«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы




Название«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы
страница12/17
Дата конвертации12.02.2016
Размер2.06 Mb.
ТипДокументы
источникhttp://89.218.153.154:280/CDO/Sillabus/Econ/Oralova.TabKorEcon-Z.doc
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17

Табиғат пайдалану төлемдерін топтастыру





Төлем

тобы

Төлем

Қызметі

Анықтау

Көрсеткіші

Төлем

көзі

Төлем негізгі

түрлері

Қаржы

аудару

1

2

3

4

5

6

Алмас-тыру

Табиғат ресурсына меншік (иелік) құқын іске асыру, пайдалануға ынталандыру

Алмастыру шығындары капитал проценті монополиялық рента

Өнімнің өзіндік ќ±ны



Табиғат ресурстарының шектеулілігі үшін төлемдер

Әр деңгейдегі бюджеттер

Қайта-ру



Табиғат ресурстарын қалпына келтіру (өсіру)



Өсіру қалпына келтіру шығындары



Өнімнің өзіндік құны



Геологиялық барлауға, жерді қалпына келтіру, орман өсіру, сумен қамтамасыз ету, табиғат қорғау төлемдері

Табиғат қорғау қоры



Рента-лық



Біркелкі бәсекелестік жағдай туғызу

Дифференциалдық рента I


Қосымша табыс (пайда)



Ерекше тиімді табиғат ресурстарын пайдаланғаны үшін төлем

Бюджет немесе рента қоры

Орнын толты-ру (ком-пенса-ция)

Зиянның орнын толтыру

Халық шаруашылық зиян, алынбаған табыспен қайтару шығындары

Өнімнің өзіндік ќ±ны, табиғат пайдаланушы-лардыњ пайдасы

Табиғи ортаны ластағаны үшін төлемдер

Табиғат қорғау қоры

Айып



Табиғи ортаны ластаудың, табиғат ресурстарын ысыраптаудың Алдан алу

Халық шаруашылық зияндарды еселеп қайтару



Табиғат пайдаланушы-лардың таза пайдасы


Табиғи ортаны ластағаны, табиғат ресурстарын нормадан артық ысырап еткені, табиғат қорғау заңдарын бұзғаны үшін төлемдер

Табиғат қорғау қоры





Табиғат ресурстарын пайдалану төлемдерінің мөлшері оның құндылығына, экономикалық бағалану шамасына байланысты болады. Ал экономикалық бағалану шамасы дифференциалдық рентаға тікелей тәуелді екенін білеміз. Дифференциалдық рента өз кезегінде табиғат ресурстарының табиғи «өнімділігінен», пайдалану тиімділігінен туындайды.

Табиғат пайдалану төлемдерінің негізгі бөлігі болып табылатын ренталық табиғат ресурстарын пайдаланушылардың қосымша табысының есебінен төленеді.

Табиғат ресурстарын қорғау, қалпына келтіру, жаңғырту, өсіру төлемдері осы мақсаттарға жұмсалған шығындар бойынша анықталады және негізгі қызметі шығындарды қайтару болып табылады. Төлем шамасы қоғамдық қажетті шығындармен анықталады. Табиғат ресурстарын қорғау, қалпына келтіру, жаңғырту, өсіру және өндіріске даярлау шығындары өндірістік шығындардың құрамды бөлігі болып табылады. Сондықтан олар өнімнің өзіндік құнына және бағасына қосылады.

Төлемдердің келесі тобы табиғатқа келтірілген зиянның орнын толтыру қызметін атқарады. Табиғатқа зиян келтірушілер: жеке азаматтар немесе заңды тұлғалар зиянның орнын толтыруға, зардабын жоюға міндетті. Осы төлемдер арқылы «ластаушы-төлейді» принципі жүзеге асырылады. Бұл төлемдерді кейде экологиялық төлемдер деп атайды.

Төлемдер атмосфераға ластаушы заттар шығарғаны, суға ластаушы заттар төккені және жерге қалдықтарды орналастырғаны үшін алынады. Төлем нормативі ластауды ьолдырмау және ластану зардаптарын жою шығындары бойынша ластаушы заттардың әрбір шартты өлшеміне белгіленеді.

Төлемнің келесі түрі табиғат ресурстарын пайдалану шектелген жағдайда алынбаған табыстың орнын толтыру қызметін атқарады. Төлем табиғат ресурстарын шектеуші заңды тұлғалардың немесе жеке азаматтардың шаруашылық пайдасынан алынады.

Табиғат қорғау заңдары, ережелері, тәртіптері бұзылғанда алынатын төлемдер айып салу сипатында болады және келтірілген зияннан артық мөлшерде белгіленеді.


Бақылау сұрақтары:

  1. Табиғат пайдалану төлемдерін топтастыру

  2. Орнын толтыру, қайтару, алмастыру, компенсациялық, ренталық, айып, сыйлық тµлемдер



23-тақырып. Жер қойнауы байлықтары қорын пайдалану төлемдерінің мөлшерлемелерін анықтау әдістері

Жоспар:

  1. Жер қорын пайдалану төлемдері

  2. Жер салығының мөлшері анықтауда қолданылатын принциптер

Лекция мақсаты: Жер қорын пайдалану мөлшерін анықталуда қолданылатын принциптерді қарастыру

Лекция мәтіні.

1. Жер өте ерте кезден адамзат қоғамының өмір сүру және өміріне қажетті заттарды өндіру ортасы болып келеді. Жер ауданы, әсіресе өндіріске қолайлы, құнарлы жерлер шектеулі. Сондықтан жер үшін күрес ешкашан тоқтаған емес. Бір қоғамның, мемлекеттің өз ішінде жерге меншік, иелік ету әр түрлі топтардың арасында әр түрлі қатынастарды тудырады. Біреулер жерге иелік ету арқасында байып отырса, екіншілері – жері жоқтар кедейленеді. Осы қатынастар және жердің шектеулілігі жерді экономикалық бағалау, тиімді пайдалану жерге меншік қатынасын және соның негізінде салық төлемдерді тудырды. Жер салығы жер иеленушілердің тұрақты табыс көзі болып келеді.

Жер жалпыхалықтық меншік деп жарияланған соіиалистік қоғамда да жер салығы болды. Өйткені жер пайдаланушылар жер иеленушілерден шаруашылық есеп бойынша оқшауланған. Сонымен қатар жердің табиғи өнімділігіне және орналасу тиімділігіне байланысты дифференциалдық рента әрқашан болады. Сапасы біркелкі тәуір жермен барлық жер пайдаланушыларды қамтамасыз ету мүмкін емес. Сапасы әр түрлі жерлерді пайланушылар бірдей еңбек жұмсай отырып әр түрлі нәтиже алады. Сондықтан жер иелену құқығы қоғамның барлық мүшесіне бірдей болған күннің өзінде жақсы жерді пайдаланушылар ондай мүмкінгі жоқтармен өзінің табысымен бөлісуі керек. Бұл жер салығы арқылы жүзеге асырылады.

Жер салығы жер иеленушілерді байытудан басқа жалпы экономикалық қызметтер атқарады, олардың ең бастысы жерді қорғауға, тиімді паидалануға ынталандыру. Жоғарыда қарастырылған төлемдерді с±рыптауға байланысты жер қорын паидалану төлемдерін де бірнеше түрге бөлуге болады. Бірақ іс жүзінде олардың барлығы жер салығына жинақталған. Сондықтан жер салығын анықтау туралы әр түрлі көзқарастар, әдістер кездеседі. Мысалы, 1990 жылы қабылданған әдістемелік н±сқаулар боиынша жер иелері, жерді пайдаланушылар және жалға алушылар төлемдері мына формуламен анықталады:


Yj = RjEнп ,


мұнда: Yj - j аймағында жер пайдалану төлемінің нормативі, теңге/га;

Rj - j аймағында жердің экономикалық бағалануы, теңге/га;

Енп - уақыт факторын есептеу нормативі.

Өз кезегінде:


Rj = γ (m/SEнп )Kj,


М±нда: m - қоғамдық өндірістен алынатын өнім, теңге/жыл;

S - салық салынатын жер ауданы, га;

γ - қосымша өнімде жердің өндіріс факторы ретінде үлесін сипаттайтын коэффициент;

Kj - аймақтағы жердің сапалық коэффициенті. Аймақтағы жердің орташа балл көрсеткішін жалпы орташа балға бөлу арқылы анықталады.


Kj = Бj/Б,


м±нда: Бj j аймақтаѓы жердің орташа балы;

Б - республика бойынша орташа балдың көрсеткіші.

Б±л формуланы қолданып төлем нормативін аныќтау өте күрделі және шартты шамалардың дәлдігі төмен, өйткені γ - коэффициентімен қоғамдық өнім алуға жердің қосқан үлесін дәл анықтау мүмкін емес. Қоғамдық өндіріс (ұлттық табыс) негізгі өндіріс факторларының (табиѓат ресурстары, өндірістің негізгі және айналмалы қоры және жұмыс күші) ортақ нєтижесі. Сондықтан төлем нормативін анықтау үшін қарапайым әдістер ұсынылады. Мысалы, төлемді табиғат ресурстарының немесе олардан алынған өнімдердің бағасынан (құнынан) белгіленген процент есебінен алу. З.Қ. Қарғажанов табиғат ресурстарын пайдалану құқығы үшін төлемді осы ресурстарды пайдаланып алынатын нормалы пайданың алтыдан бір бөлігі ретінде алуды ұсынады. Ол мынандай тұжырымға сүйенеді: табиғат ресурстары негізгі үш µндірістік факторлардың бірі. Егер осы үш факгорлардыњ үлестерін тењдей деп алатын болсақ, пайданың (ұлттық табыстың) үштен бірі табиғат ресурстарыныњ үлесіне тиеді. Одан єрі табиғат ресурстары арқылы алынған пайда оларды пайдаланушылар мен иеленушілердің арасында бөліске түседі. Бұл бөліс екі жаққа теңдей десек, пайданың 1/6 бөлігін табиғат ресурстарын пайдаланушылар оларды иеленушілерге беріп пайдалану құқығына ие болады.

2. Қазақстан Республикасында жер салығы салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы Қазақстан Республикасының Президентінің Жарлығына сәйкес алынады. Ауыл шаруашылық, елді мекендер орналсқан, өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс жєне өзге мақсаттағы сауықтыру мен рекреациялық, орман, су қорларының жерлеріне салық салынады. Иелігінде немесе пайдалануға берілген жерлері бар жеке азаматтар және заңды т±лғалар салық төлеушілер болып табылады.

Жер салығының мөлшері жердің сапасына, орналасу тиімділігіне, сумен қамтамасыз етілгеніне және пайдалану бағытына байланысты мынандай принциптер негізінде анықталады:

1. Салық мөлшөрі жердің сапасына, орналасқан өңіріне және сумен қамтамасыз етілуіне қарай сараланады.

2. Салық мөлшері шаруашылық нәтижесіне байланысты емес.

3. Жер салығы жердің бір өлшеміне жыл сайынғы тіркелген төлем ретінде белгіленеді.

Салықтың базалық (үлгілік) ставкасын Қазақстан жоғарғы өкіметі бекітеді. Ал нақты жер бөлімшелеріне және нақты жер пайдаланушыларға салықтың шамасын үлгіге сәйкес жергілікті өкілетті органдар белгілейді. Олар салықтың норматиін 20%-ке өсіруге немесе кемітуге қ±ќылы.

Жер салығынан түскен қаржы: жерді пайдалануды реттеуге, ќ±нарлылығын арттыруға, жерді қорғауға, жаңа жерді игеруге, жерді тиімді пайдалануға ынталандыруға және аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуына ж±мсалады. Жер салығының 10%-і республикалық, 20%-і облыстық, 70%-і жергілікті бюджеттерге түседі.

Заңда жер салығы бойынша мынандай жеңілдіктер қарастырылған:ғ қорғау мен табиғи-мәдени шаралар, сауықтыру және қалпына келтіру мақсатындағы, орман және су қорларының жерлері басқа мақсатқа пайдаланудан басқалары салық салуға жатпайды.

2. Елді мекендердің жалпы пайдалануындағы жер учаскелерінен салық алынбайды.

3. Жер салығын төлеуден:

1) балаларды сауықтыру мекемелері, қорықтар, ұлттық парктер, ботаника бақтары, зираттар;

2) мемлекеттік табиғат және тарихи-мәдени ескерткіштерін қорғау органдары;

3) мүгедектердің ерікті қоғамдары;

4) ұлттық банк пен оның бөлімшелері;

5) бөлінген немесе өнімділігі аз жерлерді алғандар алғашқы он жылда;

6) табыс салығы бойынша жеңілдіктерді пайдаланатын жеке тұлғалар босатылады.

Салықтан басқа топырақтың құнарлылығы кемітілгенде және оның беті бөлінгенде компенсациялық (орнын толтыру) және айып төлемдері алынады. Төлем шамасы жерді қалпына келтіру шығындарымен және топырақ құнарлылығы өзгертілгенде арнайы әдістеме бойынша анықталады.


Бақылау сұрақтары:

  1. Жер салығының мөлшері

  2. Жер салығының базалық ставкаларын анықтау



24- ақырып. Минералдық шикізат қорын пайдалану төлемдерінің мөлшерлемелерін анықтау әдістері

Жоспар:

  1. Минералдық ресурстар үшін төлемдер

  2. Минералдық шикізат қорын пайдалану төлемдері

Лекция мақсаты: Минералдық ресурстарды пайдалану мөлшерін анықталуда қолданылатын принциптерді қарастыру.

Лекция мәтіні.

1. Минералдық ресурстарға төлемдер мәселесі әдістемелік тұрғыдан күрделілігімен және қолдану ерекшеліктерімен ерекшеленеді. Таяу уақытқа дейін төлем туралы ұғым тіпті қолданылмай келді. 1967 жылы кен өндіру саласында кеннің өзіндік құнына кіретін геологиялық барлауға қаржы аудару төлемдері қолданылады. Төлем нормасы кеннің кеннің нақты түріне жұмсалған геологиялық барлау және зерттеу шығындарын оның өндірілген баланстық қорының шамасына бөлу арқылы анықталады. Төлем алғашқы кеннің кейбір түрлері бойынша ғана белгіленеді және әдістемелік кемшіліктер болғандықтан ауық-ауық байта қаралып отыратын. Ең негізгі кемшілігі барлық геологиялық шығындарды қайтармайтын. Ол алғашқы жылдары барлық геологиялық барлрау шығындарының 60 пайызіне дейін қайтарса, 1991 жылдан 90-ға жетті

Қазіргі кезде (1992 жылдың 3 шілдесінен) Қазақстан Республикасында геологиялық барлауға төлем аудару нормасы 1 т өндірілетін кенге шикізаттың бағасына процент есебімен белгіленеді. Мысалы, 1 т темір кеніндегі темірге - 2,4%, марганец концентратындағы марганецке - 2,3%, қорғасын-мырыш кеніндегі қорғасын мен мырышқа - 6,7%, хром кеніндегі хромға - 2,4%, көмірге - 0,9%, т.б.

Аталған төлем кен қорын геологиялық барлауға ж±мсалатын шығындарды қайтаруы тиіс және мағынасы бойынша табиғат ресурстарын қалпына келтіру төлемі болып табылады (кен өндірілген кеніштің орнына жаңа кен орны барланады, ізделеді). Былайша айтқанда, кен өндірушілерге ол кен туралы геологиялық мәліметтер сатылады.

Ренталық төлемдер тау-кен өндірісінің жеке салаларында (м±най, газ, бағалы металдар, т.б.) белгіленген төлемдер ретінде қолданылып келді. Мысалы, 1991 жылы 1 т мұнайға - 12,45 сом, 1000 м3 газға - 6,46 сом ренталық төлемдер белгіленген болатын. Соңыра төлем нормативтері бірнеше қайтара өзгертілді. Ренталық төлем ретінде, негізінен, қосымша нормадан артық табыс (пайда) алынады. Теориялық тұрғыдан б±л онша орынды емес. Біріншіден, рента толық есептелмейді, екіншіден - рентамен қоса кәсіпорынның өз шаруашылық әрекетінің нәтижесінде алынған қосымша табыс алынады.

Минералдық шикізатты пайдалану құқығы үшін төлемдер Республикамыз үшін нарық қатынасына өтуге байланысты туындаған жаңа мәселе. Оның шешімінің негізгі екі түрі қолданыла бастады. Біріншісі -төлем минералдық шикізаттың әр түрі бойынша оның сатылу бағасынан процент есебімен алынады, Екіншісі - роялти төлемімен байланысты, яғни минералдық шикізатты пайдалану құқығы үшін төлем роялтимен алмастырылады.

Кен өндіргенде нормадан артық ысырапқа, бос жыныстың араласуына жол берілгені үшін төлем көптен қолданылып келеді. Оның мағынасы кенішті пайдалану ережелерін, тәртіптерін, нормаларын орындамағаны үшін айып төлем болып табылады және ол алынбаған өнімнің қ±нынан бір жарым есе шамасында белгіленетін. Сондай-ақ кен қорын тањдап өндіргенде де айып төлем белгіленеді. Б±л тµлемдер халық шаруашылығына минералдық шикізатты тиімді пайдаланбай келтірілген зиянды еселеп қайтару болып табылады.

2. Минералдық ресурстарды пайдаланушылар шикізатқа төлемдерден басқа табиғи ортаны нормадағы шамада ластағаны үшін төлемдер және нормадан артық шамада айып төлемдер төлейді.

Қазіргі кезде минералдық ресурстарды пайдаланғаны үшін төлемдер "Жер қойнауының байлықтарын пайдалану төлемдерінің нормативтерін анықтау туралы әдістемелік ±сыныстарға" (Алматы, 1991) сәйкес алынады.

Заң күші бар Қазақстан Республикасы Президентінің "Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы" Жарлығына сәйкес жер қойнауын пайдаланушылардың арнаулы төлемдеріне мыналар жатады:

1) бонустар: белгіленген, коммерциялық ашу, өндіру;

2) роялти;

3) үстеме пайдаға салық.

Белгіленген бонус жер қойнауын геологиялық зерттеу және одан кейінгі өндіру немесе өндіру қ±ќығына бір жолғы тіркелген төлем болып табылады және жер қойнауын пайдаланушылар заңда белгіленген тәртіппен сондай операцияларға контракт жасаған жағдайда төленеді.

Коммерциялық ашу бонусы келісім жасалған территорияда бір немесе бірнеше кен көздерін ашқанда төленетін бір жолғы тіркелген төлем болып табылады.

Өндіру бонусын жер қойнауын паидаланушылар қазба байлықты игерудің белгілі бір жағдайына немесе өндірудің белгілі сатысына қол жеткізген кезде әлсін-әлсін төлеп отырады. Бонустардың алғашқы мөлшерін Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинеті ќ±ратын арнаулы уәкілді орган белгілейді. Бонустар төлеудің тәртібі, түпкілікті мөлшерлері және басқа шарттары контрактта белгіленеді.

Роялти пайдалы қазбаларды өндіру және техногендік ќұралымдарды өңдеу құќығы үшін төлем болып табылады және ол өндірілген кендердің, өңделген техногендік ќұралымдардың әрбір тоннасына белгіленіп, келісімде көрсетіледі. Роялти ќұрамына, әдетте, рентаның бір бөлігі кіреді. Рентаның қалѓан екінші бөлігі үстеме пайдаға салық ретінде алынады. Сондықтан роялти минералдық шикізатты пайдалану құќығы үшін төлемге тең деп есептеу онша дұрыс емес. Роялти төлеу нормасын Қазақстан Республикасы Министрлер Кабинеті белгілейді және ол контрактта көрсетіледі.

Салыстырмалы тәүір табиғат жағдайында нмесе тәуір нарық жағдайында минералдық шикізат қорын пайдаланушылар үстеме пайдаға салық төлейді.

Бонустардың барлық түрлері, үстеме пайдаға салық ақшалай нысанда төленеді, ал роялти заттай және ақшалай нысанда, сондай-ақ аралас төленуіне болады. Белгіленген бонустан басқа бонустар, роялти табыс салықын және үстеме пайдаға салықты есептегенде ескеріледі.

Төлемдердің құрамына кіретін рентаны анықтаудың нақты әдістемесі жоқ. Сондықтан роялти төлемін өнімнің құнынан немесе баланстық пайдадан есептеу ұсынылады. Мысалы, минералдық шикізатты пайдаланғаны үшін төлем өнімнен алынған табыстың 12,5 пайызына немесе баланстық пайданың 15 пайызына шамада алынады.

Пайдалы қазбаларды өндіру, өңдеу және тасымалдау процестерінде, сондай-ақ құрылыс салу кезінде минералдық шикізатты қорғау және тиімді пайдалану ережелері мен нормалары сақталмағандықтан шикізаттың, қнімдердің және пайдалы қалдықтың ысырабына жол беріллгенде айып төлемдері белгіленеді.


Бақылау сұрақтары:

  1. Белгіленген бонус

  2. Коммерциялық ашу, өндіру бонусы



25 -тақырып. Су қорын пайдалану төлемдерінің мөлшерлемелерін анықтау әдістері

Жоспар:

  1. Су қорын пайдалану төлемдері

  2. Су қорын қорғау төлемдері

Лекция мақсаты: Су қорын пайдалану мөлшерін анықталуда қолданылатын принциптерді қарастыру.

Лекция мәтіні.

1. Су ресурстарына төлемдерді анықтау туралы әдістемелік нүсқаулар бойынша (Алматы, 1991) төлемдердің екі құрамдас бөлігін ажыратады: су ресурстарын пайдалану (алу) құқығы үшін; су қорын қорғау (қалпына келтіру) төлемдері. Су тарифы негізінен су қорғау, сумен қамтамасыз ету шығындарын қайтарады, суды үнемдеп пайдалануға жұмылдырады.

Қазақстан Республикасының су кодексіне сәйкес суды жалпы пайдалану тегін, арнайы пайдалану төлемді. "Жалпы су пайдалану - су ресурстарын жекелеген азаматтарға бекітіп бермей және судың жай-күйіне єсер ететін құрылыстарды немесе техникалық ќ±рылғыларды қолданбай халықтың, ауыз су және өзге де мұқтажын қанағаттандыру үшін жүзеге асырылады". Арнайы су пайдалануға халықтың ауыз суға және тұрмыстық м±ќтажын, ауыл шаруашылығының, өнеркәсіптің, энергетиканың, су көлігінің суға деген қажетін қанағаттандыру үшін, өзге де қажеттер үшін, сондай-ақ өнеркәсіпті, коммуналдық-тұрмыстық, кәріз және басқа да пайдаланылған ақаба суды төгу үшін, жер бетіндегі және жер астындағы суларды пайдалану жатады. Аталған су пайдалану су құрылыстары мен техникалық құрылғыларды... қолдану арқылы жүргізіледі.

Жалпы су пайдаланудан басқа, су ресурстарын пайдаланғаны үшін ақы меншік және шәруашылыќ жүргізу түріне қарамастан, алынады және онда судыњ сапасы, судың орналасқан өңірі, су пайдалану шарттары ескеріледі.

Су тарифтары облыстар және бассейндер бойынша сараланып суды пайдалану бағыттарына (өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, коммуналдық-т±рмыстық шаруашылықта, балыќ шаруашылығында) ќарап бекітіледі. Қазақстан Республикасында осы бағыттар бойынша мына бассейндерге (облыстарға) су тарифы белгіленген: Балқаш - Алакөл (Алматы облысы); Есіл (Ақмола, Солтүстік Қазақстан); Ертіс (Шығыс Қазақстан, Павлодар); Шу - Талас (Жамбыл); Арал - Сырдария (Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда); Нұра - Сарысу (Қарағанды); Тобыл - Торѓай (Қостанай); Каспий - Жайық (Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Атырау және Маңғыстау).

2. Су ресурстарын пайдалану төлемдерін - су қорын пайдаланғаны үшін және су қорын қорғау (қалпына келтіру) төлемдері деп ажыратуымызға болады жєне соңғысы ең негізгісі болып табылады.

Су қорының түріне және пайдалану бағытына байланысты:

• жер бетіндегі суларды пайдалану;

• жер асты суларын пайдалану;

• көл, теңіз суларын пайдалану;

• суармалы егістікте су пайдалану - төлемдері белгіленеді.

Әдістемелік нұсқауларға сәйкес жер бетіндегі су ресурстарын пайдалану төлем нормативі мына формуламен анықталады:


Pj = К*Зj


м±нда: Pj - шекті шамада су ресурстарын пайдаланғаны үшін аймақтың төлем нормативі;

К - су ресурстарын пайдалану коэффициенті.


К = Q/W,


мұнда: Q - аймақтағы су ресурсын пайдалану көлемі;

W - 90% қамтамасыз ету шамасындағы аймақтағы жылдық су қоры;

3 - аймақтағы жер бетіңдегі суға шеткі шығын.

Су пайдалануды шекті шамадан асырғанда төлем нормативі еселенеді.


Qн/ Qшj<5,


Qн - нақты су пайдалану көлемі;

Qш - кәсіпорынның су пайдалану лимиті (шегі).

Су қорын қорғау (қалпына келтіру) аймақтық төлем нормативі (шеткі шамада):


Р2= З2/Q2,


мұнда: 32 - аймақтағы бағдарлама бойынша су қорын қорғау, қалпына келтіру орташа жылдық шығыны;

Q2 - орташа жылдық су пайдалану көлемі.

Су ресурстарын шекті шамадан артық пайдаланғанда төлем нормативі жоғарыдағыдай еселенеді.

Жер асты, көл суларын пайдалану төлемдері де осыған сәйкес анықталады.

Суармалы егістікте пайдаланған суға төлем екі ставкалы тариф бойынша анықталады: суарылатын гектарға және берілген су көлеміне байланысты белгіленеді. Гектарлық төлем иормативі 1 га суарылатын жерге белгіленеді және су жүйелерінің шартты тұрақты шығындарын қайтаруы тиіс. Оның шамасы егістікке берілген судың көлеміне байланысты емес.


Рга= 3i/S,


мұнда: 3i - су жүйелерінің шартты тұрақты шығындары;

S - су пайдалану жоспары бойынша суарылатын жер ауданы.

Кубометрлік төлем нормативі су пайдапанушыға берілген 1м3 суға белгіленеді. Оның шамасы су ысырабының нормалы шамасы ескеріле отырып сумен қамтамасыз ету шығындарына сәйкес анықталады.


3 = P2QшЗ2–Y / Qн,


мұнда: Р2- су ресурстарын қорғау, қалпынд келтіру төлем нормативі (шекті шамада);

Qш - су ысырабын ескере отырып, су пайдаланушыға берілетін судың шеткі шамасы;

Qн - егістікке берілген судың нақты шамасы;

32 – сумен қамтамасыз ету жүйесінің шартты өзгермелі шығындары;

Y - берілген судың сапасы нашар болғанда егістікке (су пайдаланушыға) келген зиян.

Бұл зиян екі шамадан: ауыл шаруашылық дақылдарының өнімінің кемуінен және жердің өнімділігін қалпына келтіру үшін ж±мсалатын қосымша шығындардан т±рады.

Бұлардан басқа су ресурстарын ластағаны үшін, су қорғау заңдарын б±зғаны үшін (айып) төлемдер зиянның орнын толтыру, зиянды болдырмау мақсатында қолданылады.


Бақылау сұрақтары:

  1. Су жүйелерінің шартты тұрақты шығындары

  2. Су ресурстарын қорғау, қалпына келтіру төлем нормативі



26 - тақырып. Орман қорын пайдалану төлемдерінің мөлшерлемелерін анықтау әдістері

Жоспар:

  1. Орман қорын пайдалану төлемдері

  2. Орман таксасы

Лекция мақсаты: Орман қорын пайдалану мөлшерін анықталуда қолданылатын принциптерді қарастыру.

Лекция мәтіні.

1. Орман ағаштарын пайдалану төлемдері ертеден қолданылып келеді. Олар әр түрлі аттармен тарихтан белгілі, 1930 жылға дейін барлық ағаш даярлаушылардан "түбірақы" алынатын. Кейін индустриализациялау кезінде µнеркәсіпте ағаш пайдаланушыларға жеңілдік беру үшін төлем алынбайтын болды. Барлық орман шаруашылыќ шығындары бюджеттен қаржыландырылды.

"Түбірақы" 1949 жылы қайта алына бастады. Оның шамасы ќ±н заңына сәйкес анықталады, яғни орман шаруашылық шығындарын қайтаруы тиіс. Сонымен қатар "түбірақы" ќ±рамында орман шаруашылығының мөлшерлі пайдасы және дифференциалдыкч рента шамасы бар. Оның теориялық формуласы:


Cл = V+Vp+R,


м±нда: Сл - түбірақы (орман таксасы);

V- ағаштың өзіндік ќ±ны;

Vp - орман шаруашылық пайдасы;

R - орман рентасы.

Формулада орман таксасы мәні толық ашылады - орман шаруашылық шығындарын қайтару, орман шаруашылғына қажетті қор жинақтау және дифференциалдық табыс.

Нақты өсіп т±рған, кесуге берілетін ағаш қоры орман таксасы бойынша анықталады, оның орташа шамасы "түбірақы" шамасына тең, бірақ халық шаруашылық мақсаттарға байланысты одан артық не кем болуы мүмкін.

2. Орман таксасы орман белдеулері және топтары, ағаш түрі, сорты және сипаттары бойынша әр түрлі болады. Орман таксасының орташа шамасы мына формуламен анықталады:


Тор = Cл + (Smax-Sор),


м±нда: Сл - қажетті қорлар қарайтын пайдасымен бірге есептелген орман шаруашылық шығындары;

М - есептелген кесуге белгіленген жылдық ағаш қоры;

Smax - орман бөлігінен ағаш тасымалдаудың ең жоғары шығыны;

Sор - орташа ағаш тасымалдау шығыны.

Ағаштың нақты сортына (такса (Т сорт)):


Тсорт = [Сл /M+( Smax-Sор)] K сорт/К+( Sор-Si),


м±нда: K сорт - ағаштың нақты сортының коэффициенті;

К - орташа ағаш сортының коэффициенті;

Si - нақты сортты тасымалдау шығыны.

Сорттық коэффициенттер ағаштың сүрегінің ±зындығы, диаметрі, түзулігі, ағаштың түрі, іске жарамдылығы бойынша анықталады.

Орман таксасы орман шаруашылық шыѓындарын қайтарумен қатар бірқатар экономикалық қызметтер атқарады. Ең бірінші орман қорын тиімді пайдалануға ынталандыру, орманда ќ±нды ағаштардың жойылып кетуіне жол бермей, орман қорын кешенді, оның ќ±ндылығы төмен ағаш қорларын, жанама өнімдерді пайдалануға ынталандыру.

Осы мақсаттарда ќ±нды ағаштарға орташа таксадан анаѓ±рлым артық такса белгіленеді, ал ќ±нсыз ағаштарды пайдалануды ынталандыру мақсатында оларға өзіндік ќ±нынан төмен такса тағайындалады. Екінші қызметі - табиғи жағдайларға байланысты пайда болатын дифференциалдық рентаның бюджетке алынуын қамтамасыз етеді. Үшінші - ағаш даярлаушылардың бәсекелестік мүмкіншіліктерін теңестіреді.

Қазақстан Республикасының Орман кодексіне сәйкес азаматтардың ормандарда тынығу, жабайы жемістерді, жаңғақтарды, саңырауқ±лақтар мен жидектерді белгіленген норма шегінде пайдаланудан басқа жағдайларда орман қорын пайдаланылуы ақылы болып табылады. Орман қорын пайдаланғаны үшін ақы орман өніміне қолданылып жүрген бағаларға сәйкес, бірақ кесімді таксадан кем емес шамада алынады.

Орман қорының жерлері үшін ақы жер салығына сәйкес алынады. Орман ресурстарына төлемдерді анықтау туралы әдістемелік нұсқаулар (Алматы, 1991) бойынша орман ресурстарын тиімді пайдалануды басқару пайдалану құқығы үшін және орман ресурстарын қорғау және қалпына келтіру төлемдері арқылы жүргізіледі.

Орман ресурстарын пайдалану төлемдерін мына формуламен анықтау ±сынылады:


Tт = Тор i+Ti,


м±нда: Тор i - i сорттың бағасы (таксасы);

Ti - орманның ағаштан басқа қорының бағалануы.

Өз кезегінде і - сорттың бағасы:

Тсорт i = (Тор – KpHg)Kd,


м±нда: Тор - 1 м3ағаштың қалыптасқан орташа бағасы;

Кр - тиімділік коэффициенті 1,1 - 1,5;

Н - 1 м3 ағашқа нормалы шығындар;

Hg - ағаш даярлау табысында рентаның ‰лесін көрсететін коэффициент (0,1- 0,5 арылығында алынады).

Орман ресурстарын қорғау, қалпына келтіру төлемдерінің нормативі орманның әрбір т‰рдегі тобы бойынша шығындарды пайдаланылатын орман ресурстарының 1м3-і мына формула арқылы анықталады:

n n

Ha = ∑Зi+ ∑Зio+A+З+P,

n=1 i=1

м±нда: Зi - орманды қалпына келтіру шығындары, тг/м3;

Зio - орманды күтіп-баптау шығындары, тг/м;

А - орман шаруашылық өндіріс қорларының амортизациясы, тг/м3;

i - орман шаруашылық шаралар т‰рі;

3 - жалпы орман шаруашылық шығындары, тг/м3.

Орман ресурстарын пайдалану құқығы үшін төлем нормативі:


Нп = Нжп + Нн ,

мұнда; Нн - орман қорын негізгі (ағаш даярлау ушін) пайдалану құқығы үшін төлем нормативі;

Нжп - орманның басқа ресурстарын пайдалану құқығы үшін төлем нормативі;

n

Нн = ∑(Ti-Y*Ha),

n=1

мұнда: Ү - орман қорын негізгі памдалану (ағаш дайындау) бағыты бойынша шығындардың өзіндік үлесін көрсететін коэффициент.


Бақылау сұрақтары:

  1. Нақты сортты тасымалдау шығынын анықтау

  2. Орман шаруашылық өндіріс қорларының амортизациясы



27- тақырып. Табиғи ортаны ластағаны үшін алынатын төлемдер

Жоспар:

  1. Нормативтерді белгілеу, төлем алыну тәртіптері

  2. Шекті шамада және шектен артық табиғат ресурстарын ысырап еткені үшін алынатын төлемдер

Лекция мақсаты: Табиғат ресурстарын тиімді пайдалану мақсатында табиғи ортаны ластаѓаны үшін төлемдер белгілеу тәртібін қарастыру

Лекция мәтіні.

1. Табиғат пайдалану, әсіресе табиғат ресурстарын өндіру, өңдеу табиғи ортаның экологиялық тепетеңдігін бұзады, табиғи ортаның ластануын туғызады. Өйткені қазіргі қолданылып жүрген техника мен технология қалдықсыз өндіріс, экологиялық таза өндіріс дәрежесіне әлі жеткен жоқ. сондықтан табиғи ортаның тазалығын сақтау, табиғат ресурстарын тиімді пайдалану мақсатында табиғи ортаны ластаѓаны үшін төлемдер белгіленеді. Олар:

• табиғи ортаға ластаушы заттарды нормаланған шамада шығарғаны (төккені) үшін;

• табиғи ортада өндіріс және тұтыным қалдықтарын нормалы шамада орналастырғаны үшін;

• табиғи ортаға ластаушы заттарды нормаланған шамадан артық шығарғаны (төккені, орналастырғаны) үшін белгіленеді.

Аталған төлемдер табиғат қорғау шараларын жүзеге асыру үшін қаржы жинақтауға мүмкіндік береді. Нормаланған шамада табиғи ортаға ластаушы заттарды шығарғаны (төккені, орналастырғаны) үшін төлемдер табиғат қорғау шараларына ж±мсалатын қаржының және келтірілген зиянның орнын толтыру шығынының шамасына байланысты анықталады. Яғни табиғат пайдаланушылар табиғи ортаға келтірілген зиянның орнын толтыруға және табиғат қорғауға жұмсалған халық шаруашылық шығындарды осы төлемдер арқылы қайтаруы тиіс. Сондықтан әрбір табиғат пайдаланушыға ластаушы заттар шығару (төгу, орналастыру) шектері және төлем нормативтері белгіленеді.

Табиғи ортаны ластағаны үшін төлем шамасын анықтағанда келтірілген зиян, зиян болдырмау шығындары, алынбаған табыс ұғымдарын ажырата білудің практикалық мәні бар. Осы ұғымдар нақты ажыратылмағандықтан төлемдерді анықтаудың баламалы екі қағидасы бар деп. Есептеледі. Бірінші – шығындық деп. Аталған қағида бойынша төлемдерді анықтаудың негізіне табиғи ортаға зиян келтірмеу үшін жұмсалған табиғат қорғау шығындары алынады

2. Табиғи ортаның ластануына байланысты шығындар екі бөлімнен: табиғат қорғау шығындарынан және экологиялық теңдестіктің бұзылу салдарынан болатын экономикалық зияндардан тұрады. Қазіргі кезде экологиялық шығындардың ішінде табиғат шығындары белгілі дәрежеде есептеліп өнімнің өзіндік ќ±нына қосылады және оның сатылу бағасымен қайтарылады.

Нақты аймақтағы кәсіпорындарға зиянды заттарды белгіленген шекте шыѓарғаны (төккені) үшім төлем нормативі мына формуламен анықталады:

Т Т

Р =∑Зt / ∑Мnt,

t=1 t=1


мұнда: 3t – t жылында зиянды заттардың зиянын болдырмау, зиянның орнын толтыруға қажетті республикалық, аймақтық, табиғат қорғау бағдарламалары бойынша анықталған шығындар, теңге;

Мnt - республиканың аймақтық бағдарлама бойынша есептелген зиянды заттарды шығару (төгу) шегінің (лимитінің) келтірілген массасы, шартты тонна/жыл.

Зиянды заттардың келтірілген массасы мына фор муламен анықталады:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17

Похожие:

«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«сырдария» университеті «математика және экономика» факультеті «экономика» кафедрасы
Бекітілген Мемлекеттік жалпыға міндетті білім стандарты, мамандыќтыњ типтік оќу жоспары жєне Ќр бѓМ 25. 05. 2005
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«экономика, басқару және қҰҚЫҚ» факультеті «экономика» кафедрасы «бекітілді»
В050600 «экономика» мамандығына арналған профильдік пәндер бойынша қорытынды мемлекеттік бақылаудың кешендік тестілеу
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«экономика, басқару және қҰҚЫҚ» факультеті «экономика» кафедрасы «бекітемін»
«КӘсіпорын экономикасы», «КӘсіпкерлік», «табиғатты пайдалану экономикасы» ПӘндері бойынша 5В050600 «экономика» мамандығына арналған...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«Сырдария» университеті Математика және экономика факультеті
Білім беруде кредиттік технологияны пайдаланып, барлық құжаттарды бір кешенге біріктіре отырып, пәнді меңгеру процесінде студенттің...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«Сырдария» университеті Математика және экономика факультеті
Білім беруде кредиттік технологияны пайдаланып, барлық құжаттарды бір кешенге біріктіре отырып, пәнді меңгеру процесінде студенттің...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«Сырдария» университеті Математика және экономика факультеті
Білім беруде кредиттік технологияны пайдаланып, барлық құжаттарды бір кешенге біріктіре отырып, пәнді меңгеру процесінде студенттің...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«Экономика, басқару және құқық» факультеті «Маркетинг және құқық» кафедрасы «бекітемін»
«Кедендік әкімшіліктендіру», «Кедендік бақылаудың техникалық құралдары», «Кедендік инфрақұрылым және қойма шаруашылығы» пәндерінің...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«ЖОҒАРҒы оқу орнынан кейінгі білім беру»факультеті «экономика» кафедрасы «бекітемін» ОӘК төрайымы
М050600 «экономика» мамандығы бойынша түсуге арналған емтихан пәндерінің тізімі
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«Экономика, басқару және құқық» факультеті «Маркетинг және құқық» кафедрасы «бекітемін»
«Маркетинг» мамандығының типтік жоспарына сәйкес, типовым учебным программам дисциплин «Маркетинг», «Маркетингті басқару», «Маркетингті...
«сырдария» университеті «экономика және қҰҚЫҚ» факультеті «Экономика» кафедрасы icon«сырдария» университеті «Гуманитарлық білім» факультеті «Отан және шетел тарихы» кафедрасы
Жұмыс бағдарламасы Университет Ғылыми кеңесінде бекітілген Оқу бағдарламасының негізінде жасалынған
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница