қатаң сақталуын қадағалайды.Ооладың денсаулығын сақтауға, мәдени-тұрмыстық қажетін өтуге қамқорлық жасайды. Тұрғын үйлерді бөлу, балабақшасына орналастыру, мектеп оқушыларының жазға демалысын ұйымдастыру жұмыстарын басқарады. Қазіргі оның ықпалы төмендеп кетті.

  18. Қоғамның саяси жүйесіне діни ұғымдар да кіреді. Олардың рөлі, әсіресе, феодалдық қоғамда зор болды. Ол кезже олар ақ сүйектер билігінде өздеріне қаратқысы келді. Сондықтан олар мемлекеттік билікпен қатар өздерінің заң шығарушы, атқарушы сот билігін де құрды. Олардың ішіндегі ең озбыры католик шіркеуінің XIII ғасырда өздеріне қарсыларды ерекше қатал қудалаған сот, полиция ұйымы- инквизиция еді. Олар 5- миллионға жуық адамды қуғын-сүргінген салып, біразын тірідей отқа жағып жібереді. Капитализм кезінде дін орындарының әсері әлдеқалай бәсеңдеді, саяси өмірде ықпалын тоқтатқан жоқ. Бұрынға кеңестер одағы кезінде олар қатты қудалаған болатын. Қазіргі кезде жағдай өзгерді. Қайикен күндеде соңына да миллиондаған дінге сенушілер бір ұйыммен санаспауға болмайды.

  19. Жоғарыда көрсетілген ұйымдардың ішінде мемлекет пен саяси партиялардың саяси жүйеге тікелей қатынасы бар. Кәсіподақтар мен шіркеудің тура болмағанымен жанама қатынасын байқаймыз. Олардың қатарына жастардың одағын, еңбек ұжымдарын, кооперативтерді жатқызуға болады. Солармен қатар биліктен алшақ, дегенмен бір белгілі жағдайларда оған ықпал жасай алатын ұйымдарда бар. Оларға жазушылар, суретшілер, коппозиторлар одағы, ғылыми-техникалық қоғамдар, көптеген, спорт, мәдени, және т.б. ұйымдар жатады.

  20. Қоғамдық жүйенің екінші бөлігін саяси қатынастар құрайды. Оған таптардың, энтикалық бірлестіктерін, тұлғалар мен қоғамның, азамат пен мемлекеттің арасындағы қарым-қатынас.

  21. Саяси жүйенің үшінші бөлігі болып саяси ережелер (нормалар) есептеледі. Олар саяси институттардың өзара біллесіп әрекет етуін қамтамасыз етеді және саяси жүйенің ережелік негізін құрайды. Олардың ішінде ең маңыздысысына Конституцияжәне соған сүйнетін заңдармен басқа нормативтік актілер жатады. Олар бейнеленген тәртіптерді бұзғаны үшін мемлекет тарапынан шаралар қолданылады.

  22. Саяси жүйенің төртінші белгісі- саяси мәдениет. Ол саяис сана мен іс-әрекетте, саяси көз қаарстар да, идеяларда, теорияларда, саяси тұғарнамаларда, бағдарламаларда, шешімдер де, саяси ережелерге қатысты көрініс табады. Саяси мәдениеттің саяси реттеушілік қызметі адамдардың іс-әрекетіне және олардың ұйымдарына енетін әсерінен білінеді. Сонымен қатар бірге бұрынғы және қазіргі саяи жүйеде және оның элементтеріне, саяси қызметкерлеріне, басқару апаратына лауазымжы адамдарына, саяси-басқару шешімдеріне дайындау және қабылдау процесіне және т.б. ықпал етуінен де байқалады.

  23. Саяси жүйенің көрсетілген төрт бөлігі үздіксіз дамып отырады. Олар өздеріне тән арнайы әдіс-тәсілдеріне пайдалана отырып, белгілі бір мақсаттар мен қызмет етеді. Олар бір-бірімен тығыз байланысты.

  24. Саяси жүйенің басты қызметі- қазына, байлықты бөлу саласына бақылау жасау.Олардың дұрыс бөлінбеуі ел ішінде әр түрлі әлеуметтік тптарарасында алакөздік, дау-дамай тудыруы мүмкін. Саяси жүйе оған жібермей, қайшылықтарды қиюластырып, келістіріп, шйленістерді өршітпей, өрбітпей, жан-жақты бітістіріп отырғанда ғана өз рөлін ойдағыдай атқарады.

  25. Саяси жүйе қоғамдақ өмірдің барлық салаларын дамуына бағыт беріп, ықпал етеді, олар басқарады. Қоғам дамуынын мақсатына айқындайды. Мақсатына байланысты саяис экономикалық, әлеуметтік, мәдени, ұлттық, ішкіі және сыртқы болып бөлінеді. Әдетте, мақсаттарды саяси партияларды зерттеп дайындайды. Парламенттік сайлауда жеңген партияның мемлекеттің саяис партиялар оның бағыттары мемлекетің еріксіщ мәжбүр ететін күшиеріне (әскер, милиция) сүйеніп жалрыға міндетті мемлекеттік жалпыға жарлық сипатын алады. Мемлекет басқару органдарын қоғамды қабылдаған шешімдерді орындауға жұмылдырады, қоғамдық процестерге әсер ететін негізгі тетікке айналды.

  26. Біз осыған осыған дейін бір мемлекеттің ішіндегі саяси туралы сөз еттік. Сонымен қатар саяси жүйеде дүниежүзілік (БҰҰ), аймақтық (Еуропалық одақ, НАТО және т.б.) екі жақты (Шығыс пен Батыс қатынастары) болуы да мүмкін.

  • Әдебиет:

  • Негізгі әдебиет:

  • 1. Саясаттану : оқу құралы / Қ. Ж. Рахметов, А. Н. Болатова, З. Н. Исмағамбетова. - Алматы : Өлке, 2009. - 176 б.

  • 2. Әбсаттаров Р.Б. Саясаттану негіздері : екі томдық оқу құралы / Р.Б. Әбсаттаров. - Алматы : Қарасай. 1 том. - 2011. - 424 б.

  • 3. Әбсаттаров Р.Б. Саясаттану негіздері : екі томдық оқу құралы / Р.Б. Әбсаттаров. - Алматы : Қарасай. 2 том. - 2011. - 424 б.



  • Қосымша әдебиет:

  • 1. Назарбаев Нұрсұлтан. Елмен сырласу : өздер сұхбаттар / Нұрсұлтан Назарбаев. - Астана : Кїлтегін. Т.2. - 2009. - 256 б

  • 2. Назарбаев Нұрсұлтан. Елмен сырласу : өздер сұхбаттар / Нұрсұлтан Назарбаев. - Астана : Күлтегін. Т.3. - 2009. - 336 б

  • 3. Назарбаев Нұрсұлтан. Елмен сырласу : өздер сұхбаттар / Нұрсұлтан Назарбаев. - Астана : Күлтегін. Т.4. - 2009. - 328 б

  • 4. Назарбаев Нұрсұлтан. Елмен сырласу : өздер сұхбаттар / Нұрсұлтан Назарбаев. - Астана : Күлтегін. Т.5. - 2009. - 288 б

  • 5. Назарбаев Нұрсұлтан. Елмен сырласу : өздер сұхбаттар / Нұрсұлтан Назарбаев. - Астана : Күлтегін. Т.6. - 2009. - 216 б2001-2005 жж. - 2009. - 240 б

  • 7. Әлем Қазақстан туралы. Әлем Президент тұрал

  • 6. Тәуелсіздік шежіресі. . - Астана : Кїлтегін Т.2 : ы. - Астана : Күлтегін. Т.1 : 1991 жыл: хроника, оқиғалар, айғақтар. - 2009. - 304 б




    • Иллюстративті құрал: -

  • Бақылау сұрақтары ( кері байланыс):

      • Саяси жүйе – қоғамдық құбылыс.

      • Саясат пен экономика. Ішкі, сыртқы және әлемдік саясат.

      • Саяси жүйелерді типтендіру

Похожие:

Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген iconКафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген
«Анестезиологияның жалпы мәселелері. Жергілікті және жалпы наркоз жүргізу дайындығындығы мейірбике ролі» тақырыбы
Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген iconКафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген
Мақсаты: Аминқышқылдардың жіктелуі мен номенклатурасын атауды үйрету. Аминқышқылдардың формулаларын құрастыру және атын атай білуді...
Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген icon1 сағат-уақыт (узақтығы) Қарағанды 2011 Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген
«Денсаулық сақтау жүйесіндегі менеджмент. Денсаулық сақтауды ұйымдастырудағы басқару әдісі мен дағдылары» тақырыбы
Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген iconКафедраның жиналысында бекітілген 29. 08. 2011. №1 Хаттама
Мақсаты: Химиялық термодинамика мен биоэнергетиканың теориялық негіздері, термодинамиканың заңдары туралы түсінікті қалыптастыру
Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген iconУақыт -1 сағ Қарағанды 2010 Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген
Ол өндіру күштерінің өсуіне көп мүмкіншілік туғызды. Құлиеленуші кезеңінде тұрғындарды екіге бөлді: еркін өмір сүретіндер құлдар....
Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген iconКафедраның жиналысында бекітілген
Студенттерге термодинамиканың негізгі түсініктері мен заңдарын таныстырып, химиялық реакциялардың кинетикасы және тірі организмдегі...
Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген iconКафедраның жиналысында бекітілген 29. 08. 2011. №1 Хаттама
Мақсаты: Студенттерге ерітінділердің жіктелуі, заттар ерігіштігіне әртүрлі факторлардың әсері. Ерітінділердің коллигативтік қасиеттері....
Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген iconКафедраның жиналысында бекітілген
Мақсаты: Потенциометрлік титрлеу және потенциометрия теориялық негізіне жататын потенциалдардың пайда болудың мәнін ашу, студенттерге...
Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген iconКафедраның жиналысында бекітілген 29. 08. 2011. №1 Хаттама
Мақсаты: Жанды ағзалардағы тіршілік процесстеріне қатысатынжәне емдеу ісіне қолданылатын маңызды поли және гетерофункционалдық қосылыстар...
Кафедраның әдістемелік жиналысында бекітілген iconҚарағанды 2012 Кафедраның мәжілісінде бекітілген 28. 08. 2012 ж. №1 Хаттама
Дәріс мақсаты: Зәр шығару заттардың фармакодинамикалық және фармакокинетикалық ерекшеліктерін анықтауды үйрету
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница