Лекциялар: 30 сағат




НазваниеЛекциялар: 30 сағат
страница4/17
Дата конвертации13.02.2016
Размер2.11 Mb.
ТипЛекция
источникhttp://89.218.153.154:280/CDO/Sillabus/Kuk/Abdimusaev.HalKuk.doc
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

ІV-лекция. (1- сағат)


Тақырыбы:

Қазіргі таңдағы халықаралық құқықтың жүйесі.

Жоспар:

1. Халықаралық құық нормалары.

2. Халықаралық құқық жүйесі.


Құқық нормасы жалпы субъектілер тәртібінің, норманың реттеуші әсері шеңберінде қамтылатын барлық субъектілеріне қатысты ортақ міндетті тәртібінің стандарты. Жоғарыда келтірілген анықтама ішкімемлекеттік құқыққа тән, дегенмен мұндағы “құқық”деп ортақ міндеттілік сипатындағыдұрыс заңдардың нормалары жайында айтылса керек. “Халықаралық құқықтың нормасы” ұғымының “жалпы құқық нормасы” ұғымынан біршама айырмашылығы бар. Олардың айырмашылығы мынада, яғни халықаралық құқықтық қатынастардың негізгі реттеу тәсілі болып, екі жақтың келісімге келуі (консенсус) танылады. Осығансай, халықаралық құқықтың негізгі қайнар көзі екі жақтың келісімін бекітетін акт болып табылады яғни халықаралық шарт. Сонымен, халықаралық шарттың нормалары бүкіл халықаралық жария құқықтың нормативтік механизмінің едәуір үлкен бөлігін құрайды. Соған сәйкес халықаралық шарттың нормалары ретінде көрсетілген “халықаралық құқық нормасы” ұғымының сол бір бөлігінде тәртіп ережесінің ортақ міндеттілігі жайында айтылуы мүмкін емес-ті. Әрине, халықаралық нормалардың құрылуы, халықаралық шарттың негізіне ғана жүрмей, сондай-ақ халықаралық құқықтық әдет-ғұрыптардан, халықаралық құқықтың негізгі қағидаларынан (jus cogens нормалары), құқықтың ортақ қағидаларынан т.б. шығып қалыптасады.

Аталған нормалар (яғни мұндағы халықаралық құқықты әдет ғұрыптар мен халықаралық құқықтың ортақ қағидалары негізінде қалыптасатын нормалар) халықаралық құқықтың барлық субъектілеріне қатысты ортақ міндетті реттеуші әсеріне ие.

Осы арада jus cogens нормалары түсінігінің мазмұнын айта кету қажет. Бұл нормалар ретінде негізгілері, халықаралық құқықтағы бастапқы тамырын реттеуші нормалары түсіндіріледі. 1969 жылғы Халықаралық шарттар құқығы жайындағы Вена Конвенциясына сәйкес, (53 бап) jus cogens нормасы, мемлекеттердің халықаралық қауымдастығымен жалпы қабылданатын және мойындалатын да норма ретінде анықталады. Бұдан ауытқуына жол берілмейді де, оның өзгеруі тек халықаралық құқықтың дәл осындай сипатындағы келесі нормамен ғана жүзеге асуы мүмкін. Бұл ұғымның халықаралық құқықтық тәжірибеге келуі доктриналық қайнар көздерінен басталады (яғни ғалымдар шығарған). Бүгінгі таңда ол халықаралық жария құқық ғылымында жалпыға танылған болып саналады. Алайда бұл нормалар мемлекеттердің, олардың мазмұны мен заңды күшіне орай,еркімен санасу жолымен де қалылыптасады. Бұл нормалардың жалпы халықаралық құқық нормаларынан айырмашылығы – оларда бекітілген тәртіп ережелерінің едәуір жоғары маңыздылығының дәрежесі болып табылады. Нормалардың өзі, халықаралық құқық қайнар көздерін объективтілеудің дербес, заңды бір формсы ретінде алға жылжымайды. Соған қарамастан, халықаралық құқықтың өзге нормалардан айырмшылығынан келтірілген ең маңызды ізі jus cogens нормаларының ең жоғарғы заңды күші болып табылады. Мысалға мемлекеттер өз еріктерінің автономия қағидасына негізделе отырып, өздерінің келісімдерінде (мысалы, екі жақты келісімдерінде) сан алуан нормалары мен өзтәртіптерінің құқықтары мен міндеттемелерінің нұсқауларын және т.б. бекіте алады. Алайда олардың халықаралық құқықтың императивті нормаларына (jus cogens) қайшы келген жғдайында жоғарыдағы шартты ережелер өте шамалы ғана болып есептеледі. Біздің пікірімізше, jus cogens нормаларына тән бір мысал, олар халықаралық жария құқықтың қағида нормалары болып табылады: күш қолданбау және күшпен қатер төндірмеу, агрессияға тиім салу, дауларды бейбіт жолмен шешу, мемлекеттердің егемендігін құрметтеу және олардың ішкі істеріне аралдаспау, адам құқығын қорғау және т.б. Дегенмен қазіргі халықаралық құқықта мұндай нормалардың жоқ екенін айтуға болады. Екінші жағынан алып қарағанда, сондай тізімді қалыптастыру бізге мүмкін еместігі айқын көрінеді, дегенмен халықаралық қатынастардың тарихи аспектісіндегі даму динамикасы өмірдегі стандарттардың әрқашан жаңартылып отыруын, оның өзгерілуін, толықтырылуын т.б. талап етеді.

Халықаралық құқық нормаларын топтастыру. Халықаралық құқық нормаларын, жалпы құқық нормалары секілді түрлі себептерге орай топтстыруға болады. Біздің ойымызша, ең өзектілері мыналар болып табылады:

  1. Реттеуші ықпалының мазмұны бойынша: - реттестіруші норалар: осыған сай қатынастардың қатысушыларының құқықтары мен міндеттерін, тәртіп ережелерін бекітетін нормалар; - қорғаушы нормалар, нақты жағдайларға қатысты алдын ала қарастырушы заңды жауапкершіліктің шаралары, яғни мұндағы халықаралық құқықтық сипатындағы жауапкершіліктер. Көп жағдайларда, екі түрі бірдей нормаларында жинақталады, алайда сирек кездеседі.

  2. Реттеуші ықпалының сипаты бойынша:-императивті-абсолюттік, анықталған тәртіптің апелляциясыз қалыптасқан моделі бар нормалар (көбінесе оны орындамағадығы үшін санкциясы бар нормалар); - диспозитивті нормамен көрсетілетін, тәртіп моделін таңдап алу мүмкіндігін ұсынатын нормалар.

  3. Осы шеңбердегі халықаралыққұқық нормасының реттеуші ықпалының жүзеге асырылатын уақыт мөлшеріне байланысты: - тұрақты күші бар (мысалы мерзімсіз сипатының нормалары); - уақытша күші бар, сонымен қоса, өзінің заңды күшін мерзімді растайтынын талап етуші нормалар.

  4. Императивті сипаттағы нормалардың мынадай түрлерге бөлінетінін тағы бір атап көрсету қажет, яғни олар: - қарапайым императивті нормалар; - jus cogens императивті нормалар, бұлардың түсінігі жоғарыда айтылған болатын.

Құқық жүйесі мен халықаралық құқық (жекеше алып қарастырғанда ) жүйесі жайындағы мәселелер маңызды болып келеді. Екі ұғымды айта кетуге болады, яғни ұлттық құқықтың жүйесі (яғни ішкі мемлекеттік құқық жүйесі) мен халықаралық құқық жүйесі. Бұл ұғымның әр қайсысы бірдей болып табылмайды, сонымен қатар, олар әртүрлі кеңістікке ары қарай жүреді. Ұлттық құқық жүйесі салаларға, институттар мен нормаларға бөлінуін көрсетеді; яғни жария құқықтық, жеке құқықтық, қылмыстық құқық және т.б. Ұлттық құқық жүйесі, әрбір жеке алып қарастырылатын мемлекетке тән нәрсе. Халықаралық құқық жүйесі бір ғана хлықаралық құқықтың мемлекетаралық сипатынан туындайды. Бұл жүйеде жалпы және ерекше бөлімдерге бөлінуі көрсетіледі, осы шеңберде қандай да бір салаларға жататындығын, институттарға бөлінуі, ең ақыры нормаларға келіп тірелді. Мұның үш тармаққа бөлінуі халықаралық құқықтың ерекше бөліміне қатысты болп саналады. Жалпы бөлімінде, тек негізгі кіріспелік сипатындғы тараулары жайында айтылады, алайда олардың біразы халықаралық құқықтың нақты нормаларын қайткенмен де біріктіре түседі. Соған сәйкес, олардың шеңберінде халықаралық қатынастардың нақты реттелуі жүзеге асырылады, мысалға халықаралық шарттардың құқығы, халықаралық құқықтағы жауапкершілік, халықаралық ұйымдардың құқығы. Толық айтқанда, қазіргі халықаралық құқық, тұрып қалған жүйені көрсете отырып, салаларға қарасты түрлерін кіргізеді.

Жалпы бөлім ішінде:

  • Халықаралық құқық ұғымы, тарихы, қызметі, қағидалары;

  • Халықаралық құқық субъектілері;

  • Халықаралық құқық қайнар көздері;

  • Халықаралық шарттар құқығы;

  • Халықаралық ұйымдар құқығы;

  • Халықаралық құқықтағы жауапкершілік.

Ерекше бөлім ішінде:

  • Халықаралық қауіпсіздік құқығы және дауларды бейбіт жолмен реттеу;

  • Дипломатиялық және консулдық құқық;

  • Адамның халықаралық құқықтары мен халық мәселесі;

  • Халықаралық қоғамдық құқық;

  • Халықаралық экономикалық құқық;

  • Халықаралық теңіз құқығы;

  • Халықаралық әуе құқығы;

  • Халықаралық экологиялық құқық;

  • Халықаралық ғарыш құқығы;

  • Халықаралық қылмыстық құқық.



V-лекция. (1- сағат)


Тақырыбы:

Қазіргі таңдағы халықаралық құқықтың қайнар көздері.

Жоспар:

  1. Халықаралық құқық қайнар көздерінң негізгі түрлері.

  2. халықаралық құқықтың көмекші қайнар көздері.


Халықаралық жрия құқықтың әлі күнге дейін жалпыға танылған, біріңғай қайнар көздері түрлерінің тізімі жоқ екенін айта кету қажет. Бұл тізімнің нұсқауы ретінде, БҰҰ Халықаралық сотының Статуты пайдаланылуы мүмкін. 38 бабында Халықаралық құқық қайнар көздерінің санаттарын көрсетеді.

Біріншіден, олар халықаралық шарт, халықаралық әдет-ғұрып пен құқықтың ортақ қағидалары.

Екіншіден, құқықтық нормаларды анықтау үшін көмекші құралы ретінде – сот шешімдері мен доктрина келтіріледі. Біздің негізгі назарымыз, сол аталған қайнар көздердің санаттарына бөлінетін болады.

  1. Халықаралық шарт.

Қазіргі таңдағы халықаралық құқықтың негізін салушы қайнар көздердің бірі болып – халықаралық шарт танылады, дегенмен жоғарыда айтылғандай, халықаралық құқықтағы негізгі реттестіруші тәсілі болып – халықаралық құқық субъектілері еркілерінің санасу тәсілі саналады, оның өзі, халықаралық шартты бекіту кезінде айқын көрінеді. Халықаралық құқық қайнар көздері ретіндегі халықаралық шарттың нормалары, халықаралық әдет-ғұрыптар секілді қалыптасатын нормаларға қарағанда, қалауымызға жақын, дегенмен де, “халықаралық шарт” ұғымы халықаралық әдет-ғұрып ұғымына қарағанда әлде қайда анық болып табылады, даулы жағдайда, сол тәртіп ережелерінің әдеттегі құқықтық норма ретінде барын дәлелдеудің өзінде қиынға түседі (яғни сәйкес өлшемдер бойынша).

  1. Халықаралық әдет-ғұрып.

Жоғарыда ескертіп айтып өткеніміздей, қазіргі таңдағы халықаралық тәжірибеде (практикада) халықаралық құқық субъектілерінің рнайы қатынастарын келісімді жолмен қалыпқа келтіру үрдісі байқалып отыр. Халықаралық әдет-ғұрып халықаралық шартпен қатар, халықаралық құқықтың ең маңызды қайнар көзі болып табылады. Халықаралық әдет-ғұрып, халықаралық құқық субъектілерінің ұзақ уақыт бойы қолдану нәтижесінде қалыптасқан тәртіп ережесі болып саналады, біріншіден, бұл субъектілер мемлекеттер, сонымен қатар осы субъектілермен заңды түрде міндетті екендігі мойындалады. Жоғарыда келтірілген дефиницияны айта отырып, негізгі екі өлшемді шығаруға болады, (жалпыға танылған сипатына ие) – объективті және субъективті, бұл белгілердің жиынтығы халықаралық әдет-ғұрыптың бар екендігі туралы айта алады. Осы екі элементтің барын қалай дәлелдеу қажет? Әрине мұны дәлелдеу өте қиын, дегенмен әрбір нақты мәселеде оның жағдайын есепке алу қажет, халықаралық тәжірибені зерттеу қажет.

  1. Құқықтың ортақ қағидалары.

Халықаралық құқық доктринасында бұл ұғымның айтылуына қатысты қалыптасқан ой-пікір бар. БҰҰ Халықаралық сотының Статуты контексінде – құқықтың қағидалары деп жалпы құқықтық сипаттағы әлде бір ережелерді түсіну қажет. Әйтседе олардың шығу тегі әлемдік қауымдастыққа мүше мемлекеттердің ұлттық құқығы мен байланысты. Сонымен, мұндағы айтылар сөз, халықаралық құқықтың ортақ қағидалары жайында емес, құқықтың ортақ қағидалары туралы, яғни ішкімемлекеттік құқықтық жүйелер болып табылады. Бұл жағдай, халықаралық құқықтың реттестіруші тетігінен бөлек орналасқан. Құқық теориясында мынадай ереже яғни арнайы нормалар бар, жалпы сипаттағы нормалар алдында басым күшіне ие. Біздің қарастырып отырған мәселе төңірегіне қатысты осы ережені қолданудың толық негізділігі бар, оған сәйкес құқықтың ортақ қағидалары соған лайық мұндағы арнайы норманың халықаралық мәніндегі құқықтың бар болған кезінде қолданбауы қажет.

Халықаралық құқықтың көмекші қайнар көзі ретінде Халықаралық Соттың Статуты доктриналар мен халықаралық соттардың сот шешімін атап көрсетеді.

Халықаралық соттардың шешімдері мен басқа да актілері.

Қай соттар жайында сөз болады деген сұрақ бірден туады. Ең алдымен халықаралық соттың өзі жайында, сондай-ақ басқа да халықаралық сот органдары жайында, сонымен бірге, құрылып келе жатқан ad. Һoc, яғни бір жолғы тәртіп бойынша нақты жағдайларға байланысты.

Сот шешімдерінің халықаралық құқықтағы маңызы мемлекеттердің жеке ұлттық құқықтық жүйелеріндегі маңызына жақын құқықтың формальды қайнар көздері болып табылмас да, құқық қолдану тәжірибесінде маңызды рөл атқарады, мысалы ГФР. Халықаралық құқықтың даулы нормасына, іске дауласып отырған жақтардан гөрі, келешекте сол тараптан не басқа субъектілермен оның қолданылуын жеңілдететін халықаралық соттың шешімі мен түсіндірме беріліп, интерпретация жүргізілуі мүмкін. Сонымен бірге халықаралық соттың консультативті қорытынды беру институты осыған қатысты БҰҰ Бас Ассамблея, не БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің сұрау салулары негізінде, кез келген заң мәселесі бойынша, белгілі бір маңызын атқара алады (БҰҰ жарғысының 96-бабы).

Халықаралық құқық доктринасы, халықаралық заңгерлердің идеялары мен ұсынылған. Әдебиетте айтылатын пікірлерге сай, мемлекеттер тәжірибесінің түсініктілігінің күшеюіне қарай мемлекеттердің белгілі құжаттарының және халықаралық ұйымдар мен соттар шешімдерінің жариялануы нәтижесінде доктринаның рөлі халықаралық құқық нормаларының барын анықтадың оларды интерпретациялау құралы ретінде төмендей түседі. Біздің пікірімізше, бұл дәл бұлай емес. Ойлап қарасақ, доктрина халықаралық құқық қолдану тәжірибесінде маңызды орынды бұрыннан бері алып келген де, кейін де ұстап отырады. Осы жерде кейбір мемлекеттенрдің ұлттық құқықтық жүйелермен ұқсстыққа жол беріледі, мысалыға ГФР, яғни мұнда дұрыс позитивті заңдардың дамыған жүйесіне қарамастан, сот тәжірибесінің құқықтық нормаларды интерпретациялаудың көмекші құралы ретінде доктрина маңызды тәжірибелі рөл атқаруды жалғастырылады.

Жалпы доктрина секілді, халықаралық сот органдарының сот шешімдері де, қазіргі халықаралық құқықтың келегектегі прогрессивті дамуында өте маңызды рөл атқарады.

Ең ақырында, біржақты халықаралық актілер мен ұлттық заңды сонымен қатар, халықаралық құқықтың қайнар көздеріне орай ұлттық соттардың сот шешімдерін сипаттау қажет. Біржақты халықаралық актілері болып, ең басты халықаралық үкіметаралық ұйымдардың актілері, сондай-ақ мемлекеттердің біржақты актілері табылады. Халықралық үкіметаралық ұйымдардың актілері, ішкі ұйымдық бола тұра, орындалған міндетті сипатқа ие болуы мүмкін. Яғни ішкі мәселелерді реттеп, міндеттер орната алады, мұндағы айталық, халықаралық ұйымның құрылымындағы белгілі бөлімшелердің міндеттерін орнатуы. Халықаралық құқықтың басқа субъектілеріне қатысты қабылданатын сыртқы сипаттағы актілердің міндетті заңды күші жоқ (мысалыға осы ұйымның мүше мемлекеттері).

Ұлттық заңдар мен ұлттық соттардың сот шешімдері.

Бұл әрине, халықаралық құқықтың тікелей қайнар көздері бола алмайды. Олардың мәні, тағы да айтуымыздай көмекші сипатында, халықаралық құқықтың сол бір, не өзге де нормаларының барын анықтау тұрғысында (ең алдымен кәдімгі нормалары). Ұлттық заңдар актілері нормаларын, сондай-ақ сот шешімдерін халықаралық құқықтық проблематикаға қатысты есепке алудың көмегімен мемлекеттің позициясын сол бір, не өзге де мәселесі бойынша немесе нормасы бойныша анықтау мүмкіндігі туады, мысалыға халықаралық әдет-ғұрып санатының субъективті элементіне қатысты.


VI-лекция. (1- сағат)


Тақырыбы:

Мемлекеттілік және халықарлық құқықтың ара қатынасы.


Жоспар:

1.Мемлекеттілік және халықарлық құқықтық өзара әрекеттесуі.

2.Халықаралық жән мемлекет ішіндегі құқықтың арақатынасытуралы доктрина.

3. Халқаралық және мелекеттің ішкі құқықтарының өзара ықпалы.

Халықаралық және мемлекеттің ішкі құқықтарының арақатынасы, әрекеттестік проблемасы бүгінгі күні халықаралық жалпы құқықтағы ең бір маңызды және күрделі проблема болып табылады. Адамның негізгі құқықтары халықаралық құқық нормаларымен анықталатынын еске түсірсекте жетеді. Өкінішке орай, барлық елдерде құқық пен заң әдебиеттерінің көп бөлігі ұлттық шектелуде.

Осы тұрғыда дәрістің мақсаты – халықаралық құқық пен ішкі құқық арақатынасының проблемаларын зерттеу, осы сұрақтарға қатысты құқық доктринасын қарап шығу болып табылады және әр түрлі мемлекеттердің заңнамасындағы арақатынасты шешу мақсатында зерттеулер жүргізу.

Осы тақырып ерекше өзекті болып табылады, себебі, қазіргі таңда Қазақстан Республикасының заңнамасы халықаралық стандарттарға сәйкес келеді және құқықтық демократиалық мемлекет ретінде халықаралық қауымдастықпен ықпалдасуды алдына мақсат етіп қойып отыр. Халықаралық құқық халықаралық жүйенің шегінде қызмет атқарады, өйткені халықаралық және мемлекеттік ішкі құқықтарының арақатынасы мен әрекеттестігі халықаралық жүйе мен ішкі мемлекеттік жүйенің арақатынасы мен әрекеттестігінің жеке бір түрі ретінде сипатталады. Яғни, одан туындайтын мәселе, қоғамдық қатынастар мемлекетпен байланысына қатысты ішкі мемлекеттік, мемлекетаралық және мемлекеттік емес сипаттағы халықаралық қатынастар болып бөлінеді. Жоғарыда айтылған барлық қоғамдық қатынастар құқықтық реттеуді қажет етеді, бірақ та мемлекетаралық қатынастар халықаралық құқықпен, ал ішкі мемлекеттік және мемлекеттік сипатқа ие болмайтын халықаралық қоғамдық қатынастар ішкі заңнамамен реттелгенімен, қатынастарды зерттеу барысында халықаралық құқық ішкі мемлекеттік құқықтардың белсенді қарқынды араласуын байқауға болады.

Қоғамдық қатынастарыдың түрлі жүйелерінің арасында тығыз байланыс орын алады, яғни сәйкес құқықтық жүйелердің өзара әрекеттестігінің түрткісі болып табылатын халықаралық және мемлекет ішіндегі құқықттардың реттеу пәндерінің арасында.

Тараптары жеке тұлғалар немесе заңды тұлғалар болып табылатын биліктік емес сипаттағы халықаралық қатынастар,әдетте тікелей халықаралық құқық нормаларымен реттеу бірқатар қиыншылықтарды тудырады, өйткені олар көбіне-көп белгілі бір мемлекеттің ерекше юрисдикциясына жатпайды және соның негізінде әр түрлі мемлекеттердің құқық нормаларының арасында шиеленістер пайда болады. Бұл шиеленістерді шешу ұлттық-құқықтық нормалардың өзара әрекеттесуіне әкеліп қана қоймайды (халықаралық жеке құқықтық «байланыстар», сілтемелер т.б. арқылы),сонымен қатар биліктік емес сипаттағы халықаралық қатынастарды реттеу жөніндегі мемлекетаралық қатынастарды және нормаларды тудырады.

Дипломатиялық және консулдық өкілдіктер мен олардың персоналдарының құқықтық жағдайы, тек халықаралық нормалармен ғана реттеліп қоймай,сонымен қоса ішкі заңдармен де реттеліп отырады. Ішкі заңдар,көбінесе халықаралық құқық нормаларының көшірмесі,көрініс сияқты болып келеді,бірақ та кейбір қатынастардың шешіліуі ережелерін өзі де белгілей алады және осы құқық институттарынын халықаралық құқық жеткен деңгейге дейін жеткізуге күш салып отырады. Мұндай ішкі құқық пен халықаралық құқықтық реттеу объектілерінің бір-біріне ұқсауы және сәйкес келуі аз кездесетін ерекше жағдай деуге негіз бар.

Мемлекеттердің егемендік теңдігі қағидатына сәйкес әр мемлекет өзінің құқық жүйесін дербес анықтайды және соған сәйкес халықаралық құқықпен өзара әрекеттесу ерекшелігін шешеді өз негізінде бұл қағида бойынша мемлекет өзіне алған міндеттемелерді адал әрі толығымен орындап отыруы керек.

Мемлекеттің өзіне жүктелген міндеттемелерді адал орындау қағидатына сәйкес,өзінің егемендік құқығын жүзеге асыру,өз заңдарын шығару және әкімшілік ережелерді белгілеуде мемлекет халықаралық міндеттемелермен үйлестіріліп-сәйкестендіріледі. Халықаралық құқыққа сәйкес халықаралық міндеттемелер мен ішкі заңдардың арасында сәйкессіздік пайда болса, онда мемлекет өз міндеттемесінің орындалмауының сылтауы ретінде ішкі заңдарға сілтеме жасай алмайды.

Мемлекет ішіндегі құқық халықаралық құқыққа екі сипатта ықпал етеді.

1. Біріншіден,ұлттық құқық нормалары мазмұнының халықаралық құқық нормаларының мазмұнына ықпалы.

Мұндай ықпалды материалды деп атауға болады.

2.Екіншіден, халықаралық құқық нормаларын құрастыру тәртібіне қатысты мемлекет ішіндегі құқық нормаларының (халықаралық шарттарды жасау) алдыңғысының нақтылығына ықпалы.

Ұлттық құқықтың халықаралық құқққа ықпал етудің бұл аспектісі,халықаралық құқық нормасын құрастыру процесіне қарасты нормалармен байланысты болғандықтан. Оны іс жүргізушілік ықпал деп атауға болады.

Ұлттық құқық нормаларының құрастырылуына және дамуына ең алдымен, мемлекеттің сыртқы саясатының қағидаттары, сонымен қатар мемлекеттің сыртқы саяси міндеттерін жүзеге асыруға байланысты әр түрлі сұрақтарды реттейтін ішкі құқықтың нормалары ықпал етеді. Дипломатиялық артықшылықтар мен иммунитеттерге,халықаралық шарттардың жасалу тәртібіне,мемлекеттің және оның меншігінің иммунитетіне қатысты мемлекеттің ішкі заңдары халықаралық құқыққа ықпал етті және әлі күнге дейін ықпеалын тигізіп келеді.

Адамның азаматтық, саяси, экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар саласындағы алға дамыған заңнама көп жағдайларда адам құқығын қорғау саласындағы тиісті шарттарды жасау барысында мысал бола алады.


Халықаралқ және мемлекеттің ішкі (ұлттық) құқықтары арақатынасы жайндағы мәселеде ғылым негізгі 3 бағытты құрастырып шығарды: бір дуалистік және екі монистік.

Бастапқы кезде халықаралық құқықтың ұлттық құқыққа әсері болмады. Бұл мәселеге ХІХ ғасырдың аяғында ғана көңіл бөліне бастады.Г.Гегельдің көзқарасына сәйкес,бірқатар неміс заңгерлері ұлттық құқықтық басымдылық атын құрастырады(примат), ал ол Германияның дүние жүзін бөлу жөніндегі саясатына сай келеді.

Ал А.Цорн халықаралық құқықты «мемлекеттің сыртқы құқығы» деп атауды ұсынды. Бұл тұжырым нигилисттік сипатта,сондықтан да халықаралық құқықтың барын заңды тұрғыда жоққа шығарып оытр.Мысалы, А.Я. Вышинский «ұлттық құқықтың теориясын» дәлелдегісі келеді.

Монистік тұжырымдаманың мәні – оның атауынан да көрініп отыр,яғни ол тұжырымдама бойынша халықаралық құқықта мемлекеттің ішкі құқығы да біртұтас құқықтық жүйенің ажырамас бөлігі дейді.Осы тұжырымдаманы қолдаушылардың бірі ішкі мемлекеттің құқығы басылымдыққа ие болу керек деп ойласа,екіншілері халықаралық құқықтың басым болуы қажет деген ойды айтты.

Ішкі құқықтың басылымдылығы теориясын жақтаушылар халықаралық құқықты әр мемлекеттің сыртқы құқықтарының жинағы деп келді.

ХІХ ғасырдың соңында дуализм тұжырымдамасы құрастырылады. Осы тұжырымдамаға сәйкес халықаралық құқық та, ұлттық құқық та өз алдына дербес салаларды реттейді және бір-бірінен басылымдылығы жоқ. Доктринада дуализм концепциясы қолдау тапты.

Оны жақтаушылар қазіргі уақытқа дейін халықаралық құқық пен ұлттық құқық формальді түрде бір-біріне қайшы болмайды деген ойды ұсынуда. Дуализмнің тұжырымдамалары ХХ ғасырдың ортасында пайда бола бастады. Оның бір тармағы ретінде нормативизм бағытын айтуға болады,оның өкілі Г.Кельзен (АҚШ), Кунц, Фердросс сияқты ғалымдар болды. Екінші бағыт солидаризм бағыты, ол бағыт нормативизм бағытымен ұштасып,халықаралық құқықты ұлттық құқытан жоғары қояды (француз Ж.Ссель). Дуализм мәні мынада,яғни халықаралық және ұлттық құқық әр түрлі екі құқықтық тәртіп ретінде қарастырылады. Алайда,бұл дуалисттердің халықаралық құқықтың мемлекет ішіндегі құқыпен байланысын көрмей,олардың тәуелсіздігін абсолюттендіріліп отырғандығын білдірмейді.Олар халықаралық құқық өзінің мақсаттарын орындай алу үшін ұдайы ішкі құқыққа жүгіну керектігін,олай болмаған күнде оның көптеген қатынастарды күшсіз болып қалатындығын мойындайды (Трипель,Анцилотты және т.б.). Болгар заңгері П.Радойнов реалитік дуализм тұжырымдамасын ұсынады,оған сәйкес коллизиялар түптеп келгенде халықаралық құқықтың үлесіне шешіледі дегенге негізделу керек,өйткені басқадай көзқарас оны мүлдем теріске шығаруды білдірер еді.

Халықаралық және мемлекет ішіндегі құқықтың өзара қатынасы туралы қарастырылып отырған тұжырымдамалар кездейсоқ пайда болған жоқ.Олар белгілі бір авторлардың жекелеген көзқарастарын ғана білдірмейді,сонымен бірге қандай да болмасын мемлекеттердің нақты мүдделерін де көрсетеді.Бұл жерден жалпы үрдісті де аңғаруға болады:халықаралық құқытың басымдығын жақтаушылар мықты державалардың мүдделерін білдірді,себебі аталмыш мемлекеттер ұзақ уақыт бойы халықаралық құқытың дамуына әсер етуі арқасында белгілі бір тұрғыдан халықаралық заң шығарушылар болып табылады. Оларға алдымен АҚШ және елеулі дәрежеде Ұлыбритания,Франциязаңгерлері жатады.

Екі монистік теориян да егеменді мемлекеттердің тіршілік етуінің объективті нақтылығына сәйкес келмейді деп бағалай отырып,тығыз байланыс процесінде белгілі бір құқық жүйесінің артықшылық мәнінің болуы мүмкіндігінн де теріске шығармау қажет.

Қазіргі кездегі көптеген авторлардың пікірінше,бейбітшілікті сақтау үшін халықаралық қауымдастықтың халықаралық құқытың басымдығын тану керек,басқасын айтпағанда оның жазылымдарының ұлттық құқық нормаларымен үйлеспеуі орын алған жағдайда.Ескере кетер мәселе – халықаралық құқықтың ұлттық құқықтан басымдылығы халықаралық құқықтың тиімді қызмет етуінің қажетті шарты болып табылады. Мемлекет ішіндегі құқық халықаралық құқыққа сәйкес болуы керек.Өйткені, халықаралық құқық – бұл мемлкееттерге мәжбүрленіп берілген нәрсе емес.Бұл – еріктерді үйлестірудің нәтижесі,ұжымдық даналық пен жалпы адамзаттық құндылықтардың көрінісі.

Халықаралық құқықтың ішкі құқытан басымдылығы – жалпы адамзатртық құндылықтардың және мүдделерідің өзге құндылықтар мен мүдделерден жоғарылығы.

Ұлттық құқық халықаралық құқыпен әрекеттесу мәселелерін шешуге үнемелі көңіл бөледі. Сонымен қатар халықаралық міндеттемелерді жүзеге асыру әдістерін ұлттық деңгейде анықтау мемлекеттің құзыретіне жататындығын мойындайды. Өзара әрекеттестіктің нгеіздері конституциялық құқыпен анықталады. Бұл құқықты және оның қолдану тәжірибесін саралау мынаны нықтайды, яғни ұлттық құқықтың әрекет ету тетігінің халықаралық құқық та қоғам ішіндегі қарым-қатынастарды реттеуге жарамсыз болып табылады. Сондықтан да «халықаралық құқық нормаларының тікелей іс-әрекеті»деген түсінік елдің құқытық жүйесінде шартты сипатқа ие болады және бұл нормалардағы ережелер ұлттық құқық тарапынан тиісті заңды күш берілгеннен кейін ғана тікелей қолданып жатады дегенді білдіреді.

Сонымен, жеке және заңды тұлғалар қатысатын қарым—қатынастарды реттей алу үшін халықаралық құқық белгіленген тәртіппен тиісті елдің құқықтық жүйесіне енуі қажет. Халықаралық құқық нормаларының ұлттық құқық нормаларынан жаңартылуын ескере отырып,бұл процесті әдетте трансформация деп атайды.Іс жүзінде норма жаңартылмайды,ол өзінің мәртебесін сақтап қалады.Ал оның мазмұнына,ережесіне ұлттық құқық нормасының мәртебесі беріледі. Шын мәнінде, әңгіме ұлттық құқықтық көмегімен халықаралық норманың имплементациялануы туралы болып отыр.Сонымен «трансформация»термині шартты болып табылады.Трансформация жалпы және жеке болуы мүмкін. Жалпысында - өзі қабылдаған халықаралық құқық нормаларының барлығының немесе тек белгілі бір түрлерінің елдің құқықғының бір бөлігі болып табылатынын мемлекет бекітеді.Жекеде - әрбір жағдайда арнайы актіні қолдана отырып,халықаралық норманы елдің құқығына енгізу қажет.Кейбір елдерде,мысалы, Ұлыбританияда,әдеттегі халықаралық құқыққа қатысты жалпы трансформация қолданылады.

Трансформация тікелей және жанамалы болуы мүмкін.

Біріншісінде – бекіту актісінің немесе шартты қабылдаудың өзге түрін сәйкес шарттың ережелері ұлттық құқықтық ұқсас ережелерді тудырады. Көп жағдайда бұл инкорпорация,яғни қосу деп аталады.Жанамада – шарт нгеізінде шарттың мазмұнын белгілі бір дәрежеде сипаттайтын ұлттық нормативті акт қабылданады.

Адам құқықтары жөніндегі халықаралық шарттарға арнайы тоқталған жөн. Нақ осы аяда халықаралық нормалар осы уақытқа дейін мемлекеттің ішкі ерекше құзіреті делініп келген істерге тереңірек араласады. Жалпы еуропалық процесс шеңберінде қабылданған құжаттардың,әсіресе Копенгаген келісөздің СБСЕ-нің адамзаттық өлшем жөніндегі Конференциясы құжаттарының нормалары,тұлғаның нақты құқықтары мен босандықтарын анықтап қана қоймайды,демократияның өлшемдерін,көппартиялылықты т.б. қарастырады. Сонымен,индивидтің халықаралық құқық субъективтілігінің көлемі ұлғая түсуде.

Алайда,адам құқығы жөніндегі халықаралық нормалардың басым көпшілігінің имплементациясы тиісті ішкі мемлекеттік заңнамалық актілердің қабылдануын талап етеді,яғни олар табиғатынан өздігінен орындалатын болып келмейді.Мысалы,азаматтық және саяси құқытар туралы Халықаралық пактіде белгіленген өмір сүру,бостандық, жеке басқа тиіспеушілік құығын т.б. қамтамасыз ету,тиісті құқықтар мен бостандықтарды ұлттық заңнамада нақтыламастан,оларды бұзғаны үшін жаза анықтамастан мүмкін болмаған болар еді.

Нақты айта кету қажет, яғни ел ішіндегі адам құүқытары жөніндегі халықаралық нормаларды өздігінен орындалмайтын деп жарияланғанына қарамастан,көбіне-көп олар ішкі нормаларды халықаралық дәрежеге сәйкес талқылауға тырысады.

Дәстүрлік халықаралық құқықты ел құқығының бөлігі ретінде тани отырып,мемлекеттер олардың құқық жүйесіндегі орнын әр түрлі анықтайды. АҚШ-та соттар халқаралық шарттар болмаған кезде,соттар тарапынан қолдан үшін халықаралық құқықты ел құқығының бөлігі ретінде қарастыру ережесін ұстанады.

Аталмыш мәселе Еуропаның жаңа құқықтық жүйелерінде өзгеше шешіледі. Германияда жалпы халықаралық құқық нормалары ел құқығына енгізіліп қана қоймаған,сонымен қатар заңдар алдында басымдылық күшті иеленген.

Голландияда дәстүрлі халықаралық құқықтың барлық нормалары қолдануға жатады.

Шарттарға қатысты айтар болсақ, оны шешудің 2 тәсілі белгілі:

1) шарттық ережелері тек арнайы заң шығару нәижесінде ғана ұлттық құқықтың күші ие болады. (Ұлыбритания, Үндістан, Нигерия);

2) тиісті түрде бекітілген және ресми жарияланған шарттың ережелері тікелей ұлттық құқық нормасының күшіне ие болады. Көптеген жағдайларда ұлттық құқық мұндай нормалардың басымдылығын белгілей (Франция,Германия,Испания).

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

Похожие:

Лекциялар: 30 сағат iconЛекциялар 15 сағат

Лекциялар: 30 сағат iconЛекциялар: 15 сағат
Студентке арналған ережелер
Лекциялар: 30 сағат iconЛекциялар: 15 сағат
Студентке арналған ережелер
Лекциялар: 30 сағат iconЛекциялар 15 сағат
Бірінші проректор – оқу-әдiстемелiк жұмыс бойынша проректоры, э.ғ. к., профессор Бугубаева Р. О
Лекциялар: 30 сағат iconЛекциялар 15 сағат
Бірінші проректор – оқу-әдiстемелiк жұмыс бойынша проректоры, э.ғ. к., профессор Бугубаева Р. О
Лекциялар: 30 сағат iconЛекциялар: 15 сағат
Мемлекеттік тілдегі заң іс қағаздары бойынша 050301 “Заңтану” мамандығының студенттері үшін
Лекциялар: 30 сағат iconЛекция 15 (сағат) Практикалық сабақ 30 (сағат) осөЖ 45 (сағат) СӨЖ 45 (сағат) Емтихан Сағат көлемі 135 Курс 3 Семестр 5 Астана 20 ж. Жұмыс бағдарламасы «Кәсіптік аурулар»

Лекциялар: 30 сағат iconЛекциялар курсы. Ред басқ. Қ. С. Қаражан. Алматы: nurpess, 2014. 168 б
Лекциялар курсы жоғары және орта арнайы оқу орындары, жалпы білім беретін мектептердің жоғары сынып оқушыларына арналған
Лекциялар: 30 сағат iconЛекциялар, сағат
Силлабус Қаржы, есеп және салық салу кафедрасында 050508,5В050800 – Есеп және аудит ҚР 08. 312 – 2006 мамандықтың мемлекттік білім...
Лекциялар: 30 сағат iconЛекциялар 15 сағат
«Металлургия», 6N0905 – «Кадастр», 6N0711 – «Геодезия және картография», 6N0731 – «бжд» 6N 0707 – «Тау-кен ісі», 6N0508 – «Есеп және...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница