Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі




НазваниеАвтотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі
страница2/4
Дата конвертации12.02.2016
Размер0.5 Mb.
ТипДокументы
источникhttp://edu.semgu.kz/ebook/umkd/3d138584-cc64-11e3-a126-f6d299da70eeЖаратылыстану УМКД.doc
1   2   3   4

Карбогемоглобин - гемоглобин көмірқышқылымен байланысқан тұрақсыз қосылыс.

Контакты қабылдағыштар - бұл тітіркендіргішпен тікелей жанасқанда мәлімен алады.

Лейкоцит (leucocytus) - қанның ақ жасушасы.

Лимфоцит - анрнамалы иммунитет қалыптастырып, бүкіл ағзадағы иммунитет жайын қабылдайды.

Лейкопластар -лейкопласты. Пластидтердің бояусыз, дөңгелек немесе ұршық тәріздес бір түрі. Әдетте эпидермис клеткаларына немесе түссіз тканьдер тән.

Мезоксенрофиттер - мезоксерофиты.Мезофиттермен салыстырғанда құрғақтау, ксерофиттерге қарағанда ылғалдау аймақтарда өсетін өсімдіктер.

Мезофилл - мезофилл. Жапырақтың хлорофилі клеткаларының негізгі тобы.

Мейоз - жыныс клеткасы ядросының екі рет қатарынан бөлінуінің нәтижесінде төрт гаплоидты клетканың пайда болуы.

Мембрана - мембрана. 1) Іріктеп өткізетін қасиеті бар цитоплазманың аралық құрлымы (плазмалемма, тонопласт, клетка, органеллалардың мембраналары). 2) Кейбір балдырлардың қабығы.

Метаболизм - метаболизм. Оргнизіміндегі зат алмасу процесі. Ассимиляция және диссимиляция процестерінің жиынтығы.

Механика – машина туралы ғылым; материялық денелердің механикалық қозғалысы және сол қозғалыс кезінде денелер арасында болатын өзара әсерлер туралы ғылым.

Митохондриялар - Клеткада энергияны пайда болуын, жиналуын және таралуын қамтамасыз ететін органоидтар.

Митоз – (күрделі бөліну) эукариоттық сомалық клеткалардың негізгі бөліну жолы.

Модификация – ортаның ықпалынан пайда болған тұқым қумайтын өзгеріс.

Морфология (грек. morphe- форма) - деп адам және жануарлар денесінің құрылысы мен формасын зерттейтін ғылымды атайды.

Мутация – генетикалық материалдың негізгі қасиетін өзгертетін тұқым қуатын өзгеріс.

Негізгі ткань - основная ткань. Жамылғы және өткізгіш тканьдердің аралығында клеткалар жиынтығы.

Нуклеодесмалар - нуклеодесмы. Әр түрлі өсімдіктерде ядро қабықшасына көлденең бағытта еніп ядроның ішкі жағын цитоплазмамен байланыстыратын талшықтар.

Нуклеоплазма - нуклеоплазма. 1) Ядроның хроматинмен ядрошықтан басқа негізгі сұйық бөлігі. 2) Бактериялар және көк-жасыл балдырлар клеткасының ядро баламасы орналасқан бөлігі.

Онтогенез – организмнің жеке дамуы, туғаннан бастап өмірінің аяғына дейінгі өзгерістер жиыны.

Осмос - осмос. Су молекулаларының жартылай өткізгіш мембраналар арқылы қанықпаған ерітіндіден қаныққан ерітіндіге қарай араласуы.

Осмофильді өсімдіктер - осмофильные растения. Осмостық қысымы жоғары ортада өсетін өсімдіктер (тұзды көлдердегі балдырлар).

Өсімдіктердің қоректенуі - питание растений. Өсімдіктердің қоректік заттарды сіңіріп игеруі. Қоректену ерекшеліктеріне байланысты өсімдіктер гетеротрофты және автотрофты болып екіге бөлнеді.

Өткізгіш клеткалар - передаточные клетки. Клетканың сыртқы мембрана- сының (плазмасының) жалпы ауданың көбейтетін, қабығында көптеген өскіншектері бар паренхималық клеткалар. Еріген заттарды көрші клеткалрға тасымалдауға қажет.

Паренхималық клеткалар - паренхимные клетки.Пішіні жағынан шарға, тектешеге немесе қысқа қалпақшаға ұқсас, яғни ұзындығы енінен әлдеөайда көбірек целлюлозалы қабықтары жұқа клеткалар.

Палеоботаника және палеозоология – құрып кеткен өсімдіктердің және жануарлардың қазбе қалдықтарын, олардың құрылысын, шығу тегін және қазіргі кезде тіршілік ететін формаларымен туыстық байланыстарын зерттейді.

Пасока - пасока. Тірі өсімдіктердегі тамыр қысымының күшіне байланысты кесілген сабақтан немесе тамырдан бөлініп шығатын сұйықтық.

Периблема - периблема. Тамырдың өсу ұшындағы алғашқы түзуші тканьнің паренхималық клеткалрының бір немесе бірнеше қабаттары.

Пигменттеу - пигментация. Өсімдік организмдерінің әр түрлі органдарында және ұлпаларында бояғыш заттардың жиналуы.

Плазмалемма - плазмалемма. Цитоплазма мен клетка қабьығының арасында мембраналық қабат. Оған клетка мембраналарының барлық қасиеті тән, соның ішінде жартылай өткізгіштігі де тән.

Плазмолиз - плазмолиз. Қанттар, тұздар, глицерин және басқа осмостық қасиетті мол заттардың гипертониялық ерітінділерінің әсерінен тірі өсімдік протопластарының көлемі кішірейіп, соңынан қабықтан ажырауы.

Пластидтер - пластиды. Автотрофты өсімдіктер клеткаларының цитоплаз- масындағы органикалық затардың құралуын жүзеге асыратын боялған немесе түссіз органоид.

Полиплоидты ядро - полиплоидное ядро. Негізгі хромосомдары екіден көп кез-келген ядро.

Полисома - полисома. Информациялық РНҚ молекуласымен біріккен және белок синтезін жүзеге асыратын рибосомалар жиынтығы.

Прокариоттар - морфологиялық қалыптасқан ядросы және басқа да әдетті клеткалық органеллалары жоқ организмдер. Оларға бактериялар, көк-жасыл балдырлар жатады.

Пропластидтер - пропластиды. Өсімдіктер меристемасында және промеристемасында хлоропластардың дамуының алғашқы сатысы.

Протодерма - протодерма. Ұрық денесін толық жауып тұратын, толық қалыптасып жетілмеген клеткалар қабаты. Ұрық өнгенен бастап протодерма өсімдіктің жамылғы тканьдеріне айналады.

Рибосомалар - рибосомы. Әдетте эндоплазмалық тордың мембранарында орналасқан, диаметрі 15-30 нм, сфенра немесе саңырауқұлақ тәріздес субмикроскоптық бөлшектер.

Ризодерма- ризодерма. Тамыр жүйесінің ең сыртқы ұлпасы. Ол қоршаған ортадан заттарды сіңіріп, олардың ішкі ұлпаларға іріктеніп енуін қамтамасыз етеді. Бұл ұлпаны құрайтын клеткалар трихобластар және ахриблостар болып екі топқа бөлінеді.

Ризосфера -ризосфера. Тамырға тікелей жанасқан топырақ бөлігі.

Саңылаулар - споры. Өсімдік клеткаларының қабығындағы қалыңдамаған микроскоптық орындар.

Саңылаулы өзектер - поровые каналы. Клетканың екінші қабығының бірінші қабыққа дейінгі жіңішке өзек тәріздес қалыңдамаған жерлері. Бір клетканың өзектері басқаларына қарсы орналасқан.

Симпласт - симпласт. 1) Қабық саңылаулары арқылы цитоплазма плазмадесмаларымен өзара функциональді және физиологиялық байланысқан, өсімдік организімінің барлық тірі клеткаларының протопластар жиынтығы. 2) Клеткалық құрылысы қалыптаспаған организімдердің көп ядролы протопласты.

Симпластикалық тасымалдау - симпластный транспорт. Заттардың клетка сыртына шықпай, клетка цитоплазмасынан плазмодесмалар арқылы клеткадан клеткаға ауысу.

Склерофиттер - склерофиты. Өркендері қатты, құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер.

Термодинамика – физиканың макроскопиялық жүйелердің жылулық қозғалысының заңдылықтарын және осы қозғалыстардың физикалық денелердің қасиеттеріне тигізетін әсерін зерттейтін саласы.

Фенотип – организмдегі барлық белгілердің жиынтығы.

Физиология (грек. phisis-табиғат, logos-ілім) - тірі организм мен оның жеке жүйелері, ағзалары әрекетін, функциясын зерттейтін юиологиялық ғылым.

Физика – (грек тілінде «физис» - табиғат) - өріс пен заттың жалпы қасиетін және олардың қозғалыс заңдылықтарын зерттейтін ғылым.

Химия – заттардың және олардың бір-біріне айналып өзгеруін зерттейтін жаратылыстану ғылымдарының бірі.

Хроматин – белок пен ДНҚ-нан құрылған қосылыс.

Эволюция – тірі табиғаттыңтұқым қуу, өзгергіштік және сұрыптау арқылы дамуы.

Экология – тірі организмдердің қоршаған ортамен қарым-қатынасын, олардың дамуын, көбеюін, таралуын қамтамасыз ететін ортаға бейімділіктің көп түрлілігін зерттейді.

Эукариоттар – клеткалар айқын көрінетін ядро және цитоплазмаға бөлінетін организмдер.

Цитогенетика – клетка құрамын, оның органоидтарын және олардың мутация нәтижесінде өзгеруін зерттейтін генетиканың саласы.


Дәріс тақырыптары мен мазмұны


Тақырыбы: Қазіргі жаратылыстану туралы жалпы көзқарастар.

Дәріс мақсаты: Қазіргі жаратылыстану негіздерімен таныстыру, орта мектеп мұғалімін дайындау жүйесіндегі оның ролі туралы көзқарас қалыптастыру, қазіргі әлемнің ғылыми негіздердің игерулеріне қол ұшын беру, тұтас дүниетанымын қалыптастыру.

Дәріс жоспары мен қысқаша мазмұны:

1.Жаратылыстану ұғымы, жаратылыстану курсының мақсат, міндеттері.

2.Қазіргі жаратылыстану принциптері. Жаратылыстану объектілерін зерттеу әдістері.

3.Қазіргі жаратылыстанудың негізгі сипаттаушы белгілері.

Жаратылыстану – бұл жаратылыс ғылымдарының жиынтығын зерттейтін ғылым. Жаратылыстану бұдан 3000 жыл бұрын пайда болған. Ол кезеңде бұл ғылым физика, биология, география деп айқын бөлінбеген. Ғылыммен ерте кезеңде тек философтар ғана шұғылданған. Сауда саттық және теңізде жүзудің басталуынан география, ал техниканың жетілуінен физика, химия ғылымдары дамыды.

Жаратылыс ғылымдары туралы алғашқы деректер Ежелгі Вавилон, Египет жазбаларында кездеседі. Ежелгі грек ғалымдары табиғат құбылыстарын «табиғаттан тысқары күштің» әсерінсіз-ақ ғылыми негізде түсіндіруге тырысқан. Ежелгі грек ғалымдары Гераклит, Анаксимандр, Анаксимен, Фалес және т.б. табиғат негізінен төрт элементтен от, су, топырақ, ауадан тұрады деген, ал Демокрит (б.з.б. 5 ғ), Эпикур (б.з.б. 341-270), Лукреций (б.з.б. 1 ғ) дүниенің ең қарапайым бөлшегі атом деп санады. Олардың айтуынша, атомдар кездейсоқ қосылған және ажыраған процестерден тұрады деген. Олар сапасы бойынша біртекті, пішіні, массасы әр түрлі. Жеңіл атомдар жоғары көтеріліп от және аспан, ал ауыр атомдар төмен түсіп суды және жерді, тірі организмдерді түзген деп есептеген.

Аристотель еңбектерімен (б.з.б. 384-322) биологияның жеке ғылым ретінде пайда болуы байланысты. Ол жануарларды, өсімдіктерді, табиғат құбылыстарын, жерді, аспан жұлдыздарын зерттеген. Аристотельдің табиғат жайлы жазған кітабі «физика» деп аталады. Осыған орай Аристотельді физика ғылымының негізін қалаушы, энциклопедист ғалым деп те атайды.

Жаратылыстану ғылымдарына үлес қосқан ғалымдардың бірі Архимед, ол гидростатиканың негізгі заңын ашты, қарапайым механизмдерді зерттеді. Демокрит, Аристотель, Архимед, Араб ғалымдарының қосқан үлестері, еңбектері жаратылыс ғылымдарының дамуына негіз болды.

Жаратылыс ғылымдарының, ең алдымен физиканың, химияның, биологияның, сонымен қатар синергетиканың жаңа жетістіктерін философиялық жағынан ұғыну қажет. Ғылымдардың табиғи бірлігінде, олардың концепциялық негізін қарау табиғат және қоғам туралы адекватты көзқарастарын тудыруды талап етеді, онсыз тек табиғи емес, сондай-ақ қоғамдық құбылыстарды да дұрыс бағалау қиындыққа соғады. Жаратылыстану айтарлықтай дәрежеде кез келген білімдердің – ғылыми жаратылыс, техникалық, гуманитарлық негізі болып табылады. Бұл салыстырмалы түрде қарағанда жаңа пәнде қарастырылатын мәселелер: гуманитарлық және жаратылыс ғылыми типті мамандықтардың ерекшеліктері мен олардың терең ішкі бірлігін танып, ажырата білу, қоршаған дүниеге көзқарасты интеграциялау, дүниенің қазіргі физикалық және астрономиялық бейнесін көз алдында айқын елестете білу, ғылыми түрде тану, табиғаттағы және қоғамдағы өтіп жатқан процестерді талдау үшін әмбебап эволюционизм мен синергетиканың принциптері туралы дұрыс пікір-ойды қалыптастырады. Осы мәселелерді талдауға табиғаттың микродүниеден макро- және мега- дүниеге дейінгі даму жолдарына, кеңістік пен уақытқа, материяның қарапайым түрінен күрделісіне, жүйелердің хаостан өздік ұйымдастыруының нәтижесінде, жоғарғы реттілікке дейінгі даму процестеріне көңіл бөлінеді.

Жаратылыстану курсы – бұл сезім мүшелерімен қабылданатын құбылыстар мен фактілер. Ғылымның міндеті – табиғат құбылыстарын басқаратын заңдылықтар кіретін фактілерді талдау, қорыту, теориялық моделін жасау. Жаратылыстанудың негізгі принципі – табиғатты эмпиризм жолымен тану.

Қолданылатын әдебиеттер:

  1. Қазіргі жаратылыстану концепциялары. А., 2000.

  2. Келигов М.Ю. Идеи развития и естествознания. Ростов на Дону., 1988.

  3. Шубаев Л.П. Общее землеведение. М., 1976.

  4. Естествознание и основы экологии. М., 2000.

  5. Данилова В.С. и др. Основные концепции современного естествознания. М.,2001.

  6. Одум Ю. Экология. И., 1986.

  7. Оспанова А. Г. Экология. А., 2001.

  8. Биология , М., 2000.

  9. Георгевская А.Б. дарвинизм. М., 1985.

  10. Воронцев Н.Н. Теория эволюции. М., 1999.

  11. Короновский Н.В., Якушова А.Ф. Основы геологии. М., 1991.

  12. С.А.Кусаинов Жалпы геоморфология. А., 1999.

  13. Ж.Н. Мукшев Жалпы жер тану. А., 2002.

  14. М.А. Никонова и др. Землеведение и краеведение. М., 2000

  15. М.А.Никонова Практикум по землеведению и краеведению. М., 2001.

Қосымша:

  1. Тусупова К.С. омыртқасыздар зоологиясы. А., 1998.

2. Александровская О.В. Цитология, гистология, эмбриология. М., 1987.

3. Наумов М. И. Омыртқалылар зоологиясы. А., 1975.

4. Стамбеков С.Ж. Генетика. Н., 2006.

5. Мұсақұлов Т. Ботаника. А., 1975.


Тақырыбы: Қазіргі жаратылыстанудың негізгі принциптері. Жаратылыстану объектілерін зерттеу әдістері.

Дәріс мақсаты: қазіргі жаратылыстану принциптері және зерттеу әдістері туралы білімдерін толықтыру.

Дәріс жоспары мен қысқаша мазмұны:


Қолданылатын әдебиеттер:

1.Қазіргі жаратылыстану концепциялары. А., 2000.

2.Келигов М.Ю. идеи развития и естествознания. Ростов на Дону., 1988.

3.Шубаев Л.П. Общее землеведение. М., 1976.

4. Естествознание и основы экологии. М., 2000.

5.Данилова В.С. и др. Основные концепции современного естествознания. М.,2001.

6.Одум Ю. Экология. И., 1986.

7.Оспанова А. Г. Экология. А., 2001.

8.Биология , М., 2000.

9.Георгевская А.Б. дарвинизм. М., 1985.

10.Воронцев Н.Н. Теория эволюции. М., 1999.

11.Короновский Н.В., Якушова А.Ф. Основы геологии. М., 1991.

12.С.А.Кусаинов Жалпы геоморфология. А., 1999.

13.Ж.Н. Мукшев Жалпы жер тану. А., 2002.

14.М.А. Никонова и др. Землеведение и краеведение. М., 2000

15.М.А.Никонова Практикум по землеведению и краеведению. М., 2001.


Тақырыбы: Жаратылыстану дамуының негізгі кезеңдері.

Дәріс мақсаты: жаратылыстану дамуының негізгі кезеңдері, жаратылыс ғылымдарының дамуына үлес қосқан ғалымдары, олардың еңбектері туралы білімдерін толықтыру.

Дәріс жоспары мен қысқаша мазмұны:


Қолданылатын әдебиеттер:

1.Қазіргі жаратылыстану концепциялары. А., 2000.

2.Келигов М.Ю. идеи развития и естествознания. Ростов на Дону., 1988.

3.Шубаев Л.П. Общее землеведение. М., 1976.

4. Естествознание и основы экологии. М., 2000.

5.Данилова В.С. и др. Основные концепции современного естествознания. М.,2001.

6.Одум Ю. Экология. И., 1986.

7.Оспанова А. Г. Экология. А., 2001.

8.Биология , М., 2000.

9.Георгевская А.Б. дарвинизм. М., 1985.

10.Воронцев Н.Н. Теория эволюции. М., 1999.

11.Короновский Н.В., Якушова А.Ф. Основы геологии. М., 1991.

12.С.А.Кусаинов Жалпы геоморфология. А., 1999.

13.Ж.Н. Мукшев Жалпы жер тану. А., 2002.

14.М.А. Никонова и др. Землеведение и краеведение. М., 2000

15.М.А.Никонова Практикум по землеведению и краеведению. М., 2001.


Тақырыбы:Өлі табиғат туралы ғылымдар.


Дәріс мақсаты: Өлі табиғат ғылымдары: физика, химия, астрономия ғылымдары, олардың мақсат-міндеттері, зерттеу объектілері мен әдістері, даму тарихын қарастыру.

Дәріс жоспары мен қысқаша мазмұны:

1.Физика ғылым, физиканың негізгі ұғымдары.

2.Астрономия. Астрономия ғылымының негізгі объектілері және оларды зерттеу әдістері.

3.Химия ғылымы. Химия ғылымының негізгі құрылымдық деңгейлері және оның бөлімдерінің сипаты.

Физика – (грек physike, physis - табиғат) - өрс пен заттың жалпы қасиеттерін және олардың қозғалыс заңдылықтарын зерттейтін ғылым.

Физика ғылымы жөнінде алғашқы деректер Ежелгі Вавилон, Египет жазбаларында кездеседі. Зәулім сарайлар, күрделі құрылыстар (пирамида, қорған) салу жұмыстарында құрылыс механикасы мен статиканың қарапайым механизмдері пайдаланылды. Ежелгі грек ғалымдары табиғат құбылымтарын «табиғаттан тысқары күштің» әсерінсіз ғылыми негізде түсіндіруге ерекше мән берді.

Ежелгі грек ғалымдары Гераклит, Анаксимандр, анаксимен, Фалес табиғат негізін төрт элементтен (от, топырақ, ауа, су) тұрады деп есептеген. Демокрит (б.з.б. 5 ғ), Эпикур (б.з.б. 341-270), Лукреций (б.з.б. 1 ғ) дүниенің ең қарапайым кірпіші одан әрі бөлінбейтін бөлшекң – атом деп санады. Атом туралы ілім (атомистика) талай ғасырға созылған талан-тартыстан кейін, қазіргі табиғат жайлы ғылымдардың негізіне айналды. Аристотельдің табиғат жайлы жазылған кітабі «Физика» деп аталды. Осыған орай Аристодельді физиканың негізін қалаушы деп санайды. Архимед гидростатиканың негізгі зхаңын ашты, қарапайым механизмдерді зерттеген. Ол механика, оптика, астрономиямен айналысты. Электр мен магнетизмге қатысты кейбір қарапайым құбылыстар ерте кезден-ақ белгілі болған. Грек-рим мәдениеті дәуірінде статиканың қарапайым заңдарын (рычаг ережесі, ауырлық центрі) геометриялық оптиканың алғашқы заңдылықтары (жарықтың түзу сызықты таралу заңы, шағылу заңдары, жарықтың сыну құбылысы) ашылды.

Орта ғасырда ғылымның дамуына араб мәдениеті елеулі үлес қосты. Арабтар эксперименттік зерттеу тәсілдерін қолдана бастады. Европада Алхазен деген атпен белгілі болған Египет физигі әл-Хайсам оптикалық зерттеулер жүргізді. Ол көздің көру теориясын жетілдірді, эксперименттер жүргізіп, құралдар жасады. Алхазеннің «Оптика» атты еңбегі 12 ғ. Латын тіліне аударылған. Әбу Насыр әл-Фараби өзінің «Вакуум» атты трактатында ежелгі гректерде қолданылған эксперименттік тәсілдер мен физика ғылымының сол кездегі жетістіктеріне сүйене отырып, «абсолют вакуумның» жоқ екендігін дәлелдеуге ұмтылды. Бируни құралдар жасап, металдар мен кейбір заттардың меншікті салмағын аса үлкен дәлдікпен анықтады Ол сондай-ақ астрономиялық және географиялық зерттеулер жүргізді.

15-16 ғ-ға дейін физика ғылымы бақылаулар мен тәжірибелік зерттеу жұмыстары кездейсоқ сипатта жүргізілді. Эксперименттік тәсіл Физикада тек 17 ғ-дан бастап жүйелі түрде қолданыла бастады. Эксперименттік тәсілдің негізін қөалаған Г. Галилей. Галилей Арситотельдің динамикасының қате қағидаларын біржолата жоққа шығарды. Ол динамиканың алғашқы ғылыми негізін қалады, инерция заңын және қозғалыстарды қосуды ашты. Галилей мен б. паскальдың еңбектерінде гидростатиканың негізі жасалды.

И. Ньютон өзінің «Табиғат философиясының математикалық негіздері» атты еңбегінде (1687) мезханика заңдарының жетілдірілген тұжырымдамасын берді. Ол зінің алдындағы ғалымдардың жұмыстарын қорытындылай отырып, күш туралы ұғымды жалпылады, масса ұғымын енгізді, жүйе динамикасының негзігі заңы - әсер мен қарсы әсердің теңдік заңын жасады. Сонымен Галилей мен Ньютон ғасырлар бойы жинақталған тәжірибелерді қорытып, математикалық жүйеге келтірді. Бұл зерттеулер бір жүйеге келіп, классикалық механиканың негізін жасаумен аяқталды.

17 ғасырдан бастап тәжірибе мен математикалық зерттеулердің жиынтығы Физиканың негізгі тәсілі болып қалыптасты.

18 ғасырда Физика ғылымының салалары онан әрі дамытуға бағытталған зерттеулер кеңінен жүргізілді. Осы ғасырда салмақсыз сұйық жайлы түсінік физиканың салаларына ене бастады.

Физика ғылымының екінші даму кезеңі 19 ғасырдың бірінші он жылдығынан басталды. Осы ғасырда физикаға біртұтас ғылыми сипат берген аса маңызды жаңалықтар ашылып, теориялық қорытындылар жасалынды. Физика ғылымның дамуына химияда елеулі ықпал етті. Энергияның сақталу заңы және массаның сақталу заңдары (Ломоносов, А. Лавуазье) ашылды. Сонымен қатар 19 ғасырдың басында ғылыми атомистика қалыптасты (Дж. дальтон). Барлық физикалық құбылыстардың бірлігі жайлы қағида 19 ғ-дың 2-ші жартысында, физиканы толық қайта құруға әкеп соқты. Барлық физиканы екі үлкен бөлімге бөлді: заттар физикасы (заттың молекулалық-кинетикалық теориясы) және өрістер физикасы (электромагиниттік өріс жайлы). Электромагниттік өріс жөніндегі ілімнің негізін қалаған М. Фарадей. Ол 1831 жылы электромагниттік индукцияны ашты. 19 ғ-дың 60 жылдарында Дж. Максвелл Фарадейдің электромагниттік өріс жайлы көзқарасын онан әрі дамытты, оны математикалық тұрғыдан жетілдірді. Электр жайлы ілім байланыс жұмыстарымен (телеграф, телефон) және энергетикалық мақсатта қолданды. Электромагниттік толқындар сымсыз байланыс жүйесін (А.С. Попов) дамытуға мүмкіндік беріп, радиобайланыс кең өріс алды. Техникалық термодинамика іштен жанатын двигательдердің дамуына ықпал жасады.

Термодинамика – (термо және динамика) физиканың макроскопиялық жүйелердің жылулық қозғалысының заңдылықтарын және осы қозғалыстың физикалық денелерінің қасиеттеріне тигізетін әсерін (сол жүйелерді құрайтын макроскопиялық бөлшектерінің қасиеттері мен құрылысына байланыссыз) зерттейтін саласы. Термодинамика көптеген тәжірибелердің тәжірибесінде тұжырымдалған бірнеше негізгі заңға сүйенеді. Термодинамика бастамалары өте жалпы сипатталады: олар материя құрылыс жөніндегі ешқандай гипотезаға қатысты емес, еркіндік дәрежесі көп макро жүйелердегі энергияның түрленуінің жалпы заңдылықтарын сипаттайды. Термодинамика 19 ғ жылу техникаларына негізінен өнеркәсіптің қауырт өсуіне тығыз байланысты дамыды. Термодинамиканың ілгері дамуына француз инженері С.Карно, К. Майер, Г. Гельмгольц, Р. Кмаузиус т.б. үлес қосты.

Механика – (грек тілінде mechanike, techne - машина туралы ғылым) материялық денелердің механикалық қозғалысы және сол қозғалыс кезінде денелер арасында болатын өзара әсерлер туралы ғылым. Уақыттың өтуіне байланысты денелер не олардың бөлшектерінің кеңістіктегі орнының өзгеруі механикалық қозғалыс деп аталады. Механика тәсілінің көмегімен зерттелінетін мұндай қозғалысқа табиғаттағы аспан денелерінің қозғалысы, жер қыртысы, тербелісі, ауа мен теңіздегі аңғындар, молекулалық жылулық қозғалысы және т.б. техникадағы әр алуан ұшатын аппараттардың және транспорт құралдарының, двигатель бөлшектерінің, машина және механизмдердің қозғалысы, конструкциялар және ғимарттар элементтердің деформациясы, сұйықтықтар мен газдар қозғалысы т.б. Механизм бір не бірнеше дененің пайдалы қозғалысына өзгертетін денелер жүйесі.

Астрономия – ( герк тілінде astronomia - астро, nomos-заң) аспан денелері мен элемнің құрылысы және олардың дамуы жөніндегі ғылым. Астрономияда күн жүйесінің денелері, жұлдыздар, галактикалық тұмандар, жұлдыз аралық зат, галактикалар және олардың кеңістікте таралуы, аспан денелерінің қозғалысы, физикалық табиғаты, өз ара әсері, пайда болуы мен дамуы зерттелінеді. Мысалы, уақытты өлшеу, календарь жасау, жер бетіндегі географиялық координаталар мен азимуттарды анықтау, Жердің жасанды серіктері арқылы Жер пішінін зерттеу, жасанды серіктер мен космостық зонттарды жұлдыз бойынша бағдрлау адамдардың күнделіктті практикасында қолданыуда.

Аспан денелерін зерттеудің тәсіліне қарай астрономия бірнеше бөлімге бөлінеді:

Астрометрия – аспан объектілерінің орындары мен қозғалысы анықталынады, Жердің айналу заңдылықтары зерттелінеді, уақыт есепке алынады, негізгі астрономиялық тұрақты шамалардың мәндері анықталынады. Оның өзі екіге бөлінеді:

  • сфералық астрометрия - аспан объектілерінің орындары мен қозғалысы математикалық тәсілмен анықталынады;

  • практикалық астрометрия – бұрыш өлшейтін аспаптардың теориясын жасау, уақытты, географиялық координаталарды (бойлық пен ендікті), белгілі бір бағыттағы азимуттарды анықтау үшін қолданылуға арналған.




Қолданылатын әдебиеттер:

1.Қазіргі жаратылыстану концепциялары. А., 2000.

2.Келигов М.Ю. Идеи развития и естествознания. Ростов на Дону., 1988.

3.Шубаев Л.П. Общее землеведение. М., 1976.

4. Естествознание и основы экологии. М., 2000.

5.Данилова В.С. и др. Основные концепции современного естествознания. М.,2001.

6.Одум Ю. Экология. И., 1986.

7.Оспанова А. Г. Экология. А., 2001.

8.Биология , М., 2000.

9.Георгевская А.Б. Дарвинизм. М., 1985.

10.Воронцев Н.Н. Теория эволюции. М., 1999.

11.Короновский Н.В., Якушова А.Ф. Основы геологии. М., 1991.

12.С.А.Кусаинов Жалпы геоморфология. А., 1999.

13.Ж.Н. Мукшев Жалпы жер тану. А., 2002.

14.М.А. Никонова и др. Землеведение и краеведение. М., 2000

15.М.А.Никонова Практикум по землеведению и краеведению. М., 2001.


Лабораториялық сабақтарды өткізуге арналған әдістемделік құрал


1. Тақырып. Қарапайымдылар типі. Талшықтылар класы.

Сабақтың мақсаты: қарапайымдылардың төрт класының: Саркодалар, Талшықтылар, Споралылар, Кірпікшелілердің негізгі өкілдерінің құрылысын, қозғалуын, даму циклдарымен танысу.

Қажетті құрал-жабдықтар: микроскоп, ылғалды препараттар, препараттар, кесте.

Қарастырылатын жануарлардың систематиксы:

Тип: Қарапайымдылар.

Класы: талшықтылар, Споралылар

Түрі: Жасыл евглена.

1.Тапсырма: Микроскоп арқылы жасыл эвгленаның құрылысын, қозғалысын қарастыру.

Жасыл эвглена өсірілген судан жасалынған уақытша препараттан микроскоптың аз ұлғайтқыш обьективімен қарап, жасыл эвгленены табу керек. Препарттағы судың артығын сүзгіш қағазбен сорып алып, содан соң препараттағы жасыл эвгленаның қозғалысын бақылайды. Судағы органикалық заттардың маңында топталып тұрған жасыл эвгленаларды тауып, микроскоптың үлкен ұлғайтатын объективімен қарау керек. Баяу қозғалған эвглена денесі кейде толқынданып, өз осінен аударыла жүріп қозғалады, қозғалыс денесінің алдыңғы жағында орналасқан талшықтың әсерінен болады. Эвгленаның денесінің құрамдас бөліктерін: эктоплазма мен эндоплазмасын, пелликуласын, ядросын, хромотофораны, стигмасын, жиырылғыш вакуольін, пармил дәнедерін тауып, суретін сызу керек.

Ескерту: сурет салғанда кестеге сүйену қажет.

2.Тапсырма: эвгленаның қозғалыс органиоиды – талшығын микроскоп арқылы қарап, анықтау. Иод тамызылған уақытша микропрепараттан миркоскоптың үлкен ұлғайтатын объективі арқылы жасыл эвгленаның талшығын тауып, бақылаңыздар.

Бақылау сұрақтары:

  1. Бірклеткалы жануарлар патшалық тармағының классификациясы.

  2. Талшықтылар класының жалпы сипаттамасы.

  3. Кірпекшеліліредің жалпы сипаттамасы.

Ұсынылған әдебиеттер:

  1. Догель В.А. Зоология беспозвоночных. М., Высшая школа, 1981.

  2. Тусупова К.С. Омыртқасыздар зоологиясы. 1-2 бөлім, А., «Қазақ униыерститеті» баспасы, 1999.

  3. Дәуітбаева К.А. омыртқасыздар зоологиясы. А., 1998.



2 ТАҚЫРЫП. Молюскалар типі. Буынаяқтылар типі.


Мақсаты: Тіршілік ету ортасына және тіршілік әрекеттеріне байланысты былқылдақденелілілердің және буынаяқтылардың құрылыс ерекшеліктерін анықтау.

Қажетті құрал-жабдықтар: миркоскоп, ылғалды препараттар, тартпа материалдар, кестелер.

Жұмыс барысы:

  1. Ылғал препарттарды және таратпа материалдарды пайдаланып айқұлақтың сыртқы және ішкі құрылысын қарастырып, өкілдерінің ерекшеліктерін сипаттап жазу.


Былқылдақ денелілер типінің өкілдерінің салыстырмалы сипаттамасы

Айырықша белгілері

Жеке кластардың ерекшелік белгілері

Тақта желбезектілер класы

Бауыраяқтылар класы

Басаяқтылар класы

Дене симметриясы










Бақалшақ, оның қабырғасының құрылысы, пішіні










Дене бөлімдері










Асқорыту жүйесі










Тыныс алу жүйесі















































2. Буынаяқтылар типінің шаян тәрізділер, өрмекші тәрізділер, көпаяқтылар, бунақденелілер класының негізгі өкілдерінің сыртқы және ішкі құрылысы, тіршілік ортасы, қоректену ерекшеліктерімен танысып, сипаттап жазу.


Бақылау сұрақтары:

  1. Былқылдақденелілер типінің құрылыс ерекшеліктері?

  2. Шаян, өрмекші тәрізділер, көпаяқтылар, бунақденелілер кластарының ерекшеліктерін атап көрсетіңдер№


Ұсынылған әдебиеттер:

  1. Догель В.А. Зоология беспозвоночных. М., Высшая школа, 1981.

  2. Тусупова К.С. Омыртқасыздар зоологиясы. 1-2 бөлім, А., «Қазақ униыерститеті» баспасы, 1999.

  3. Дәуітбаева К.А. омыртқасыздар зоологиясы. А., 1998.



3 ТАҚЫРЫП. Хордалылар типі.


  1. Қосмекенділер класы.

  2. Бауырмен жорғалаушылар класы.

Мақсаты: Тіршілік ету ортасына және тіршілік әрекеттеріне байланысты қосмекенділер мен бауырмен жорғалаушылар класының негізгі өкілдерімен танысу.

Қажетті құрал-жабдықтар: ылғалды препараттар, таратпа матриалдар, кесте.

  1. Тапсырма: Бақаның сыртқы құрылысын қарастыру.

Бақаның эфирдің көмегімен ұйықтатып алғаннан соң, оның дене бөліктерінің құрылысын қарастырыңдар. Жыныстық деморфизм белгілері бойынша бақаның жынысын анықтаңыздар. Бақаның денесінің арқа және құрсақ бөлімінің түсіне назар аударыңыздар, неліктен түсі әр түрлі? Не себепті бақаның терісі жұқа және ылғалды болып келеді?

  1. Тапсырма. Бақаның ішкі құрылысын қарастыру.

Бақаны сойып, оның мүшелерін ажыратыңыздар. Бақаның ауыз қуысын ашып қарап, жоғарғы жақ сүйегінде және таңдайында орналасқан тістерін, танау тесіктері – хоанасын, евстахи-құлақ түтікшесін, көз қапшықтарын, жұтқыншақ тесігін, тілін орналасуын, ішкі мүшелердің де құрылысын және орналасуын қарастырыңдар.

  1. Тапсырма. Қосымша препарттармен танысу.

Бақаның дамып-жетілуі және қосмекенділердің өкілдері: тритон және саламандра қондырылған макропрепараттарды қарап, танысыңыздар. Тритон мен саламандраның бақадан айыршалықтары көрсетіңдер.


Хордалылар типі. Бауырмен жорғалаушылар класы.


  1. Тапсырма. Кесірткенің сыртқы құрылыс ерекшеліктерін анықтау.

Цилиндрге қондырылған макропрепараттарды пайдаланып, оның дене құрылысын қарастырып, құрлықта тіршілік етуге бейімділіктерін көрсетіңдер.

2. Тапсырма. Кесірткенің ішкі құрылысының ерекшеліктерін анықтау. Цилиндрге қондырылған кесірткенің макропрепараттын пайдаланып оның ішкі мүшелерін талдаңыздар.

3. Тапсырма. Бауырмен жорғалаушылардың қан айналу жүйесінің қазметін талдау.

Кестені қолдана отырып кесірткенің қан айналу жүйесінің кескінін сызыңдар.

4. Тапсырма. Қосымша препараттармен танысу. Кесірткелер мен жыландардың берілген түрлерін қарастырып, олардың сыртқы және ішкі құрылысындағы ұқсастықтары мен ерекшеліктерін көрсетіңдер.

Ұсынылған әдебиеттер:

  1. Наумов М. И. Омыртқалылар зоологиясы. А., 1975.



№4 Тақырып.


Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Семей мемлекеттік педагогикалық институты

Жаратылыстану ғылымдар факультеті

Жалпы биология кафедрасы


"Жаратылыстану" пәнінің

силлабусы


Мамандығы: 050116 География


Семей 2009


Құрастырушы: Жалпы биология кафедрасының оқытушысы

Құнанбаева Н. С.______________

Жалпы биология кафедрасының отырысында бекітілген.

№____ "_____" __________ 2009 ж.

Кафедра меңгерушісі: б. ғ.к. __________________ Қалиева С.Қ.

Жаратылыстану ғылымдар факультетінің оқу-әдістемелік мәжілісінде талқыланды. №_____ "______" _____________2009 ж.

Жаратылыс ғылымдар факультетінің оқу-әдістемелік кеңесінің төрайымы

б.ғ.к.________________ Абдишева З.В.

Жаратылыстану ғылымдар факультетінің ғылыми кеңесінде бекітілді.

№____ "_______" _______________2009 ж.


Жаратылыстану ғылымдар факультеті деканы.,

б.ғ.к., доцент ______________ Сапарова Г.С.


Пәннің оқу бағдарламасы – (Syllabus)

    1. Оқытушы туралы деректер.

Оқытушының аты-жөні: Құнанбаева Нұргүл Сериковна

Мекен - жайы: Жалпы биология кафедрасы, 3-ші ғимарат, Екебай Қашаған көшесі 1, 2 қабат 227 аудитория.

Байланыс телефоны: 52-38-15.

1   2   3   4

Похожие:

Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі iconЖоғары сатыдағы жасыл өсімдіктердің, балдырлардың, фотосинтездеуші хлорофилл және басқа дафотосинтездік пигменттер арқылы күн сәулесі энергиясын сіңіруі
Фотосинтез нәтижесінде жер жүзіндегі өсімдіктер жыл сайын 100 млрд т-дан астам органикалық заттар түзеді (мұның жартысынан көбін...
Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі iconӨсімдіктердің аурулары
Барлық тірі ағзалар сияқты өсімдіктердің зат алмасу, қоректену, тынысалу, көбею, тітіркену үрдістеріне қатынасады
Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі iconҚазақстаннан қанша қолма-қол ақша алып шығуға болады?
Ш долларынан асатын мөлшерде қолма-қол шетел валютасын немесе ұлттық валютаны алып кіру немесе алып шығу Қазақстан Республикасының...
Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі iconФотосинтез
Фотосинтез процесс образования органических веществ из неорганических в хлоропластах зеленых растений под действием солнечного света,...
Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі icon6М011300 – Биология және 6М060700 – Биология мамандықтарына магистратураға қабылдау емтиханының
Жоғары сатыдағы өсімдіктердің жалпы сипаттамасы. Олардың төменгі сатыдағы өсімдіктерге ұқсастығы мен айырмашылығы. Жоғары сатыдағы...
Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі iconУрок биологии на тему «Фотосинтез»
Оборудование: компьютер, проектор, видеофильм «Фотосинтез», презентация «История фотосинтеза», раздаточный материал (задачи, стихи,...
Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі icon6М060700- биология мамандығы бойынша магистрлік білім беру бағдарламасының мазмұны
Гейлері, олардың құрлыққа шығуына байланысты ұлпалары мен мүшелерінің пайда болуы. Ұлпалардың классификациясы мен сипаттамасы. өсімдіктердің...
Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі iconРеферат содержит шесть глав
Общее представление о фотосистемах 16 Глава Генетика и экология фотосинтеза 20 Глава Зеленая архитектура 22 1 Сколько растениям солнца...
Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі iconҚазақстан республикасының білім және ғылым министірлігі
Билогиялық ресурстар-генетикалық ресурстар, оргнаизмдер немесе олардың бөліктері, популяциялық немесе экологиялық жүйелердің адамзат...
Автотрофизм. Өсімдіктердің фотосинтез немесе хемосинтез арқылы ауадағы, топырақтағы және судағы анорганикалық заттармен қоректенуі iconЖеке тұлғалардың қолма-қол ақша қаражатын және
Шарт) I қол қойды. Шарт жеке тұлғалардың Кеден одағына қатысушы мемлекеттердің шекаралары арқылы қолма-қол ақша қаражатын және (немесе)...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница