«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы




Название«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы
страница7/17
Дата конвертации12.02.2016
Размер2.06 Mb.
ТипДокументы
источникhttp://89.218.153.154:280/CDO/Sillabus/Econ/Oralova.TabKorEcon-Z.doc
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   17
11 - тақырып. Қазақстанның су ресурстары және оларды пайдалану

Жоспар:

  1. Су қоры-ұлттық байлық

  2. Қазақстанда су қорын пайдалану

Лекция мақсаты: Казақстанда су қорын пайдалану мәселелерін қарастыру

Лекция мәтіні. .

1. ЕлІміздің су қоры үлттық байлық болып табылады. Оны қорғау мемлекеттің және жалпы халықтың міндеті. Сондықтан, су қоры есепке алынып, саны, сапасы қадағаланып, су қорғау және тиімді пайдалану шаралары жоспарланып отырады. Қазіргі кезде барлық су қорының кадастрлары жасалған. Онда өзендегі судың бір жылдық (орташа) ағып өтетін мөлшері, көлдегі, мұздықтағы және жер астындағы судың жалпы қоры, сапасы есепке алынған.

Республикамызда үлкенді-кішілі 2174 өзен бар. Жалпы өзендер мен бұлақтарды қоса есептегенде олардың саны 85 мыңға жетеді. Мұның ішінде Ертіс, Сырдария, Жайық, Есіл өзендерінің әрқайсысының ұзындығы 1 мың км-ден асады. Барлық өзендерден жылына 102 млрд. текше м (м3) су ағып өтеді. Алайда ірі өзендердің көпшілігі Республикамыздың шекарасына жақын аймақтарда орналасқан да, бастауын басқа елдерден алады. Жеріміздің басым бөлігі өзен сулары тапшы шөлейтті аймақта. Орталық далалық өзендердің деңгейі қар суымен қалыптасады, олар ылғал аз жылдары таязданады немесе құрғап қалады. Тау өзендері мұздықтардан басталады. Сондықтан су деңгейі жыл маусымына қарай және әр жылда едәуір өзгеріп отырады.

Қазақстанда жер асты суларының барланған қоры 45 млрд, текше метр. Одан жылына 750 млн. м3 су алынып пайдаланылады. Болашақта пайдалануға болатын су қоры шамамен 53 текше км деп есептеледі.

Көлдердегі тұщы су қоры 57 текше км, ал ащы суды қоса есептегенде 190 куб. км. Арал, Каспий теңіздерінен басқа 48 мыңнан астам көл бар. Су бетінің (акватория) аумағы 45 мың шаршы км. Оның Ішінде аумағы 1 км2 аспайтын шағын көлдер жалпы санының 94%-ті, ал аумағының 10%-і. Аумағы 100 км2-ден асатын көлдер 21- жалпы ауданы 27 мың шаршы км. Республика территориясында көлдердің орналасуы да біркелкі емес.

Алтай, Сәуір, Жоңғар, Теріскей, Күңгей, Іле Алатауларында 2700-дей мәңгі мүздықтар бар, Олардың жалпы су қоры 95 текше км. Жылына олар 2 текше км су береді.

Судың ағысын маусымдық реттеп отыратын су тоспаларындағы су қоры 48 текше км. Тоспалардың жалпы саны 180-нен астам.

Жылдық атмосфералық жауын шашын суының көп жылдық орташа жылдық шамасы 662 км3.

2. Су қорын пайдалану-түтыну және пайдалану түрінде болуы мүмкін. Су пайдаланғанда ол су көзінен бөлініп алынбайды. Мысалы, су балық өсіру, су тасымалы, энергия өндіру, климат түзеу, демалыс, сауықтыру үшін пайдаланылады. Өнеркәсіпте, егіншілікте коммуналдық шаруашылықта, ауыз суға су түтынылады, су көзінен бөлініп алынады. Бірақ осы ерекшеліктеріне қарамастан, аталған екі үғым кең қолданыста, тең мағынада қолданыла береді. Біздің кітабымызда да осындай түрмыстық қолданысқа жол берілген. Арнайы бөлшектеп көрсету көпшілік жағдайда су пайдалану, яғни түтыну деп айтамыз.

Қазақстанда соңғы жылдары су пайдалану жылына 83 млрд. мЗ-ге жетті, оның ішінде тікелей су түтыну 44%, 40%-ті су түтынуды қамтамасыз етуге жұмсалады. 16%-ті ысырап болады


Бақылау сұрақтары:

  1. Қазақстанда су қорын пайдаланудың ерекшеліктері

  2. Су ресурстарын пайдалану түрлері



12- тақырып. Су ресурстарын бағалау: белгісі, көрсеткіші және әдістері

Жоспар:

  1. Су қорын кешенді, үнемді пайдаланудың экономикалық тиімділігі

  2. Су қорын қорғау, қалпына келтіру, тұтыну шығындарын есептеу

Лекция мақсаты: Су ресурсын экономикалық бағалауда қолданылатын шаралардың маңыздылығын көрсету

Лекция мәтіні.

1. Су ресурстарын экономикалық бағалау: су түтынушы өндіріс күштерін тиімді орналастыру; суды қорғауға, үнемдеп тиімді пайдалануға экономикалық ынталандыру және оны үлттық байлық қүрамында есептеу үшін қажет болады.

Кез келген табиғи ресурстар оның түтыну қүндылығына сәйкес бағаланады. Тұтыну қүндылығын бағалау үшін оның түтыну қажетін өтейтін сапалық қасиетін, халық шаруашылығына қажеттігін білуіміз керек. Жалпы алғашқы мәліметтерге сүйеніп нақты табиғат ресурстарын пайдалану шамасының шегі анықталады. Пайдаланудың шамасы халық шаруашылығына қажеттілігі бойынша анықталады. Табиғат ресурстарын пайдалану тиімділігін анықтау үшін оның табиғи қасиеттерін, экономикалық жағдайларының көрсеткіштерін таңдау қажет. Ол үшін ең алғаш табиғат ресурстарын игеруге байланысты қоғамдық қажетті шығындарды белгілеу қажет болады. Ең жоғары деңгейдегі қоғамдық қажетті шығындар шөткі шығын деп қабылданады.

Су ресурстарын экономикалық бағалау үшін шеткі шығын шамасы қолданылады. Су ресурстары көпшілік жағдайда жеке-дара орналасады. Осыған байланысты су тапшылығы немесе жеткілікті болуы оның территориялық орналасуына байланысты. Сондықтан шеткі шығын шамасын ауданның, аймақтың су бассейндері бойынша белгілеу керек.

Суға шеткі шығын шамасын оптималдық су шаруашылық баланстар негізінде анықтайды. Барлық экстенсивтік және интенсивтік шараларды ескере отырып, су пайдаланудың барлық балама мүмкіншіліктері қарастырылады.

Су ресурстары өзен-су жүйесінде қалыптасады. Бұл жүйеге өзендермен, өзен асты суларымен қоса барлық су шаруашылық зерзаттарын (су қоймаларын, құдықтарды, каналдарды, т.б.) қамтитын су бөлуді, реттеуді жүзеге асыратын су бассейні жатады.

Өзен суы жүйесінің пайдалануға болатын ресурсы деп оның белгіленген қажеттілікті өтейтін орташа жылдық көлемін түсінеміз. Су шаруашылық баланстар түзегенде су шаруашылық нысаны салынатын жармалар анықталады. Жармалар өздеріне сай су айырықтарымен бірге өзен бассейнінің ішіндегі бөлекше су шаруашылық аудандарын қүрайды. Осыған байланысты шеткі шығын шамасы да сараланады. Өзара каналдар арқылы жалғасқан су аудандарындағы шеткі шығын айырмашылығы, ысырабын қоса есептегенде, су тасымалдау шығынына тең болады.

2. Өзен бассейнінде дербес су шаруашылық баланстары бар бірнеше су айырықтар немесе су шаруашылық аудандары болуы мүмкін. Олардың әрқайсысындағы шеткі шығын бір-біріне тәуелсіз дербес айқындалады. Өзеннің төменгі сағасындағы шеткі шығын оның бас жағына қарағанда төмендеу болады.

Суды басқа аудандардан әкелетін су шаруашылық аудандарында шеткі шығын шамасы (33) су тасымалдаушы қүрылым шығыны мен (Ит) алынатын суға шығындарды (Qn х Зi) пайдаланылатын су ресурстарының көлеміне (Qр) қатынасымен анықталады.


З=()/ Qp

мүнда: 33/, 33 - су әкелетін және су алынатын аудандарда суға шеткі шығын; Qр = Qn + Q - су ысырабы қоса есептелген тасымалданатын су көлемі. Іс жүзінде кейде тасымалданатын су көлемі пайдаланылатын көлеміне тең болады (Q = Qn). Мүндай жағдайда шеткі шығын су алынатын аудандағы шама бойынша ысырап пен тасымал шығынын ескеріп анықталады.


З= З3і*1/K


Мұнда К - су тасымалдау пайдалы коэффициенті.


Су шаруашылық баланстарын түзегенде судың сапасында ескерген жөн. Өйткені судың сапасын сақтау, жақсарту су қорғау шараларына едеуір қаржы бөлуді талап етеді. Соидықтан шеткі шығын шамасында судың сапасын белгілі деңгейге жеткізу шығындарының шегі болып табылатын шығындар қоса есептелуі тиіс. Шеткі шығын шамасын белгілегенде бүл принципті үстану өте маңызды. Өйткені ол жергілікті су ресурстарын үнемдеуге сай келеді. Сонымен, шеткі шығын құрамында су көздерінде суды пайдалануға даярлау, сапасын талапқа сәйкестендіру, шеткі шығындарын есептеу арқылы суды дәлірек бағалауға болады.

Су үнемдеу шараларын мысалмен қарастырайық. Ең тиімдісін таңдау үшін су үнемдеудің төрт варианты бар делік:


Көрсеткіштер

II

III

IIII

IV

Суды үнемдеуге жумсалатын тікелей шығындар, тиын/м3

4,2

5,0

8,5

10,0

Жоғары ауданда суға шеткі шығын, тиын/м3

9,5

9,5

9,5

9,5

Төменгі ауданда суға шеткі шыгын, тиын/м3

6,0

6,0

6,0

6,0


Есептеулер (С + ЕНК) келтірілген шығын формуласымен жүргізілген. Таңдаулы варианттар су үнемдеуге жұмсалатын тікелей шығындарды екі ауданнан алыиатын судың шеткі шығындармен салыстырып айқындалады. Тасымалдау кезінде судың ысырабын азайту, су қоймасындағы судың булануын кеміту немесе суды пайдаланушылар сусыз технологияны қолдану арқылы суды үнемдеуге қол жеткізуге болады.

Қарастырылған мысалда жоғары аудан үшін 1-3 варианттар бойынша су үнемдеу шығындары тиімді,ал 4-вариантта тиімсіз. Төменгі аудан үшін 1-2 варианттар тиімді.

Ақаба суды тазарту шығынын неғұрлым көп кездесетін ластаушылар бойынша анықтау қажет. Сонымен қатар, судың тазалығына қойылатын қатаң талап ел көп қоныстанған аудандарда, осыған сәйкес шеткі шығын шамасы да, басқа елсіз мекендерге қарағанда жоғары болады.

Су қорының экономикалық бағасы өндіріс күштерін орналастыруға едәуір ықпал етеді. Суға шеткі шығын шамасы бойынша алдымен су көп тұтынатын өндірісті орналастыру ауданы анықталады, ал рента шамасына қарап тиімді су көзі таңдалады. Мысалы, суды көп керек ететін химия өндірісін орналастыру керек делік. Ол үшін жеке облыстар мен су бассейнелрінің шеткі шығын шамасын анықтайды. Талдықорған облысында ол 12,8 тиын, Павлодарда -13,6, Жезқазғанда - 20 тиын. Суға жұмсалатын шығынды есептемегенде өнімнің бір өлшеміне жұмсалатын шығын 120 теңге. Өнімнің бір өлшеміне 200 м3 таза су істетіледі. Сонда Талдықорған облысында өнімнің бір өлшеміне жұмсалатын барлық шығын 120 + (12,8 ■ 200) - 145,6 теңге.

Павлодар облысында өнімнің өзіндік шығыны 117 теңге болса, суға жұмсалатын шығынмен қоса есептегенде 117 + (13,6-200) = 149,2 теңге, Жезқазғанда -110+ (20-200) = 150 төңге болды делік. Суға кететін шығынды есептемегенде өндірісті Жезқазғанда орналастыру тиімді, ал суға кететін шығынды есептесек, өндірісті Талдықорғанда орналастыру тиімді.

Су пайдалануды интенсивтендіру жағдайында, су ысырабын азайтуға баса назар аударылып отырғанда, осы бағытта жол берілетін шығындарды айқындау аса маңызды. Су ысырабын болдырмауға жұмсалатын ең жоғары шығын суға шеткі шығын шамасына тең болады, өйткені су тұтынушыға жеткізілген судың үнемі шеткі шығынға тең болатын тиім әкеледі және сондай мөлшерге сәйкес су тұтынымен ұлғайтады.

Сол сияқты сусыз технология қолданғанда үнемделген су басқа тұтынушыларға сондай тиім әкеледі.


Бақылау сұрақтары:

  1. Су қорының экономикалық бағасы

  2. Су пайдалануды интенсивтендіру шаралары



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   17

Похожие:

«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«сырдария» университеті «математика және экономика» факультеті «экономика» кафедрасы
Бекітілген Мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандарты, мамандыќтыњ типтік оќу жоспары жєне Ќр бѓМ 25. 05. 2005
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«экономика, басқару және қҰҚЫҚ» факультеті «экономика» кафедрасы «бекітілді»
В050600 «экономика» мамандығына арналған профильдік пәндер бойынша қорытынды мемлекеттік бақылаудың кешендік тестілеу
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«экономика, басқару және қҰҚЫҚ» факультеті «экономика» кафедрасы «бекітемін»
«КӘсіпорын экономикасы», «КӘсіпкерлік», «табиғатты пайдалану экономикасы» ПӘндері бойынша 5В050600 «экономика» мамандығына арналған...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«Сырдария» университеті Математика және экономика факультеті
Білім беруде кредиттік технологияны пайдаланып, барлық құжаттарды бір кешенге біріктіре отырып, пәнді меңгеру процесінде студенттің...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«Сырдария» университеті Математика және экономика факультеті
Білім беруде кредиттік технологияны пайдаланып, барлық құжаттарды бір кешенге біріктіре отырып, пәнді меңгеру процесінде студенттің...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«Сырдария» университеті Математика және экономика факультеті
Білім беруде кредиттік технологияны пайдаланып, барлық құжаттарды бір кешенге біріктіре отырып, пәнді меңгеру процесінде студенттің...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«Экономика, басқару және құқық» факультеті «Маркетинг және құқық» кафедрасы «бекітемін»
«Кедендік әкімшіліктендіру», «Кедендік бақылаудың техникалық құралдары», «Кедендік инфрақұрылым және қойма шаруашылығы» пәндерінің...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«ЖОҒАРҒы оқу орнынан кейінгі білім беру»факультеті «экономика» кафедрасы «бекітемін» ОӘК төрайымы
М050600 «экономика» мамандығы бойынша түсуге арналған емтихан пәндерінің тізімі
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«Экономика, басқару және құқық» факультеті «Маркетинг және құқық» кафедрасы «бекітемін»
«Маркетинг» мамандығының типтік жоспарына сәйкес, типовым учебным программам дисциплин «Маркетинг», «Маркетингті басқару», «Маркетингті...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«сырдария» университеті «Гуманитарлық білім» факультеті «Отан және шетел тарихы» кафедрасы
Жұмыс бағдарламасы Университет Ғылыми кеңесінде бекітілген Оқу бағдарламасының негізінде жасалынған
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница