Нясими адына дилчилик институту сямяд вурьунун бядии дилинин изащлы лцьят и




НазваниеНясими адына дилчилик институту сямяд вурьунун бядии дилинин изащлы лцьят и
страница1/53
Дата конвертации12.02.2016
Размер7.7 Mb.
ТипДокументы
источникhttp://dilcilik.org/kitablar/S.Vurgun-lugeti.doc
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   53


АЗЯРБАЙЖАН МИЛЛИ ЕЛМЛЯР АКАДЕМИЙАСЫ

НЯСИМИ АДЫНА ДИЛЧИЛИК ИНСТИТУТУ


СЯМЯД ВУРЬУНУН

БЯДИИ ДИЛИНИН ИЗАЩЛЫ

Л Ц Ь Я Т И


БАКЫ – 2011


Lüğət xalq şairi Səməd Vurğunun anadan olmasının 105 illiyinə həsr olunmuşdur.


Азярбайжан Милли Елмляр Академийасы Нясими адына Дилчилик Институту Елми Шурасынын 29 ийун 2011-жи ил тарихли ижласынын (4 №-li протоколу) гярары иля няшр олунур.

Лцьят Kitab Еvi İctimai Birliyinin təşəbbüsü ilə çap edilmişdir.


Редактор вя юн сюзцн

мцяллифи Исмайыл Мяммядli,

филолоэийа елмляри доктору,

профессор


Тяртибчиляр: prof. Исмайыл Мяммядli, prof. Айдын Ялякбяров, f.e.n. Бящруз Абдуллайев, f.e.n. Нярэиз Рящимзадя, f.e.d. Няриман Сейидялийев, f.e.d. Мирвари Исмайылова, Ниэар Хялифязадя


Ряйчиляр: Мясуд Мащмудов,

филолоэийа елмляри доктору, professor

Фяридя Ляман,

филолоэийа üzrə fəlsəfə doktoru

Салатын Ящмядли,

филолоэийа цзря фялсяфя доктору


Сямяд Вурьунун бядии дилинин изащлы лцьяти.

Бакы, «Елм», 2011, 672 сящ.


Лцьят С.Вурьунун ясярляринин дилинин лцьят тяркибини якс етдирян илк изащлы лцьятдир. Бурада С.Вурьунун бядии ясярляриндя ишлянмиш бцтцн лцьяви ващидляр ящатя олунмушдур. Лцьятдя сюзлярин мяналары вя мяна инжяликляри верилмиш, онлар С.Вурьунун лирик ясярляриндян, щабеля епик-лирик вя драм ясярляриндян эятирилмиш иллцстрасийалар (поетик мятнляр, бязян ися мисра вя бейтляр) ясасында изащ олунмушдур.

Шаирин ядяби-бядии ирсиндя истифадя етдийи фразеолоъи бирляшмялярин дя мяна инжя­ликляри, чохмяналылыг нцмунялярля верилмишдир. Лцьят мягаляляриндяки лексик ващидлярин орфографийасы шаирин ясярляринин чап вариантындакы кими, дяйишдирил­мя­дян верилмишдир. Лцьят С.Вурьунун ясярляринин 6 жилдлийи ясасында тяртиб олун­муш­дур.

С.Вурьунун бядии дилинин лцьятиндя 6215 сюз вя 1753 ифадя гейдя алынмышдыр.

Лцьятдя цмумиййятля 7968 сюз вя ифадя юз изащыны тапмышдыр.




Xalqın böyük bir dövləti də vardır. O da xalqımızın dilidir. Dil xalqın namusu deməkdir, tarixi deməkdir, vicdanı deməkdir. Biz dil məsələsini hər bir yerdə göz bəbəyimiz kimi gözləməliyik

Səməd Vurğun


ÖN SÖZ


Səməd Vurğun XX əsr Azərbaycan ictimai-siyasi və bədii fikrinin, nəzəri-estetik düşüncəsinin tarixində təkrarsız bir tarixi şəxsiyyət olmuşdur. Onun ədəbi irsi eyni zamanda ədəbi bədii dilimizin inkişafı, zənginləşməsi və dil quruculuğu baxımından bu gün də son dərəcə dəyərlidir. Bütövlükdə hər bir söz sərrafının, söz korifeylərinin bədii əsərləri gələcək nəsillər üçün də qiymətli xəzinəyə çevrilir. Bu xəzinə lüğətləşdikdə isə onun həm belə sənətkarların yaşadıqları dövrün dil mənzərəsini tam dəqiqliyi ilə qoruyub saxlamaqda, həm də sonrakı nəsillərə bəhs olunan dövrün söz cövhərlərini çatdırmaqda, məna incəliklərinin əks etdirilməsində dəyərini, mövqe­yini heç bir şeylə əvəz etmək olmaz. Səməd Vurğunun bədii yaradıcılığından danışarkən şairin xalqın həyatını nə dərəcədə dolğun, dürüst, sərrast təsvir etməsi, sənətkar məqsədinin bədii həlli, bugünkü dünyamızın işıqlı tərəflərinə, müasir­lərimizə, zəmanəmizin müsbət enerjili adamlarına yönəldilən diqqət, qədim, yaşarı ənənələrimizin davamı və inkişafı kimi ciddi məsələlər təhlillərin əsasında dayanır.

Vaxtilə böyük rus alimi L.V.Şerba azman söz ustalarının ədəbi-bədii irsləri barədə demişdir: “Nəhəng sənətkarların hər bir sətri belə gələcək nəsillər üçün misilsiz dərəcədə qiymətlidir.”

Bu sözləri ölməz şairimiz Səməd Vurğuna da aid edə bilərik, çünki söz sərrafımız şeir sənəti tariximizdə təkrarsız bir qələm sahibi olduğu kimi, Azərbaycan ədəbi-bədii dilinin gözəl bilicisi, ona yeni çalarlıqlar, məna incəlikləri gətirən yenilikçi şair, Azərbaycan bədii-poetik üslubunun inkişafı tarixində özünəməxsus fərdi üslubu ilə seçilən bir ədəbiyyat xadimidir. Səməd Vurğunun 6 cildliyinin (1960-1972-ci illər nəşri) 4 cildindəki şeirləri, poemaları və dram əsərləri əsasında tərtib olunan bu lüğət Azərbaycan lüğətçiliyi tarixində anadilli yazıçı və şairlərimizin bədii irslərini tam mənada özündə əks etdirən ilk məlumat kitabıdır, ilk təşəbbüsdür. Lüğətdə 6215 söz və 1753 ifadə vardır. Cəmisi 7 968 söz və ifadədir. Şairin dilinin lüğətinin hazırlanmasında əsas məqsəd ədibin bədii əsərlərində istifadə olunmuş leksik vahidlərin miqdarını göstərmək və mənalarını müəyyənləşdirmək olmuşdur. Lüğət eyni zamanda XX yüzilin I yarısı Azərbaycan ədəbi-bədii dili tarixinin dərindən öyrənilməsi üçün, habelə gələcəkdə hazırlanılacağı nəzərdə tutulmuş Azərbaycan dilinin böyük izahlı lüğəti üçün də gərəkli mənbə kimi dəyərlidir. Səməd Vurğunun dilinin lüğətini sözün tam mənasında dilin izahlı lüğəti (doğrudur, burada sözlərin izahlı lüğətə düşməyən mənaları da müşahidə olunur) hesab etmək olmaz. Ümumən şair və yazıçıların əsərləri əsasında hazırlanmış lüğətlər lüğətçilikdə məlumat xarakterli lüğətlər kimi qəbul olunur. Çünki belə lüğətlər ana dilinin izahlı lüğətinin bütün vəzifə və xüsusiyyətlərini yerinə yetirə bilmir. S.Vurğunun dilinin lüğəti şairin bədii əsərlərində işlənmiş söz və frazeoloji ifadələri əhatə etmək vəzifəsini yerinə yetirmişdir.

Lüğətdə verilən lüğət məqalələri bu və ya digər sözün məna və işlənməsinin səciyyələndirilməsinə həsr olunmuşdur. Bu sözlərin hər birinin S.Vurğunun dilində kəsb etdiyi mənaların köməyi ilə oxucuda aydın təsəvvür hasil ola bilər.

Səməd Vurğunun dilinin lüğətini AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu Lüğətçilik şöbəsinin əməkdaşları – şöbə müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor İsmayıl Oruc oğlu Məmmədli, baş elmi işçi, filologiya elmləri doktoru, professor Aydın Qulam oğlu Ələkbərov, aparıcı elmi işçi, filologiya elmləri namizədi mərhum Bəhruz Teymur oğlu Abdullayev, aparıcı elmi işçi, filologiya elmləri doktoru Nəriman Fərman oğlu Seyidəliyev, baş elmi işçi, filologiya elmləri namizədi mərhum Nərgiz Rəsul qızı Rəhimzadə, böyük elmi işçi, filologiya elmləri doktoru Mirvari Abbas qızı İsmayılova, böyük elmi işçi Nigar Əli qızı Xəlifəzadə tərtib etmişlər. Lüğət qısa müddətdə 1999-2000-ci illərdə hazırlanmışdır. Kartotekanın hazırlanması və lüğətin tərtibi az bir zamanda həyata keçirildiyi üçün çox güman ki bu məlumat kitabına şairin işlətdiyi sözlərdən düşməyənləri də ola bilər. Vaxt məhdudluğuna görə şairin dilindəki sözlərin işlənmə tezliyini də verə bilmədik. Odur ki, vurğunsevərlərdən, belə bir halla rastlaşa bilənlərdən irəlicədən üzr istəyirik. Lüğət ilk təşəbbüs olduğu üçün kitabda yol verilə bilinən nöqsan və qeyri-dəqiqlikləri görüb bizə yazıb göndərən həmvətənlərimizə də bəri başdan razılıq edirik. Təbiidir ki, qeyd və təkliflərinizi lüğətin gələcək nəşrlərində nəzərə alacağıq. Lüğətin çapa hazırlanması zamanı tərtibçilərə öz dəyərli tövsiyə və məsləhətləri ilə kömək etmiş professor Məsud Mahmudova, filologiya üzrə fəlsəfə doktorları Fəridə Ləmana, Salatın Əhmədliyə dərin təşəkkürümüzü bildiririk.

Professor

İsmayıl Məmmədli


Лцьятдя эедян ихтисарлар


alm. – almanca

anat. – anatomiya termini

arxeol. - arxeologiyada

arxit. - arxitekturada

aта.сюзц – аталар сюзц

баьл. – баьлайыжы

biol. – biologiya termini

бот. – ботаника термини

жоьраф. – жоьрафийа термини

дан. – данышыг дилиндя

дяниз. – дянизчиlikdя

дилч. – дилчиликдя

етногр. - етнографийада

яд. – ядат

яр. – ярябжя

явяз. – явязлик

фарс. – фарсжа

ф. – феил

ф.баь. – феили баьлама

фялс. – фялсяфя термини

ф.сиф. – феили сифят

ф.ис. – феили исим

физ. – физика

фр. - франсызжа

хар. – харижи

хяб. – хябяр

хцс. – хцсуси термин

ижб. – ижбар нюв

игт. – игтисадиййат термини

инэ. – инэилисжя

ис. – исим

истещ. – истещза иля

итал. - италйанжа

иш.явяз – ишаря явязлийи

кич. – кичилтмя исим

кин. – кинайя иля

кит. – китаб дилиндя

кющн. – кющнялмиш сюз

класс. – классик дилдя

гарш. – гаршылыглы феил

гайыд. – гайыдыш феил

гяд. – гядим сюз

гош. – гошма

грамм. – грамматикада

лат. - латынжа

мяж. – мяжази мянада

мяжщ. – мяжщул феил

мящ. – мящялли сюз

мигд.с. – мигдар сайы

монг. – монголжа

мус. - мусигидя

мцг.дяр. – мцгайися дяряж.

нифр. – нифрят

охш. – охшама формасы

пол. - полйакжа

ряс. – рясми дилдя ишлянян сюз

рус. - русжа

сяс тягл. – сяс тяглиди

сыра с. – сыра сайы

сиф. – сифят

шаир. – шаираня сюз

тар. – тарих

тянт. – тянтяняли сюз

т.-ли ф. – тясирли феил

т.-сиз ф. – тясирсиз феил

топ. – топлу исим

тцрк. - тцркжя

цст. д. – цстцнлцк дяряжяси

уш. – ушаг дилиня мяхсус сюз

йер. – йерлик щалда

йун. - йунанжа

з. – зярф

зар. – зарафатла

зоол. – зоолоэийа термини


Шярти ишаряляр


.. ситатларда ихтисары билдирир

 Мяна иля ялагядар олан сюз бирляшмялярини изащдан айыран ишаря

// Мяна инжяликлярини айыран ишаря

◊ Фразеолоэийаны (идиоматик ифадяляри) айыран ишаря

― ситатлары тяртибчи мисалларындан айыран ишаря


Лцьятин гурулушу


Лцьят цмумян шаир вя йазычыларымызын бядии ирсляринин дили ясасында тяртиб едилмиш илк сорьу китабыдыр. Лцьятин сюзлцйцнцн щазырланмасы заманы мцяййян мейар вя принсипляр эюзлянилмишдир:

  1. Лцьятдя сюзляр ялифба сырасы иля верилир.

  2. Лцьятин сюзлцйцня шаирин бядии ясярляринин лцьят тяркибиндя ишлянмиш бцтцн нитг щиссяляриня аид сюзляр вя сюз бирляшмяляри дахил едилмишдир.

  3. Хцсуси адлар – антропонимляр, топонимляр вя б. ъоьрафи адлар лцьятдя верилмямишдир.

  4. Сюзлцйя дахил едилян лексик ващидлярин орфографийасы шаирин няшр олунмуш чохъилдлийиндя олдуьу кими сахланылмышдыр.

  5. Айры-айры лексик ващидлярин мяналары, мяна чаларлары йалныз шаирин бядии дилиндя ифадя етдийи мяналара, кясб етдийи мязмуна эюря сыраланмышдыр.

  6. Шаирин бядии дилиндяки сюзлярин семантик гурулушу даща мцфяссял шякилдя якс олунур.

  7. Лцьятин сюзлцйцня дахил едилян лексик ващидлярин грамматик, цслуби вя башга яламятляри щаггында даща дол­ьун мялумат верилир.

  8. Шаирин бядии дилиндяки фразеоложи ифадяляр бцтцнлцкля вя там шякилдя сечилмиш вя лцьятдя изащыны тапмышдыр.



АЗЯРБАЙЖАН ЯЛИФБАСЫ


Аа Гг

Бб Лл

Жж Мм

Чч Нн

Дд Оо

Ее Юю

Яя Пп

Фф Рр

Ээ Сс

Ьь Шш

Щщ Тт

Хх Уу

Ыы Цц

Ии Вв

Ъъ Йй

Кк Зз


А


А. нида жцмлянин яввялиндя вя йа ортасында чаьырыш, хитаб, мцражият билдирир. Кяфяндир, а балам, сярапярдяляр. Достум, а гардашым, апар мяни тез! [Шурийя:] А киши, бир даныш! А гызым, цзцндян эютцр дуваьы. Гой ачыг эюрцнсцн айын габаьы.

Аб, ис. [фарс.] (клас.) су.

Абад, сиф. [фарс.] мяж. шян, шад. кюнцл мцлкц бир тамаша. Вятян мцлкц абад йашар вяфадары эюряндя, Бу эцн кюнлцм еви йеня абаддыр. Абад олмаг, - йахшылашмаг, йашайыш цчцн лазым олан щяр жцр вясаитля тямин олунмаг. Истясяниз солухмаз абад олар.

Абаданлыг, ис.: абаданлыьа ял гоймаг - щяр щансы бир йердя ящалинин йашайышына лазым олан шяраити йаратмаг. Щяря бир ял гойса абаданлыьа; Кяндимиз бюйцйцб бир шящяр олар.

Абы, сиф. Ачыг-эюй, мави рянэли. Эащ абы рянэ олур, эащ да гырмызы.

Абидя, ис. [яр.] 1. Тарихи ящямиййяти олан бир щадисяйя вя йа тарихи бир шяхся хатиря олараг гойулан нишанэащ, щейкял вя с. Онларын шяряфли, шанлы адыны; Мярмяр абидяляр цстцндя йаздыг; 2. Гядим дюврляря аид мядяниййят ясяри. Тарихляр шащиди абидяляр дя; 3. мяж. Йадиэар. Йаныр эюзял абидяляр.

Аби-щяйат – щяйат суйу, дирилик суйу (яфсаняляря эюря, эуйа зцлмятдя бир чешмянин суйу олуб, ону ичянляр щеч юлмязлярмиш. [Азяр баба:] Бу да аби-щяйат… ич, оьлум. Буну.

Абыр, ис. [фарс. абру] Цст-баш, эейим, гийафят, защири эюрцнцш мянасында. «… Бу абырла нежя эязим мян кцчялярдя?»

Аж, сиф. 1. Ажлыг щисс едян, йемяйя ещтийажы олан, гарныбош. Ня дилянчи галды, ня бир няфяр аж. Арвад-ушаьымыз Иранда аждыр. ◊ Аж гурд (мяж.) – Сон дяряжя аж, ажэюз, гарынгулу. Аж гурд кими йалайырлар додагларынын эялини.

Ажэюдян, сиф. (дан.). Чох йейян, доймаг билмяйян. Фикри дар, гялби дар, ажэюз, ажэюдян.

Ажэюз, сиф. Тамащкар, щеч шейдян эюзц доймайан. Фикри дар, гялби дар, ажэюз, ажэюдян.

Ажэюзлц, сиф. Тамащкар, щеч шейдян эюзц доймайан. Йем олар ажэюзлц аь булудлара.

Ажы, исф. 1. мяж. Фялакятли, мяшяггятли, дярд вя кядярля долу. Алнында мин ажы фялакят изи, Эцнлярин бириндя бир ажы рузэар.

Ажыдил, сиф. Данышаркян щамыны санжан, ажы сюз дейян, ажылайан, зящярляйян. Бядсифят, ажыдил олур бир чоху.

Ажыг, ис. Щирс, гейз, гязяб. Гара зянжи ажыьындан няфяс алыр аьыр-аьыр.

Ажыгланмаг, ф. 1. Ажыьы тутмаг, щирслянмяк, шиддятлянмяк, гызмаг. О, тез ажыгланыр, тез дя йумшалыр.

2. Биринин цстцня гышгырмаг, мязяммят етмяк, данламаг. – Имран ажыгланыр… – ушагсан ки, сян… Ойан, анжаг ажыгланыб Йеня мяни сюймя эял.

Ажыглы, сиф. мяж. Шиддятли, жошгун, дящшятли, горхунж вя с. мяналарда. Ажыглы Кцр илан кими доланар. Цфцгляриндя ажыглы йелляр ясян..

Ажылыг, ис. Ажы шейин щалы; ажы дад, ажы дад верян. Бялкя дя щяр ширинлик бир ажылыг йемякдир.

Ажымаг, ф. 1. Йазыьы эялмяк, цряйи йанмаг, рящми эялмяк, мярщямятя эялмяк. Ажыйырам бу жейрана, Сонасан ажыйыр бажыйа гардаш. Ажымаг билмяйир о инсанлара. Ня юмря ажыйыр, ня йаша дцнйа.

2. Тяяссцф етмяк, щейфсилянмяк. Ажымадан эянжлийиня, парлаг ямялляриня.

Ажиз, сиф. [яр.] Ялиндян иш эялмяйян, бажарыгсыз, зяиф. Ахан селляр гаршысында; Ажиз мискин галырлар. Жялал дцшцндцкжя бу гядяр ажиз.

Ажизлик, ис. Бажарыгсызлыг, зяифлик, гятиййят... Гой буну елляр. Бир ажизлик, бир шикайят кими санмасын.

Ажлыг, ис. мяж. 1. Йемяйя ещтийаж щисси // узун мцддят дойунжа йемямя. Ажлыьындан дишляри килидлянян… инсанлары.. Ажлыг йаьыр бахышлардан.

2. Цмумиййятля гытлыг, щяр щансы истещлак шейляринин азлыьы, чатышмамасы, тапылмамасы. Будур йохсуллуьун, ажлыьын сону. Дейирляр: «Колхозда ажлыг олармы?»

3. Мящсулсузлуг вя йа башга бир ижтимаи фялакят нятижясиндя ямяля эялян гытлыг, гящятлик, ярзаг йохлуьу. Дюзяр ажлыьа да бир ифтихарла. Бу байрагда жанланыр бир сон ажлыг дцнйасы..

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   53

Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница