Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы




НазваниеДүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы
страница5/51
Б С Алматы
Дата конвертации13.02.2016
Размер3.75 Mb.
ТипДокументы
источникhttp://inside.wksu.kz/dmdocuments/Орта_ғасырлар_тарихы.doc
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   51
барондар тұрды. Бұлардан төмен рыцорлар тұрды және вассалдық белгілер бірте-бірте төмендей берді. Шаруалар вассалдық жүйеге кірмеді.

Вассалитет жүйесі жер қатынастарын реттеудің негізі болды. Жер алған вассалға айналды, ал оны берген сеньор болып есептелінеді. Жер берудің әртүрлі шарттары болды, алайда басты мәселе сеньорға қызмет етуде болатын. Вассал сеньор жасағында қызмет атқарады, оның иеліктерін, атақ-даңқын қорғайды, тіпті қажет болған жағдайда сеньорды тұтқыннан да босатып алуға тиісті. Вассалдық жүйе орталықтанған мемлекеттердің қалыптасуын белгілі бір дәрежеде тежеді.

Ертеортағасыр дәуірінде маңызды әлеуметтік-экономикалық процес феодалдық қатынастардың қалыптасуы болды. Жерге феодалдық меншіктің орнығуы екі жолмен жүрді:

  1. Шаруа қауымы арқылы. Шаруа жанұясы иеленіп отырған жер бөлігі әкеден балаға мұраға қалдырылды (ал Хильперик эдиктісі бойынша қыздарға). Сөйтіп қауымның меншігіндегі белгілі бір жер үлесі аллодтқа айналды. Аллодтың қалыптасуы ірі жериеленушіліктің қалыптасуының негізі болды.

  2. Феодалдық жериеленушіліктің қалыптасуының екінші жолы король немесе ірі жериеленушілердің жерді сыйға беру тәжіриебесі болды. Жерді сыйға берудің әртүрлі шарттары бар. Мысалы, әскери қызметі үшін берілетін жер бенефиция деп аталды. Бенифицилар бара-бара толық меншікке айналды, нәтижесінде феод қалыптасты. Феодалдық қатынастардың қалыптасуының бұл жолы Франк мемлекетінің тарихынан айқын байқалады.

Ерте феодалдық қоғамның әлеуметтік структурасын алатын болсақ ол да екі топ болды.

  1. Феодалдар, дін иелері және жер иеленушілер.

  2. Шаруалар-жер ұстаушылар. Шаруалардың өзі екі топқа бөлінеді: жеке басы ерікті шаруалар және тәуелді шаруалар. Бұлардың құқықтық, тұрмыстық жағдайлары әр алуан.

Классикалық ортағасыр дәуірінде феодалдық қатынастардың қалыптасу процесі аяқталады да феодалдық қоғамның барлық структуралары ең жоғарғы дәрежеге көтеріледі. Бұл кезеңде Англия, Франция, Германия және т.б. ұлттық мемлекеттер қалыптасып бекиді. Король билігі әлі де абсолюттік дәрежеге жеткен жоқ. Сословиелік-өкілеттік монархиялық дәуір басталады, сословиелік-өкілеттік органдар-парламенттер құрылады. ХІІ ғ. аяғында Испания парламенті-кортестер пайда болды. 1265 жылы ағылшын парламенті құрылды. ХІҮ ғасырда Батыс Европаның көптеген елдерінде парламенттік жүйе қалыптасты. Парламенттер заң шығарушы және сот органдары ретінде қалыптасты, кейіннен парламент заң шығарушы функцияларға ғана ие болды. Король үкіметі мен парламент арасында үнемі теке-тірес қарама-қайшылықтар болды. Парламент сакциясынсыз король қосымша салық енгізе алмады, бірақ корольдің парламентті тарату, шақыру құқығы болатын.

Классикалық ортағасыр дәуірінде қоғамдық тұрмыстың тағы бір жаңалығы саяси партиялардың қалыптасуы болды. ХІІ-ХІҮ ғ.ғ. Италияда, Францияда саяси партиялар қалыптасып қоғам мәселелерін шешуде белгілі роль атқара бастады. Классикалық ортағасырда Батыс Европа елдерінде экономикалық даму жаңа сатыға көтерілді. Экономикалық тұрмыстың негізгі саласы ауыл-шаруашылығы болатын. Жаңа тың жерлер игерілді, сөйтіп ішкі колонизация процесі жүрді. Натуралды салықтар ақшалай салықтармен ауысты, еңбек өнімділігі артты, шаруашылықтың жаңа түрлері пайда болды. Шаруалардың басыбайлықтан босануы ауыл-шаруашылығының дамуына үлкен ықпал жасады.

Бұл кезеңнің тағы бір ерекшелігі қалалар мен қала қолөнерінің дамуы болды. Париж, Милан, Флоренция сияқты қалалардың 80 мыңдай тұрғындары болды, және 4-6 мыңдай тұрғындары бар орта дәрежелі қалалар да өмір сүрді. Қалалар король және ірі феодалдар жерлерінде пайда болғандықтан ұзақ уақыт соларға тәуелді болды, сондықтан өздерінің еркіндігін алу үшін, яғни ерікті қалалар статусын алу үшін үнемі күрес жүрді. Ерікті қалалар салық жинау, қала финансын басқару, сот ісін жүргізу, ақша монеталарын шығару құқығына ие болды.

Қала тұрмысын анықтаған топ қолөнершілер болатын. ҮІІІ-ХІІІ ғ.ғ. қала қолөнер өндірісі дамыды. Қолөнер табыс көзіне айналды және құрметті мамандық болып есептелінді.

Қолөнершілер цехтарға бірікті, цехтық ұйым қолөнер саласының өмір сүруінің негізгі шартына айналды. Европа қалаларында орта есеппен жүздеген қолөнер цехтары жұмыс жасады, ал Париж қаласында 350-дей цех жұмыс жасаған болатын. Қала тұрғындарының арасында әлеуметтік жіктеліс байқалады. Қала патрициаттарымен қатар қатардағы қала тұрғындары, қала плебстері бар. Цехтық жүйе қалалардың гүлденуіне, экономикалық дамуына ықпал жасады, классикалық ортағасырлық дәуірде цехтар елеулі құбылысқа айналған болатын. ХІҮ-ХҮ ғ.ғ. цехтық ұйым экономикалық дамуды тежей бастады. Цехтық регламентация өндірістің дамуына, технологиялық жаңалықтарды енгізуге кедергі болды. Сөйтіп классикалық ортағасыр кезеңі аяғында цехтардың орнына өнеркәсіп өндірісінің жаңа формасы-мануфактуралар пайда болды. Ортағасырлық мануфактураларда жалдамалы еңбек қолданылды, еңбек өнімділігі артты, өндіріс салаларының мамандануы байқалды. Классикалық ортағасырлық дәуір тарихында университеттердің үлкен роль атқарғындығын байқаймыз. ХІІІ ғ. басында Париж, Оксфорд, Кембридж университеттері ашылды. Университеттік білім беру жүйесі ортағасырлық өркениеттің қалыптасуында маңызды роль атқарды. Университеттер арасында мәдени, ғылыми байланыстар орнықты, ұлттық жаңалықтар елге тез тарады. Мысалы, Джаванни Бокаччо (1313-1375) «Декамерон» шығармасы европаның барлық тілдеріне аударылды. 1453 жылдан басталған кітап басу Батыс Европалық мәдениетті қалыптастырды.

Классикалық ортағасырлық дәуірдегі европа елдерінің мәдени және экономикалық дамуының ерекшеліктері болды. ХІҮ-ХҮ ғ.ғ. мәдениет, ғылым салалары Италияда дамыса, мемлекеттік құрылыс, мемлекетті басқару жүйесі Францияда тезірек қалыптасты, ал құқықтық дәстүрлердің дамуы Англияда елеулі табысқа ие болды. Англияның дамуының тағы бір ерекешелігі тауар ақша қатынастарының қалыптасуы және тұтастай экономиканың гүлденуі болды.

Кейінгі ортағасырлық дәуір (ХҮІғ.-ХҮІІ ғ.басы)-ұлы географиялық ашулардан басталады. Ұлы географиялық ашулардың көптеген. экономикалық, әлеуметтік, техналогиялық себептері болды. Географиялық ашулардың ішінде біз Христофор Колумб, Америго Веспуччи (1454-1512), Васко да Гамма (1469-1524) аттарын атап өтеміз.

Ұлы географиялық ашулар барысында Европа мен Шығыстың байланысы артты. Экономикалық өрлеу тарихи әдебиетте баға революциясы деген ат алды, Европа капиталдың алғашқы қорлану дәуіріне келіп кірді.

Ұлы географиялық ашулар барысында жаңа теңіз сауда жолдары ашылды. Шығыс пен Оңтүстік Европа саудасына монаполия орнатқан венецияндық көпестердің орнын партугалдықтар басты. Англия, Нидерландия елдері делдалдық саудамен айналысты, саудагерлер табысы 1000 %-ке дейін өсті. ХҮІ ғасырдағы сауданың дамуы биржаларды өмірге әкелді. Антверпен, Лион, Тулуза, Руан, Лондон, Гамбург, Амстердам, Любек, Лейпцик т.б. қалаларында арнайы биржа үйлері салынды.

Капиталдың алғашқы қорлану процесі ауыл-шаруашылық саласында басталды. Англиядағы «қоршау саясаты» осы процестің бастамасы болатын. Ауыл-шаруашылығының дамуында сапалы өзгерістер болды. Егіс көлемі өсті, ауыл-шаруашылығының өнімділігі артты, агро-техникамен, агро-мәдениетте оңды процестер жүрді. Елеулі қоғамдық-әлеуметтік өзгерістер болды. Атап айтқанда Англияда, Францияда, Нидерландияда басыбайлылық толық жойылды, арендалық қатынас жер қатынасын реттеудің негізгі формасына айналды. Аренданың екі формасы болды: феодалдық және капиталистік .

ХҮ-ХҮІІ ғ.ғ. мемлекеттілік пен мемлекет структуралары бекіді. Орталық билік жүйесі күшейді, және мемлекеттің қоғам тұрмысына араласуы күшейді. Флоренция республикасының хатшысы Николо Макиавелли (1469-1527) жаңа саяси идеялардың негізін салды. «Государь» деген еңбегінде саясаттың гуманистік мазмұнын ашып көрсетеді. Білім, ғылым, өнер, адам, әділеттілік сияқты құндылықтар бетке ұстар нысана болу керек.

Европалық өркениеттің дамуына Қайта өрлеу идеялары және Реформация қатты ықпал жасады. ХҮІ ғ. ортасындағы Реформациялық қозғалыс католик әлемін екіге бөлді. Протестанттық идеялар дамыған елдерде шіркеу реформалары жүргізілді, монастырлар жабылды, монастыр жерлері секуляризацияланды. Идеалогиялық саладағы папаның жаһандық ықпалы жойылды.

Сөтіп кейінгі ортағасырлық дәуірде гуманизм принциптеріне негізделген жаңа көз қарас қалыптасты, ғаламдық дүниенің ортасында адам тұрады, адам оның өмірі басты құндылық деп саналды. Гуманистер дәстүрлік ортағасырлық теологиялық филасофияны сынап, адам, адам ақыл ойы, адам жан дүниесі деген құндылықтарды бірінші орынға шығарды.

Сонымен ортағасырлық дәуірде батысевропалық өркениет қалыптасқан екен. 1200 жылға созылған европа тарихында алуан түрлі құбылыстар мен өзгерістер жүрді, нәтижесінде феодалдық құрылыс орнықты. Батыс Европалық идея, филасофия, эстетика қалыптасты.

Батыс Европалық өркениет тұтастай әлемдік өркениетке әсерін тигізді. Озық идея, филасофия, эстетика отанына айналды, жаңа және қазіргі дәуір оқиғаларына мазмұн берді, тұтастай озық өркениетті қалыптастырды.

Тарихты бас-аяғы жоқ, кездейсоқ оқиғалар тізбегі деп еспетеу дұрыс емес. Тарих тұтас процесс. Тарихты құрайтын нәрселердің бәрі де бірімен-бірі байланысты, бірінен-бірі туып жатады. Тарихта бұрынғы мен бүгінгі, бүгінгі мен ертеңгі байланыста болады. Тарихты ой елегінен өткізіп, ақыл таразысына салу керек. Сонда ғана біз тарихтың өткен жолын, жеткен биігін, барысын, бағытын, заңдылығын көреміз.

2 Дәріс

1. ІҮ-Ү ғ.ғ. Рим империясы территориясына герман тайпаларының жаппай басып кіруінің себептері және алғы шарттары.


2. Рим империясы территориясында 8-варварлық корольдіктер құрылды.


3. Варварлардың қоғамдық құрылысын анықтау үшін 2-тарихи құжат мәліметтеріне сүйенеміз.


а) Г.Ю. Цезарь (б.э.д. І-ғ.). «Записки о Тальской войне» деген еңбегі.


б) Б.э. І-ғ. өмір сүрген Рим тарихшысы Тациттің «Германдықтар» деген еңбегі. Цезарь және Тацит еңбектерін салыстыра отырып, герман тайпаларының 150 жылда қоғамдық құрылысындағы өзгерістерді байқауға болады.

Варварлардың қоғамдық құрылысы.

Марксистік тарихнамада «варварлар» деп рулық құрылыстың белгілі бір сатысында тұрған тайпаларды айтады. Риммен байланысқа келген варварлардың ірі этникалық группалары кельттер, германдықтар, славяндар.

Кельттер және олардың Европада қоныстануы.

Рим ең алғаш рет кельт (галл) тайпалары мен қақтығысқа келді. Кельттер қоныстанған негізгі аудандар: Солтүстік Италия, Галлия, Испания, Британия және Ирландия. Б.э.д. 390 ж. галл тайпалары Солтүстік Италия жеріне басып кіріп, Римді өртеген еді. Б.э.д. ІІ ғ. кимвр тевтан тайпалары Римге қауіп төндірді. Бірақ күшейген Рим б.э.д. 121 жылдан бастап қарсы шабуылға шығып Оңтүстік Галлияның бір бөлігін (Нарбон Галлиясын) басып алды. Ю.Цезарь б.э.д. 58 жылдан 51 жылға дейінгі аралықта бүкіл Трансальпілік Галлияны Римге қаратқан болатын. Бұл кезде солтүстік-шығыстан жылжыған герман тайпалары кельттерді біржолата солтүстік батысқа ығыстырып, Рейн өзеніне жетті.

Б.э. І ғ. ортасында кельт тайпаларынан бостандығын сақтап қалған Ирландия жеріндегі тайпалар болды. Солтүстік Италияның, Испанияның, Галлияның, Британияның кельт тайпалары Рим қол астына көшті. Римдіктер жаулап алған Галлия тез романизацияланды. Галлия жерінде рим құлиеленушілері бекіді. Кельт ақсүйектері рим мәдениетін меңгеріп, тез арада Галдар римдіктермен араласып, Галл-рим халқы қалыптасты. Галлдар рим дінін, дәстүрін меңгерді, көптеген қалалар пайда болып, ірі жериеленушілік дамыды. Цезарь өзінің «жазбаларында» жердің ең құнарлы бөлігін басып алып, күшейген ру-тайпалық ақсүйектер туралы айтады. Галл қауымының қатардағы мүшелері ақсүйектерге тәуелділікке түсті. Ақсүйектер әскери жасақ құрып, әскери күшке де ие болды.

Б.э.д. І ғ. аяғында Август тұсында Рим Испанияны түгелдей жаулап алып, жергілікті халықты романизациялады, Бірақ бұл аудандағы Рим ықпалы Галлияға қарағанда әлде қайда әлсіз болды.

Б.э.д. І ғ. ортасында (Клавдий тұсында) Рим Британияны жаулап алды, бірақ Шотландия, Ирландия, Уэльс Рим қарауына кірмеді. Британиядағы Рим ықпалы Галлияға қарағанда, тіпті Испанияға қарағанда алыстығына байланысты өте әлсіз болды. Тіпті Ү ғ. басында Рим легиондары Британия жерін тастап шығуға мәжбүр болды. да, Британия тәуелсіздікке қолын жеткізді.

Сонымен кельттер орта ғасырлық Европаның қалыптасуында үлкен роль атқарған екен.

Ертедегі германдықтар.

ХІХ ғ. 70 жылдарында К.Маркс пен Энгельс ертедегі германдықтардың қоғамдық құрылысын зерттеуді қолға алағн кезде, бұл мәселе буржуазия тарихнамасында пәре-пәресі шыққан мәселе еді. ХҮІІІ ғ. аяғынан бастап германдықтарда қауымдық жериелену болды ма, әлде герман тарихының басынан-ақ оларда жерге жеке меншік орнады ма деген мәселе талас туғызды. Бірақ Морган, Ковалевский, Маурер зерттеулерінен кейін буржуазия тарихында «қауымдық теория» жеңген сияқты еді. Энгельс те «бұл ұзақ талас толастады-ау деген еді».

Бірақ Ф. де Куланжының 70 жыл. «История общ. строя древней Франций» деген монографиясның шығуымен байланысты талас қайта жанданды.

Варвар шапқыншылығының ролі туралы.

  1. Роман теориясы Европаның қалыптасуындағы германдықтар рөлін мүлде жоққа шығарды.

Рим жерін германдықтар емес, қайта Римдіктер болды деуі. Т. 1. 169 бет.

Сөйтіп Ф. де Куланж Франция тарихындағы германдықтар ролін жоққа шығарды. Алайда Ф. де Куланж тек Рим цивилизациясын жоғары көтеріп қоймай ғана,варвар шапқыншылығының ролін мойындамады. Ол германдықтар дамудың өте төменгі сатысында тұрғандықтан Римге ықпал жасамады деді. Т. ІІ. 347-348 беттер.

Бірақ Ф. де Куланж осындай төмен сатыда тұрғанмен, германдықтарда демократиялық тәртіп, аграрлық өмірде коллективтік принциптер болған жоқ деп дәлелдемекші болды.

Семиялар арасында меншік жағынан айырмашылық болды, сондықтан оларда топтарда боды деді.

Герман теориясы «іріп-шіріген» Римнің құлауында германдықтар шешуші роль атқарды дейді. «Германдықтардың ұлттық рухы ыдыраған Рим дүниесін жеңді» дейді. Мыс, Допш германдықтарда ежелден қолөнер, тауар-ақша қатынасы, қалалр дамыды деді. Допш германдықтарда да жерге жеке меншік болды, вотчиналық жүйе үстемдік етті деді. Германдықтар крепастниктік шаруаларды қанап күн көрген ұсақ вотчина иелері.

Мынандай мәселені шешу керек болды. «Рим империясы құлады ма?» (яғни әлеуметтік-экономикалық төңкеріліс болды ма?).

Ф. де Куланж бірден-бір мынандай тұжырымға келеді. «Галлияны еш уақытта да варварлар жаулап алған жоқ, ол аудан империяға қосып алынды». Т.ІІ-7-15 бет.

Империя германдықтарды жаулап алып, өзіне бағындырды. Германдықтардың келуі еш өзгеріс туғызған жоқ, себебі олардың өзі өздерімен бірге құлдарын, крепастной шаруаларын ала келді. Т.ІІ-673 бет.

Ф. де Куланж «саяси да, әлеуметтікте төңкеріліс болмады, төңкеріліс жасауға германдықтардың әлі келмеді» дейді. Ал олай болса жаулап алды, ревалюция болды демей, Германдықтай жолымен рим дүниесіне қосылып бірікті.

Германисттер де осыған жақын позиция ұстады. Допш, антикалық қоғамның орта ғасырмен ауысуын күшпен ауысты деп қате пікір. Допш-германдықтарда да антикалық дүниеге тән әлеуметтік экономикалық қатынастың барлық белгілері де болды, олар ұзақ уақыт Риммен араласып, оның мәдениетін, қоғамдық қатынасын меңгерді.

Буржуазия тарихнамасы империя құрған жоқ, ол өмір сүруін тоқтатқан жоқ деді. Осындай саяси өмірде қарама-қарсы тенденцияның байқалуы терең саяси дағдарысты көрсетеді.

Идеологиядағы дағдарыс.

Қаналушылардың діні ретінде І ғ. пайда болған хрестиан діні ІІ ғ. бастап үстем таптың дініне, ресми идеологиясына айналды.

Қаналушы бұхараның әлеуметтік күресі түрлі өрістеді. (хрестиан дінінің негізгі догмаларынан ауытқу).

  1. Александрияда Египетте арианшылдар шықты.

  2. Шығыс провинциаларда монофизитизм христы тек діни бейне емес, онда адам табиғатына тән қасиет жоқ.

  3. Агностиктер-алғашқы хрестиан қауымының теңдігін, адамдар теңдігін орнатуға ұмтылғандар.

Әлеуметтік дағдарыс.

Саяси, экономикалық, идеологиялық дағдарыс әлеуметтік күрес шиеленісуі барысында тереңдей түсті. Мыс, 30-40 жылдары (ІҮ ғ.). Галлияда багаудтардың (бага-кельт сөзі «күрес»), 368 ж. Британияда, Ү ғ. Испанияда халық қозғалысы басталды. Халық бұхарасының таптық күрестері мен көтерілістері рим құлиеленушілік қоғамын іштей жеп, оның негізін қиғанмен, қаналушы бұхара көтеріліс арқылы құлдық құрылысты жоюға қабілетсіз болды.

Энгельс «Жанұяның жеке меншіктің және мемлекеттің пайда болуы» еңбегінде бұхара халықтың ауыр жағдайына сипаттама бере келе, олардың арасында ревалюциялық элементтерде болды дей келе, Энгельс халық бұқарасы әлеуметтік ревалюцияны жүзеге асыруға қабілетсіз болды дейді.

Хрестиан діні мәселесіне арналған еңбектерінде Энельс Рим халық бұқарасы әлеуметтік құрамы жағынан біртекті болмады, ал олай болса олардың көздеген мүдделері де әртүрлі болды дейді.

Әрбір әлеуметтік таптың немесе жалпы халық бұхарасының күрес программасы болмады.

Энгельс кейінгі рим империясының қаналушы табы, әсіресе негізгі қаналушы бұхара-құлдар әлеуметтік ревалюцияны жүзеге асыруға қабілетсіз болды, дей келе «Ерте дүние құлдықты көтеріліс жолымен мою дегенді білмейді», дейді.

Рим империясына соңғы соққы берген, яғни құлиеленушілік қоғамға соңғы соққы берген варвар тайпалары болды. (вестготтар, бургундар, вандалдар, славяндар).

Варвар тайпаларының қоғамдық экономикалық құрылысы.

Маркстік тарихнамада «варварлар» деп рулық құрылыстың белгілі бір сатысында тұрған тайпаларды айтады. Риммен байланысқа келген варварлардың ірі этникалық группалары кельттер, германдықтар, славяндар.

Цезарь мен Тацит герман тайпалары туралы.

Герман тайпалары б.э. басында Рейн мен Виса аралығында, Алпі мен Дунай аралығында қоныстанған, Герман тайпалары мен римдіктер б.э.д. І ғ. Цезарьдің Галлияны жаулап алған кезде қақтығысқа келген. Германдықтар туралы мәліметті Цезарьдің «Записках о Галльской войне» деген еңбегінен және б.э. І ғ. өмір сүрген рим тарихшысы Тациттің (54-120) «Германцы» деген еңбектерінен аламыз. Цезарь және Татцит еңбектерін салыстыра отырып, германдықтардың қоғамдық құрылысындағы өзгерістерді байқаймыз. Сонымен Цезарь.

  1. Цезарь мәліметі бойынша герман тайпалары негізінен мал шаруашылығымен шұғылданған. Егістік жүйесі-ауыспалы егістік болған, бірақ олар бір жерге берік әлі қоныстанбаған. Астық, сұлы еккен, бірақ егіншілік қосалқы роль атқарды.

  2. Жериелену және жартылай жер пайдалану жүйесі қандай? Цезарь бойынша жер ру қауымының ортақ пайдалануында болған. Жер ру меншігінде. Ру қауымы жерді бірлесе отырып пайдаланып, бірге өңдеп, алынған өнімді бірлесе пайдаланады.

  3. Цезарь еңбегін оқыған кезде ешқандай топтардың болмағанын байқаймыз. Құлдар туралы да ештеңе айтылмайды. Цезарь ру «ақсақалдары», «көсемдері», «құрметті адамдар» туралы айтқанымен, олар мүліктік жағынан қатардағы германдықтан ерекшеленбейді.

  4. Германдықтардың негізгі шаруашылық ечейкасы қаум болды. Маркстік-Лениндік ілім бірін-бірі ауыстырған қауымның үш формасы туралы айтады.

а) Қандас-рулас қауым.

б) Егіншілік қауым.

в) Көршілес қауым.

Германдықтарда осы қауым формаларының біріншісі үстем болған.

  1. Саяси құрылысы. Үкімет халық қолында Цезарь бейбіт кезеңде тайпаның жоғарғы басқару органы халық жиналысы болды дейді. Ал соғыс кезінде әскери қолбасшылар тағайындалған. Сонымен б.э.д. І ғасырда германдықтарда мемлекет болмады.

Тацит.

Тацит өзінің «Германдықтар туралы»деген еңбегінде б.э. аяғындағы германдықтар туралы мәлімет береді. Германдықтар бұл тарихи кезеңде Цезарь дәуірінен қоғамдық дамуы жағынан біраз ілгері кеткен.

Маркс, Энгельс «Цезарь мен Тацит дәуірінің аралығы көшпелі өмірден отырықшылыққа көшу кезеңі болды дейді».

Маркс, Энгельс Соч. 19. 453 бет.

  1. Басты шаруашылық түрі-егіншілік болды. Сұлы, бидай, қара бидай, бау-бақша өсірумен айналысқан. Бірақ мал өсіру де үлкен роль атқарған. Бұл кезеңде, қолөнер, сауда, қыш-құмыра өндірістері дамыған.

  2. Меншік формасы. Шаруашылықтың негізгі ячейкасы-егіншілік қауымы болды. Жерді пайдалану тәртібі де өзгерген. Тацит «Жер әр кімнің лауазымына қарай бөлінді» дейді. Сонымен Тацит дәуірінде бұрын барлық ру мүшелерінің меншігіндегі жер коллектив болып өңделмейді. Жер қауымға кірген семьялар арсында бөлінетін болды, және де ауқатты семьялар жердің едәуір бөлігін өз қолына алды. Ал жайылым, шабындық, жерлері бұрынғысынша қаым меншігінде қала берді. Үй маңындағы жер жеке семьялардың жеке меншігіне көшті.

  3. Тацит дәірінде де таптар болмады. Өндіріс те бұрынғысынша ерікті қауым мүшелері басты роль атқара берді. Бірақ әлеуметтік жіктелістің бастаоғаны байқалады. Тацит құлдар туралы айқын айтады. Құлда ешқандай экономикалық, саяси права жоқ, қожайын тілесе өлтіріп отырды. Құлдықтың сипаты-патриархалдық болды. Бірақ оларды рим құлдарымен қатар қоюға болмайды. Олардың өз баспаналары, өз шаруашылығы болған. Тацит айтуынша олар рим колондарына ұқсас.

Ру ішінен-ру ақсүйекткрі оқшауланып шыға бастады.

  1. Саяси құрылысы

а) Халық жиналысы әлі де басты басқару органы.

б) Бірақ халық жиналысында көсемдер мен корольдер сайланды. Корольді тегіне қарап сайласа, көсемді қабілетіне қарап сайлады. Тацит еңбегінде бұлардың функциясы дәл аныталмайды, шамасы соғыскезінде ерекше праваларға ие болған сияқты.

в) Б.э. І ғ. аяғында германдықтардың қоғамдық өмірінде әскери жасақтар үлкен роль атқара бастаған. Цезарь дәуірінде әскери жасақтар тек соғыс кезінде құрылса, енді олар тұрақты әскери отрядттар бола бастады.Әскери жасақ көсеммен бұрын тұстас болса, енді оған тікелей бағынды.

Мемлекет туралы мәселе.

Сонымен тұрақты әскери жасақтың шығуы король үкіметін дүниеге әкелді. Бірақ король билігін халық жиналысы шектеп отырды. Цезарь дәуіріне қарағанда басқару жүйесі күрделі болғанымен әлі әшкере үкімет жоқ. Бұндай саяси жүйені әскери демократия деп атайды.

а) Халық жиналысы

б) Король үкіметі.

В) Әскери көсемдер.

Энгельс. Шыңыс жинағы. 21 том. 164 бет.

Біз мемлекеттің алғашқы белгілері байқала бастаған деп айта аламыз, бірақ әлі мемлекет құрылмады.

Энгельс. «Жанұяның, жеке меншіктің және мемлекеттің пайда болуы» еңбегінде.

«Әскери демократия рулық құрылыста мүмкін бола алатын басқарудың ең жетілген ұйымы» дейді.

Сонымен Тацит дәуірінде ерте герман қоғамында жаңа әлеуметтік қатынастар пайда бола бастады.

К. Маркс пен Энгельс құлиеленушілік құрылысты күйреткен әлеуметтік ревалюцияның алғы шарттары рим және герман қоғамының қойнауында пісіп жетілді дейді. Сондықтан да олар Батыс Европадағы феодализм дамуында роман-герман синтезін мойындайды.

Энгельс Рим құл иеленушілік құрылысының құлауындағы варвар тайпаларының шапқыншылығына үлкен мән бергенмен, оны басты себебі деп есептемейді.

395 жылы Рим империясы екіге бөлінеді. 476 жылы Батыс Рим империясы құлайды. Византия 1453 жылға дейін өмір сүрді.

Балқан түбегіне келіп қоныстанудың екі кезеңін бөліп айту керек.

1)Ү ғ. аяғы мен ҮІІ ғ. басына дейінгі кезең. Бұл кезеңде славян шапқыншылығына Рим қатты қарсылық көрсетеді. Славяндар осы кезеңнің аяғында бірте-бірте орын теуіп, қоныстана бастайды.

2) ҮІІ ғ. басынан , империя қарсылық көрсету әрекетін тоқтатады да славяндар Балқан түбегіне түбегіне тереңдеп ене бастайды. Балқан түбегінде қоныс тепкен славяндар рулық құрылыста өмір сүрді. Ру қауымы-задруга деп аталды.

Энгельс «Оңтүстік славяндар задругасы семья қауымының ең жетілген үлесі. Бір әкеден тараған 2-4 ұрпақ өз әйел балаларымен бір үйде тұрып, егістік даланы бірлесіп өңдеп, бірге тамақтанып, бірге киінеді. Қауымды қожайын басқарады, оның жасы үлкен болуы шарт емес. Жоғарғы биік семья кеңесінің, қауым мүшелерінің жиналысының қолында болды».

К. Маркс, Ф. Энгельс. Т.21, стр 62.

Энгельс «задруга село қауымына, немесе маркаға өтудің өтпелі сатысы болды дейді». Маркада жеке семьялар жерді бөлек-бөлек өңдеп, алғашқыда мезгіл-мезгіл қайта бөліп отырса, кейін егістік жер мен шабындықты біржолата бөлісіп алады.

63 бет.

Бірнеше көршілес қауым тайпаны құрды. Әрбір тайпаның «жұп» деп аталатын ерекше округы боды. «Жұп» басында «жұпан» тұрды. Жұпандардан болашақта княздар және славян мемлекеттерінің патшалары қалыптасып шықты.

ҮІ ғ. Византия жеріне басып кіру барысында славяндардағы жіктелу процесі тездей түсті. Бұл кезде белгілі көсемдер бөлініп шығып, славяндар басып алған территорияларда әкімшілік праваларын күшейте бастайды. Бірнеше ғасырларға созылған үздіксіз соғыстар оларды байытып, күшейтті.Әлеуметтік эвалюция салдарында ертедегі славяндар «әскери демократия» деп аталатын кезеңге аяқ бастады. Славяндар бұл кезеңде мемлекет қалыптасуының табалдырығында тұрды.

Шығыс Рим империясымен қақтығысқа келу бір жағынан славяндардың қауымдық құрылысын ыдырата түссе, екінші жағынан империяның құлиеленушілік құрылысында ыдыратты. Шығыс империяда феодалдық тәртіптің орнауына, славяндар сөз жоқ өз ықпалын тигізді.

Энгельс «568 жылы рим империясына басып кіру негізінен тоқталғанмен славяндар әлі де ұзақ уақыт қозғалыста болды».

3 Дәріс.

ІҮ-ғ және Үғ. Басында франктер Шығыс Галлияны жаулап алды. Олардың алғашқы королі Хлодвиг деген Меровингтер тұқымынан шыққан адам болатын, сондықтан да 481жылдан ҮІІ ғ. аяғына дейінгі кезеңі дейді. Осы дәріс барысында біз Франктерде ерте феодалдық мемлекеттің құрылуының әлеуметтік шарттары қандай деген сұраққа жауап іздейміз. Меровингтер мемлекеті туралы мәліметті Гр. Турскийдің 10 кітаптан тұратын «Франция тарихы» деген еңбегінен аламыз, және негізгі тарихи дерек ретінде «Салий ақиқатын» пайдалану қажет.

«Салий ақиқатының» мазмұнын талдай келе:

а) Франктердің шарушылығы.

б) Жер қатынасы. Қауымдық меншік үстемдігі қалайша қорғалады. Қауым формасы.

в) «Салий ақиқаты» мәліметтері негізінде Франк қоғамының әлеуметтік құрылымы (ерікті франктер, құлдар, литтер, римдіктер).

Міне осы мәселелерді анықтай келе, Аллодтың шығуы және ірі жер иеленушіліктің қалыптасуы деген мәселені қарастырамыз.

Батыс Европадағы феодалдық қатынастардың даму проблемасы.

Европада феодалдық қатынастардың дамуы екі дүниенің-антикалық құл иеленушілік дүние мен варвар тайпаларының қоғамының синтезінен басталады. ІҮғ. басында герман тектес варвар тайпалары-галлеардың Рим империясының территориясына басып кіре бастайды. Ол тарихта «Халықтардың ұлы қоныс аударуы» деген ат алды.

Міне осы екі дүниенің бір-бірімен кездесуін тарихнамада қалайша түсіндіреді ?

І. Батыс Европалық тарихнамада екі бағыт пайда болды.

а) Герман теориясы.

б) Роман теориясы.

Герман теориясының өкілдері орта ғасырлық Европаның қоғамдық және саяси құрылысы рим правосының, мекемелерінің, әлеуметтік институттарының эвалюциясы процесінде қалыптасты десе, екіншілері орта ғасыр тарихының негізі Рим мемлекетін жаулап алған варвар тайпаларының қоғамдық құрылысының тарихи эвалюциясы нәтижесінде қаланды дейді. Бір-біріне қарама-қарсы бұл екі теория ХҮІІІ ғ. пайда болған еді.

Герман теориясының негізін салған граф Анри де Буленвилье, феодалдық құрылыс герман шапқыншылығы негізінде қалыптасты дейді. Францияда қалыптасқан феодал тобының тегі-осы сырттан келген герман тайпалары, ал жергілікті халық-қаналушы бұқараны қалыптастырды.

Сонымен Буленвилье біріншіден жаулап алу фактісін мойындайды, екіншіден феодалдық институттардың пайда болуын варвар тайпаларының қоғамдық саяси құрылысының дамуымен байланыстырады.

Екінші Роман теориясының негізін салған «үшінші сасловие өкілі» аббат Дюбо болды. Дюбо жаулап алу фактісін түгелдей жоққа шығарды, ол орта ғасыр тарихы рим (раман) традицияларының әлеуметтік, саяси, экономикалық институттарының дамуы негізінде салынды дейді.

1876 жылы фр. тарихшысы Фюстель де Куланжының «Общественное учреждение древей Франции» деген еңбегінің І-томының шығуына байланысты екі теория арасындағы талас жаңа кезеңге келіп кірді. Ф. Де Куланж феодализм генезисінің романдық консепциясын одан әрі толықтырып, бекітті.

Германдықтардың жаулау фактісін жоққа шығарып, герман тайпалары бейбіт түрде келіп рим тұрғындарымен қатар қоныстанды, ал олай болса Батыс Европа феодализімінің негізін кейінгі Рим империясының саяси институттарынан іздеу керек. Рим қоғамдық саяси институттары таза эвалюция барысында феодалдық институттарға айналды.

Екі теория өкілдерінің өз-ара таласына қарамастан олардың зерттеу әдісі (методология) жағынан бір платформада тұрды.

1). Екі теория да антикалық қоғамнан орта ғасырға өтуді кейінгі герман және кейінгі рим қоғамының (германдықтар) дамуы нәтижесі деп түсіндіреді.

2). Екі теория да антикалық қоғамның орта ғасырға өтуін терең әлеуметтік төңкеріліс деп түсінбеді, екі теория да бұл проблеманы таза саяси-юридикалық тұрғыдан түсіндірді.

3). Екі теорияда да ұлттық субьективтік белгілер тән. Неміс ғалымдары орта ғасырдың негізін герман қоғамының дамуынан іздесе, француз ғалымдары герман тайпаларының рөлін түгелдей жоққа шығарды.

Герман теориясы алғашқыда көптеген мәселелер жөнінде прогрессивті бағыт ұстады. Қандай, 1) Олар жаулап алу фактісін мойындады.

2) Феодалдық қатынастардың қалыптасуында қоғамдық институттардың эвалюциясын мойындады. ХІХ ғ. екінші жартысында екі бағыт та ортақ методология платформасы негізінде бір-бірімен қосылып кетті.

Мысалы, ХХғ. 20-30 антикалық қоғамның орта ғасырға өту проблемасын Австрия ғалымы Альфонс Допш зерттеді. Допш жаулап алу фактісін мойындай отыра , кейінгі Рим империясының қоғамдық қатынастары арасында ешқандай сапалы айырмашылық жоқ, ал олай болса антикалық қоғамның орта ғасырмен ауысуында ревалюциялық секіріс (скачок) болған жоқ, яғни ол тарих дамуындағы сапалы секірістерді мойындамайды.

Енді феодализм генезисін материалисттік тұрғыдан қалай түсіну керек.

К Маркс пен Ф. Энгельс ашып, В.И. Ленин одан әрі толықтырып дамытқан тарихты материалисттік тұрғыдан түсіну тұңғыш рет феодализмнің дамуын және оның мәнін ашуға ғылыми негіз салды. «Неміс идеологиясы», «Коммунисттік партия манифесі», «Капитал», «Анти Дюринг» сияқты еңбектерінде К. Маркс пен Ф.Энгельс феодалдық өндіріс тәсіліне терең сипаттама береді. Феодализм теориясының маңызды құрамдас бір бөлігі «Феодалдық рента» туралы ілімді В.И. Ленин «Россияда капитализмнің дамуы», «ХІХ ғ. аяғындағы Россиядағы аграрлық мәселе», «1905-1907 ж.ж. тұңғыш орыс ревалюциясындағы социал-демократтардың аграрлық программасы», «Мемлекет туралы» т.б. еңбектерінде одан әрі дамытты.

К. Маркстің «Хронологические выписки», «Наброски ответа на письмо В. Засулич», «Марка», «Франкский период», «Семьяның, жеке меншіктің және мемлекеттің шығуы» деген еңбектерінде орта ғасырлық Европадағы өте күрделі процестерді түсіндіреді. Маркс, Энгельс Европадағы феодализм дамуы проблемасын тарихты материалисттік тұрғыдан түсіну позициясына қойып, антикалық тарихтың орта ғасырмен ауысуын құл иеленушілік формацияның феодализммен ауысуы дей келе, бұл ауысудың мәні роман немесе герман права, саяси институттарының жай эвалюциясы емес, оның мәні бұл ауысудың терең, экономикалық әлеуметтік алғы шарттарында дейді. Құлдық формацияның феодализммен ауысуының басты алғы шарттары ІҮ-Ү ғ.ғ. Рим құлдық қоғамының немесе ерте герман алғашқы қауымдық қоғамының ескі өндіргіш күштері кедергі жасаған жаңа прогрессивті өндіргіш күштердің дамуы нәтижесінде жасалды. Құлиеленушілік қоғамның феодализммен ауысуын жай эвалюциялық даму деп түсіндірмей оның терең әлеуметтік төңкеріс екенін дәлелдеді.

К. Маркс, Энгельс, В.И. Ленин феодализм генезисін жаңа өндіріс қатынастарының, жаңа әлеуметтік-саяси жүйенің құрылуы деп түсініп, қоғамның екі антогонистік топқа-феодалдарға және феодалға тәуелді шаруалардың қалыптасуы дейді.

Феодализм генезисін зерттеу барысында совет тарихнамасы 20-30 жылдары Батыс Европалық тарихнаманың ғылыми тезистерін жоққа шығарды.Әсіресе Альфонс Допштің «Вотчиндік капитализм» концепциясын әшкерлеуде совет медиевистерінің үлкен буыны А.Д. Удальцов, Е.А. Косминский, Н.П. Грацианский, С.Д. Сказкин үлкен үлес қосты. «Вотчиндік капитализм» теориясы бойынша ерте орта ғасырдағы экономикалық қатынастардың капиталистік қатынастардан өзгешелігі аз. Сөйтіп Допш кейінгі Рим империясының қоғамдық қатынасынан ерте орта ғасырлық қоғамдық қатынастардың өзіндік сапалы өзгешеліктері бар екенін жоққа шығарып, тарихта сапалы секіріс, төңкерілісті жоққа шығарған тезисін ұсынды.

Феодализм генезисін зерттеу барысында А.Д. Удальцов (1883-1958) «Из аграрной истории Королингской Фландрии» 1955 зерттеуін жазып бұл еңбегінде қауымның шығуын түсіндірді.

Н.П. Грацианский «Бургундская деревня в Х-ХІІ в.в.» деген еңбегінде феодализм генезисін зерттеудегі Допш концепцияларына қарсы уәж айтады. Батыс Европадағы феодализмнің пайда болып, дамуын түсінуде А.И. Неусыхиннің «Возникновение зависимого крестиянства как класса раннефеодального общества в Западной Европе в ҮІ-ҮІІІ в.в.» деген монографиясының маңызы зор. Неусыхин көптеген зерттеу материялдарына сүйене отырып ерікті қауым мүшелерінің тәуелді шаруаға қалайша айналғанын түсіндіреді.

«Судьбы свободного крестиянство в Германии в ҮІІІ-ХІІ в.в.» деген монографиясында феодализм процесінің одан әрі қалайша дамығанын түсіндіреді.

Совет тарихшылары феодализм қалыптасуының әр халықтардағы өзіндік ерекшеліктерін еске ала отырып, жалпы осы процестің маңызды мынандай мазмұнын ашты.

  1. Ерікті қауым ыдырап, қауымдық меншік қалыптасып келе жатқан ақсүйектер қолына көшті, жерге феодалдық меншік пайда болды.

  2. Ерікті шаруалар-қауым мүшелері өздерінің жер участоктерінен (аллодтарын) айырылады да феодалға тәуелді шаруаға айналады.

Сонымен совет тарихшылары негізгі мазмұны меншік қатынастарының өзгеруі және тікелей өндірушілердің жағдайының өзгеруі болатын феодалдық қатынастың шығуының ғылыми негізін салды. Олар феодалдық қатынастың шығуын тап тартысымен қатар жүретін терең әлеуметтік ревалюция деп түсіндіреді.

Егер маркстік-лениндік ілім бойынша Батыс Европада феодализм Рим империясының және варвар тайпаларының қоғамық қатынастарының синтезі негізінде (көтеген Европа аудандарында) қалыптасатын болса, осы екі дүниеге деген жеке- жеке сипаттама берейік.

Сонымен ІҮ-Ү ғ.ғ. Рим империясы ІҮ-Ү ғасырларда Рим империясы терең экономикалық, саяси, әлеуметтік, идеологиялық дағдарыс кезеңіне келіп кірді.

Меровингтердің Франк мемлекеті.

ІҮ-Ү ғ.ғ. басында Франктер Шығыс Галлияны жаулап алды. 481-511 жылдары Хлодвиг түсында франктер Луара өзеніне дейінгі солтүстік Галлияны, одан кейін Оңтүстік- Батыс Галлияны жаулап алды. Хлодвигтің жаулау жорықтары тұсында, ағылған байлық нәтижесінде даңқы шыға бастады. Түрлі айла-амалды (интриги, өлтіру) қолдана отырып, бүкіл билікті өз қолына алды. Хлодвиг Меровей тұқымынан шыққан сондықтан да 481-жылда ҮІІ ғ. аяғына дейінгі кезеңдер Франк мемлекеті тарихының І-ші кезеңі дейді, немесе Меровингтер әулиетінің кезеңі дейді.

Франк мемлекетінің құрылып, даму тарихын біз Григори Турскийдің 10 кітаптан тұратын «Франктер тарихы» деген еңбегінен білеміз. Франк тарихының атасы Г. Турский көптеген оқиғаларды шындық тұрғысынан түсіндіреді.

Франктерде ертефеодалдық мемлекеттің құрылуының әлеуметтік шарттары қандай ?

Феодалдық мемлекеттің пайда болып даму тарихын буржуазия медиевистерінің зерттеу обьектілерінің бірі. Дегенмен де германдықтарда мемлекеттің құрылуы олардың ірі бір өкілінің сөзіне қарағанда «ертедегі тарихтың ұлы бір жұмбақ тарихының бірі».

Бір қатар тарихшылар Франктерде Орлокт теориясын дамыта отырып, варвар мемлекеттерінің тарихы тек қана Рим империясы тарихының жалғасы дейді. Германдықтар өздерімен бірге ешқандай өзгеріс әкелген жоқ, рим мекемелері де өзгерген жоқ. Яғни, антикалық қоғамнан феодализмге өтудегі герман тайпаларының Рим империясын жаулап алу фактісі жоққа шығарылады.

Германистер варвар корольдіктері ежелгі герман тайпаларында құрылған мемлекеттің жалғасы дейді. Міне осындай екі түрлі пікір айтқанмен буржуазия тарихшыларына тән мынадай ортақ белгілер бар:

  1. Тарихи дамудың үздіксіздігі. Романист тарихшылар варвар корольдіктері Рим мемлекетінің тарихи жалғасы десе, германист тарихшылар ертедегі герман қоғамының тарихи жалғасы дейді. Германистер де, романистер де ерте феодалдық мемлекеттердің бір жағынан құл иеленуші мемлекеттен, екінші жағынан германдықтардың қоғамдық құрылысынан айырмашылығы бар екенін жоққа шығарады. Бір қатар тарихшылар рим және герман қоғамдық қатынастарының бір-біріне ықпал ету нәтижесінде «жаңа» бірдеңе құрылды дейді, бірақ бұл «жаңа» деген қоғамның қалай құрылғанын, белгілерін анықтай алмайды.

  2. Феодалдық мемлекеттің құрылуын түсіндіретін буржуазия концепциясына тән екінші бір белгі, саяси дамуды әлеуметтік-экономикалық дамудан бөліп алып қарайды. Феодалдық мемлекеттің пайда болып, дамуын әлеуметтік-экономикалық дамудан бөлек тұратын саяси институттар, мекемелер дамуы нәтижесі дейді.

  3. Мемлекеттің пайда болуын антогонистік таптардың пайда болу процесінен де бөліп қарайды, ал шындығында осы процесс феодалдық мемлекеттің дамуының негізі.

Марксистік тарихнама үшін, феодалдық мемлекеттердің пайда болуын түсіндіретін негіз-қоғамның экономикалық базисімен анықталатын саяси қондырма-мемлекет-туралы ілім. Феодалдық мемлекеттің генезисін түсіну үшін К. Маркстің мемлекеттің саяси қондырмасының формасы бір жағынан, қоғамның экономикалық базисімен, екінші жағынан сырты тарихи жағдайлармен байланысты болады деген ілімнің маңызы зор. К.Маркс «қысқасы мемлекеттің әрбір белгілі ерекшелік формасы-қоғамның өндіргіш күштерінің даму дәрежесіне сай келетін өндірістік қатынастарға байланысты»-дейді.

Маркс Капитал. Шығ. 25 т. ч. 2. 354 бет.

Феодалдық мемлекеттің пайда болуының негізі-меншіктің феодалдық формасының, яғни жерге бекітілген крепостнойлары бар ірі жер иеленушіліктің шығуы.

Маркс-Лениндік теория мемлекеттің шығуының негіздерін анықтай отыра, оның белгілерін де анықтап береді.

Ф. Энгельс рулық құрылыстан мемлекеттің ерекшеленетін бір белгісі

1) Адамдардың туыстық негізде емес, территориялық бедгі мен бөлінуі.

а) Әшкере үкімет. Т.21. 170 бет.

Міне Маркс-Ленинизмнің осы қағидалары Батыс Европадағы феодалдық мемлекеттердің генезисін түсінудің негізі.

  1. Ф. Энгельс. Т.21. 151 бет.

  2. Ф. Энгельс германдықтарда мемлекеттің құрылуын тездеткен факотр-жаулау факторы болды. Варвар корольдерінің күшейуінің себебі-«жаулап алған облыстарды сыртқы қауіпсіздіктен қорғау» қажеттілігі болды дейді. Т.21 150-151 бет. т.б. еңбектер арналған, Тарихқа материялисттік позициядан қарай отырып, совет медиевистері орта ғасыр тарихы феодалдық өндірістік қатынастардың үстем болған кезеңі деп түсінеді. Сондықтан совет медиевистері орта ғасырдың экономикалық, әлеуметтік өміріне, тарихи процестің қозғаушылары шаруалар мен қолөнершілерге үлкен мән береді. Буржуазия тарихшылары мен салыстырғанда совет медиевистері экономикалық қатынасты тарихи процестің көптеген факторының бірі-деп қарамай, оның анықтаушы негізі дейді. Тап күресінің тарихына үлкен маңыз беріп, оның себептерін анықтайды, маңызын анықтайды.

Негізгі проблеммалар

І. Феодализм генезисі проблемасы.

Феодализм генезисінің типологиясы.

Бұл мәселе Грациански, Неусыхин, Корсунский, Удальцова еңбектерінде қаралды.

Феодализм генезисінің типтік моделін З.В. Удальцова 15-халықаралық тарихшылар конгресінде анықтап берді. Совет тарихшылар феодалдық-қатынастардың дамуының 3-типін анықтады.

  1. Антикалық белгілер мен алғашқы қауымдық белгілердің тең келуі Тең синтез. Бұл тип жолымен феодализм Солтүстік Галлияда, серб, хорваттарда дамыды. Бұл тип жолымен феодализм классикалық түрде Меровинг, Королинг дәуірлеріндегі франктерде қалыптасты.

  2. Тип. Бұнда да екі дүниенің синтезі байқалады. Бірақ антикалық дүниенің элементтері басым келеді. Бұл жолмен феодализм Византияда, Италияда, Вестготтық Испанияда, Оңтүстік Галлия жерінде дамыды.

  3. Тип синтезсіз вариант. Феодализм таза алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы негізінде қалыптасады. Солтүстік Батыс Германия, Скандинавия елдері, Русь, Чехия, Польша, Британиядағы ағылшын-саксон мемлекеті.

Мен осы үш типтің І-не, яғни Классикалық вариантына, франктердегі феодализм қалыптасу процесіне тоқталамын.

ІҮ-Ү ғ.ғ. басында франктер Шығыс Галлияны жаулап алып Хлодвиг (454-511) тұсында Солтүстік Галлия және Оңтүстік-Батыс Галлия жаулап алынды. Хлодвиг Меровингтер династиясынан еді, сондықтан Үғ. (481)-ҮІІ ғ. дейінгі кезең франктер тарихының бірінші кезеңі Меровингтер кезеңі деп аталады. Меровингтер мемлекеті туралы мәліметті Г. Турскийдің 10 кітаптан тұратын «Франк тарихы» деген еңбегінен аламыз.

Франктердің қоғамдық құрылысы.

  1. Үғ. аяғы мен ҮІ ғ. басындағы Франктердің шаруашылық және қоғамдық құрылысы жөніндегі негізгі дерек «Салий ақиқаты» деп аталатын Салий франктерінің сот жинағы.

  2. Шаруашылығы. «Салий ақиқаты» бойынша франктер егіншілікпен шұғылданған, өндіргіш күштердің дамуы Татцит дәуірінен әлде қайда ілгері кеткен.

  1. Егіншілік жүйесі-қос тапты егістік

  2. Соқа, тырмалар қолданылған.

  3. Бау-бақша өнімдері алынған.

Сол сияқты мал өсірумен, аң аулаумен шұғылданған. Мысалы, құс, бақ ағаштары жеке меншікке айналғандықтан, «Салий ақиқаты» бойынша оларды ұрлаған адам жазаға тартылып, штраф төледі.

ІІ. а) Жерге қауымдық меншік үстем болып қала берді. 45 таруында қауымға сырттан мүше болып кіру үшін, оған осы қауымның бір де-бір мүшесі қарсы болмауы керек., егер біреуі қарсы болса, онда жаңа адам қауым жеріне келіп қоныстана алмады. Неге ? Жер қауым меншігінде.

Б) Сонымен қатар франктерде шағын жеке семьялар пайда бола бастайды. Үй, үй жанындағы участок осы жеке семьяларға бөлініп берілген, бірақ бұл жерді мұраға қалдыруға, сатуға правалары жоқ.

ҮІ ғ. аяғында франктерде жерге жеке меншік жаңа ғана келе жатты. Мыс, «Салий ақиқатының», «Аллод туралы» деген 59-таруында жер тек ер адамдарға (балаға, іні-ағаға) ғана көше беріле алады. Әйел адамға қалдыруға болмайды. Неге ? Себебі әйел адамның басқа екінші бір қауым адамына тұрмысқа шығуы мүмкін, сондықтан ол жерді өзімен бірге ала кетер еді.

в). Орман, жайылым коллектив меншігінде, қауым меншігінде, қала береді. Әрбір қауым мүшесі кез келген жердің шөбін шауып, малын жайылымға жібере алды.

ІІІ. Қауым формасы. Цезарь, Тацит дәуірлеріндегі қауым формасы көршілес, немесе село қауымымен ауысты. Қауымға кірген адамдар туыстық негізінде емес, жерді ортақ иелену негізінде біріккен. Энгельс бұндай қауымды «Марка» деп атады. Маркалық қауым кезінде шағын жеке семьялар үлестік жерлеріне өз меншіктерін орнатқан, ал орман, шабындық, жайылым бұрынғы қауым меншігінде.

Марка-рулық қауымнан жерге жеке меншік орнатуына көшудегі өтпелі кезең.

Бірақ рулық құрылыс белгілері әлі айқын сақталған. Мысалы,

  1. жерге қауым меншігі.

  2. Өлген мүшесі үшін барлығы жауап береді.

Дегенмен рулық құрылыс терең ыдырау кезеңіне келіп кірді. Мысалы, «Салий ақиқатының» 60- тарауында қауым мүшесі өз еркімен қауымнан шығуға тырысады.

ІҮ. Мүліктік жіктеліс әлеуметтік жіктеліспен қатар жүрді. Сонымен «Салий ақиқаты» бойынша франктердің әлеуметтік структурасы.

а) Негізгі әлеуметтік топ- ерікті қауым мүшелері. Оларды өлтіркен адам 200 салид ақша төлейді.

«Салий ақиқатының» статияларынан ерікті франктерге қарсы тұрған әртүрлі этникалық группаларды көреміз. Олар: құлдар, литтер және римдіктер.

а) Құлдар. Құлды өлтіргені үшін, ұрланғаны үшін небарлығы 30 солид штраф төленеді. Ерікті франк пен құлдар некеге отыра алмайды . сонымен франктерде ҮІ ғ. құлдық пайда болған, бірақ ол әлі классикалық формаға ие болған жоқ. Қалай түсінуге болады?. Құлдар әлі негізгі өндіруші күш емес, негізгі өндіруші күш ерікті франк шаруасы.

б) Литтер жартылай тәуелді категория. Бұлар бұрынғы ерікті франк, мүлкінен, шаруашылығынан айырылған. Литтер Франк шаруасы мен құлдар арасында тұрған категория. Вергильд 100 солид.

в) Римдіктер-бұрынғы гол-рим тұқымдары 63 солид.

г) «Салий ақиқаты» аристократиялық таптың қалыптаса бастағаны туралы мәлімет береді. Олар (жасақшылар, король адамдары , графтер). Вергельд 600-1800 солид.

Аристократиялық жұптың шығуы феодализм процесін тездеткен маңызды фактор . Дегенмен Франк қоғамының басты әлеуметтік категориясы-толық правалы франк шаруасы.

Энгельс «Рим клоны мен жаңа крепастной шаруасының арасында ерекше франк шаруасы тұрды дейді».

Аллодтың шығуы және ірі жер иеленудің қалыптасуы.

Марка ішіндегі әлеуметтік және мүліктік жіктеліс жерге жеке меншіктің шығуының дәлелі. Оның негізгі кезеңдері:

  1. Қауымдық жер иелену, қауымдық жер пайдалану. Цезар дәуірі.

  2. Қауым, жер иелену, жеке жер пайдалдану. Тацит дәуірі.

  3. Қауым жер иелену. Мұрагерлік негізде жер пайдалану.

ҮІ ғ.ІІ жартысында Хилперик корольдің арнаулы эдиктісі бойынша қауымның артында ұл баласы қалмаған шаруаның жерін иелену правосынан айырылады.

Бұл жағдайда жер қыздарға мұраға қалдырылды. («Салий ақиқаты» 59 статиясы бойынша жер көршілерге берілетін). Сонымен жер қауымнан екінші қауымға көше алды, яғни бір қауымның жері екінші қауымға көшеді. Міне осындай қауымнан бөлініп алынатын жер меншігі аллод деп аталады. Бұл аллодтың шығуы Энгельстің айтуынша «бірнеше ғасыр бойына жерге жеке меншік үстем болған аудандарға германдықтардың келуімен тездетілді», - дейді.

Аллдттың шығуы одан әрі марканы іштей ыдырата түсті. Энгельс Марка еңбегінде: «Еркін бөліп әкетуге болатын жерден аллодтың шығуынан кейін, ірі жер иеленушіліктің пайда болуы уақыт мәселесі ғана болды» дейді.

19. т. 497 бет.

Шынында да жерге жеке меншіктің шығуы мен байланысты ауқатты шаруалар (франктер) өз қолдарына негізгі өндіргіш күші-жерді жинақтай бастады.

Бірақ ҮІ-ҮІІ ғ.ғ. ҮІІІ ғ. басында бұл процестер жаңа ғана басталды. Салий ақиқаты-қауымдық жермен қатар, ірі поместьелер болғанын дәлелдейді. § 35- оқу керек. Қосымша. бет 6.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   51

Похожие:

Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы iconҚолы) (аты-жөні)
...
Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы iconДүниежүзілік тарих және әлеуметтік – саяси пәндер кафедрасы
«Әлеуметтанушы» мамандығы бойынша кредиттік оқу жүйесінде оқитын студенттерге арналған оқу-әдістемелік кешен
Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы iconДүниежүзілік тарих және әлеуметтік – саяси пәндер кафедрасы
«Әлеуметтанушы» мамандығы бойынша кредиттік оқу жүйесінде оқитын студенттерге арналған оқу-әдістемелік кешен
Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы iconҚолы) (аты-жөні)
Дүниежүзілік тарих және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасының отырысында қарастырылды
Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы iconҚолы) (аты-жөні)
Хайдаров Е. Е. – дүниежүзілік тарих және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасының аға оқытушысы
Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы iconҚазақстан тарихы және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы силлабус
Силлабус Қазақстан тарихы және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасының отырысында қарастырылып бекітілді
Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы iconҚазақстан тарихы және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы силлабус
Силлабус Қазақстан тарихы және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасының отырысында қарастырылып бекітілді
Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы iconДүниежүзілік тарих және саяси әлеуметтік пәндер кафедрасы ның отырысында бекітілді
Басқару әлеуметтануы” пәнінен оқу-әдістемелік кешен 050501 – «Әлеуметтану» мамандығы бойынша пәндердің типтік бағдарламалары Қазақстан...
Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы iconӘлеуметтанушы мамандығы бойынша курстың бағдарламасы 200 9 -2010 оқу жылы 3 семестр 3-кредит Кредиттік оқыту технологиясы бойынша “Қоғамның әлеуметтік құрылымы” пәнінен оқу-әдістемелік кешен шетел және отандық оқу-әдістемелік материалдар негізінде құрастырылды
Дүниежүзілік тарих және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасының отырысында бекітілді
Дүниежүзілік тарихжәне әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы iconҚазақстан тарихы және әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасы
Силлабус «Құқық негіздері» пәні бойынша жұмыс бағдарламасының негізінде “Мейірбике ісі” 5В110100 мамандығы үшін құрастырылған
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница