Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж




НазваниеМатериалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж
страница9/13
Дата конвертации06.02.2016
Размер1.7 Mb.
ТипДокументы
источникhttp://www.semgu.kz/files/_zayavki/nauka/Наука/6. Конференции в СГУ им. Шакарима/3. Архив конфер
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

  1. Баяндин Н. Дала жұлдызы. А., 1990ж.

  2. Бейсембаев Ж. Шоқан ізімен. А., 1977, 65 – бет.

  3. Бірмағанбетов Ә. «Туған өлкені зерттеушілер» Алматы, 1978.

  4. Ч. Валиханова – Ч.Ч.Валиханов. Собр. Соч..: в 5-ти т. Алма-Ата, 1972, т.5.

  5. Дулатова Д., “Шоқан - тарихшы” А: “Қазақстан” 1982 ж.

  6. Қасымбеков М. Шоқан шығыстанушы // Қазақстан тарихы әдістемелік журнал. 2005.№11 40 бет.

  7. Ә.Х.Марғұлан «Шоқан шығыстанушы Шыңғысұлы Уәлихановтың өмірі мен қызметі – Кіт.: Шоқан Уәлиханов таңдамалы А., 1989 5-том. 42-43 бет.

  8. Сүлейменов Б., Моисеев В.А. Шоқан Уәлиханов Шығыстанушы Алматы-1985.

  9. Сегізбаев О. Шоқан Уәлихановтың творчествалық мұралары төңірегіндегі идеялық күрестің тарихынан – «Қазақ мемлекеттік университетінің ғылыми жазбалары», XV т. философия 2 бас. Алматы 59.

10.Тоқтаров Ж. Шоқан – шығыстанушы // Ұлағат 2005. №6 б-3.


Қуандық Е. С.,тарих ғылымдарының докторы, профессор

А.Байтұрсынов атындағы «Саңлақ» автор медалінің иегері


ШЫҢҒЫСҚАННЫҢ 17–ШІ ҰРПАҒЫ ШОҚАН УӘЛИХАНОВТЫҢ

ҚҰПИЯ ҚЫЗМЕТІ МЕН ҰЛТЖАНДЫЛЫҒЫ ХАҚЫНДА


Шоқан (Мұхамед–Қанапия) Шыңғысұлы Уәлихановтың арғы атасы әлемге әйгілі Шыңғысханнан тарайтын Орта жүздің ханы болған атақты Абылай (Әбілмансұр). Оның отыз ұлының үлкені Уәлі сұлтаннан, Шоқанның туған атасы Шыңғыс туады. Ал Абылайдың ең кенже ұлы Қасым сұлтаннан Кенесары мен Наурызбай туады. Сөйтіп Абылайханнан тараған ұлдардың бірі қолына қалам ұстаған әйгілі ғалым болса, енді бірі қолына найза ұстап, елін отаршылдық бұғауынан қорғаған намысты, қас батырлар шыққан текті ұрпақ болған.

Ал Шоқанның шыққан тегін әлемге әйгілі ШЫҢҒЫС хан бабасынан бері таратар болсақ, ол былай жалғасады. Темучин – Шыңғыс хан –Жошы–Сейн хан–Сартақ–Жәнібек–Жәдік–Сығай–Тәуке–Сәмеке–Есім–Жәңгір–Уәлі–Абылай (қанішер) –Уәлі–Абылай (Әбілмансұр) –Уәлі–Шыңғыс–Шоқан.

Шоқан 1835 жылы қараша айында Құсмұрын бекінісінде туған. Әжесі Айғанымның тәрбиесінде болған. Ол парасатты, терең ойлы әрі көреген, өзінің заманына қарай білімді әйел болған. Ол Шығыс халықтарының бірнеше тілдерін білген, орыс мәдениетіне мейілінше ден қойып, Сыртқы істер министрлігінің азиялық департаментімен, Петербург Сібір комитетімен хат жазысып, байланысып отырған. Бала Шоқанның сана – сезімі ерте оянып, рухани өсіп, жетілуіне әжесі Айғаным үлкен әсер еткен. Сезімтал дарынды балаға әжесі халық даналығының сарқылмас білім бұлағы болған. Ол Шоқанға қазақтың ескі аңыздары мен хикаяларын қызықты етіп әңгімелеп, күні кеше өзі басы–қасында болған оқиғаларды еске алып отырған. Халықтың озық дәстүрлері мен салтын бойына сіңірген әжесінің жарқын бейнесін Шоқан өмірінің аяғына дейін ұмытпай есінде сақтайды. Шоқан әуелі Құсмұрындағы қазақ мектебінде оқиды. Дәстүр бойынша сұлтанның балаларына бірнеше шығыс тілдерін үйрену , яғни «жеті жұрттың тілін білу парыз» болған.

1847 жылдың күзінде он екі жасар Шоқан туған елінен тұғыш рет шығып, Омбыдағы кадет корпусына оқуға түседі. Сол кезде кадет корпусы жан–жақты және терең білім беретін оқу орны болды. Ол сегізжылдық оқу орны еді. Тарих, география және әдебиет жөнінде бағдарлама өте кең көлемді болды. Алғашқы кластардан бастап кадеттер көне заманғы мемлекеттердің, атап айтқанда, Греция мен Рим тарихын, ортағасырлар тарихын, Еуропа географиясын т.б пәндерді өтті. Оқу пәндеріне қосымша ән, гимнастика, жүзу, би қылыштасу, және шабандоздық өнеріне жаттығу ойындары өткізілді. Шоқан кадет корпусын 1853 жылы 18 жасында бітіріп, армиялық атты әскердің корнет деген офицерлік атағын алып шығады.

Шоқан батыс Сібір генерал–губернаторының жанында қызметке қалтырылып, бір жылдан соң батыс Сібір мен Қазақстанның солтүстік–шығыс аудандарын басқарып отырған генерал Гасфорттың адъютанты болып тағайындалады. Сонымен қатар оған өлкенің Бас басқармасы бойынша төтенше тапсырмаларды орындайтын офицер қызметі де жүктеледі. Қызметке орналасқан орта офицерлері царизмнің отаршылдық саясатының қолшоқпарлары еді. Олардың басында генерал Госфорт пен Сібір қырғыздар облысын басқарған оның көмекшісі фон Фридрихс тұрды. Тікелей Фридрихстің басшылығымен жұмыс істеуге тиісті болған Шоқанның жағдайы ауыр болды. Шоқанның Петербордағы достарына жазған хаттарында көрсетілгендей, Дюгамель, Фридрихс және олардың сыбайластары Крейерус пен Кури өздерінің қылмысты істерін әшкерелеп, заңсыздыққа, парақорлыққа, тонаушылыққа қарсы болып, патшаның отаршылдық аппараты тудырған зұлымдық атаулының бәріне қарсы аянбай күрескені үшін Шоқанды үнемі қудалап, зәбірлеп отырған. Атбасар округтік приказының аға сұлтаны болып сайлануына бөгет жасайды. Уалихановтың замандасы А.К. Гейнс 1865 жылғы жазбасында бірнеше рет осылай қорлап, тобықтан қағу «...биылғы жылы Шоқанның түбіне жетті» деп ашықтан–ашық жазады.\1

Қоқан хандығының ыпалына тиым салу үшін Жетісуда осы территорияны бейбіт жолмен Ресейге қосуға бағытталған өте сақ және көреген саясат жүргізу қажет болды. Бұл жауапты іске өзге офицерлер М.М. Хаментовский, М.Д. Перемышельскийлермн қатар Шоқан Уәлихановта жұмылдырылды.

1855 жылы Шоқан генерал Гасфорттың сапарына қатысады. Орталық Қазақстанды, Жетісуды және Тарғыбатайды аралады. Оның маршруты Омбыдан Семейге дейін, одан Аягөз, Қапал арқылы Іле Алатауына дейін болды. Бұл кезде Верный бекінісін салу ісі қлға алынған болатын.

1856 жылдың басында Уәлихановқа поручик шені беріледі.\2

1856 жылы ол Хоментовский деген офицердің басшылығымен ұйымдастырылған үлкен әскери–ғылыми экспедицияға қатысады. Экспедицияның мақсаты қырғыз халқымен танысу және Ыстықкөл алабын картаға түсіріп алу еді. Алатау қырғыздарының арасында екі ай жүріп, көбінесе солардың аңыздары мен тілін зерттеп, әр қилы пайдалы мәліметер жинаған.

Саяхатшы ғалымға сіңірген еңбегі үшін штабс–ротмистр атағы беріліп, орденмен марапатталады және ақшалай сыйлық беріледі. 1880ж. 8 сәуірдегі үкіметтік жарлықта: «Әскери кавалерияның поручигі сұлтан Шоқан Уәлихановтың қажырлы еңбегін, Орта Азиялық, шекараларды тексеріп қайту тапсырмасын орындау кезіндегі қауіп–қатерді жеңіп, шеккен азабын ескеріп, штабс–ротмистр шені беріліп, IV дәрежелі қасиетті Владимир ордені қоса тапсырылып, 500 сом күміс ақша беріліп, бір жолғы жәрдем көрсетілген» делінген.

Атбасардың аға сұлтанын сайлаған кезде Шоқан өз кандидатурасын ұсынады. Ондағы мақсаты өз отандастарына пайда келтіру еді. «Бір кезде менің өз отандастарыма пайда келтірейін, оларды чиовниктер мен қазақ байларының озбырылғынан қорғайын деп, сұлтан болсам ба деген ниетім де болған. Сондағы көбінесе ойлағаным–оқыған правитель–сұлтанның қандай пайдалы болатынын жерлестеріме өз ісіммен көрсету еді» – дейді Шоқан өзінің Достоевскийге жазған хатында.

Көппен жалғыз алысуыма шама келмесін түсіндім, шындық қанша қасиеті болғанымен адасқанның алды жөн бола береді екен, әсіресе, уақыттың өзі соған себепкер боп тұрса амал бар ма? –деп кейіген кездері де болды.

1864 жылы Шоқан генерал Черняевтың әскери экспедициясына шақырылып, Әулиеата бекінісін алардағы соғыс қимылдарына қатысады. Бұл жолы тапсырма оның орыс қазақ, татар тілдерін еркін білетіндігі ескеріліп, білімді азиялық азамат ретінде жіберілген. Шоқан Черняевпен келісе алмайды. 1864 жылдың шілде айында ол Черняевтің әрекеттеріне наразы бір топ офицерлермен бірге Верный қаласына қайтып келеді. Бұл офицерлер кейін осы әрекеттері үшін жазаланып шендері төмендетіледі. Шоқан Верныйдан кетіп албан руының аға сұлтаны Тезек төренің ауылына барып тұрақтап, оның немере қарындасы Айсарыға үйленеді. 1865 жылы сәуір айында Алтын Емел жотасының етегінде Көшен тоғаны деген жерде, Тезек төренің ауылында қайтыс болады.

Өзінің ғылыми жұмысын ол кадет корпусында оқып жүрген кезде бастаған. Шығыс зерттеушісі И.Н. Березиннің тұңғыш еңбегі «Хан жарлығы» жөнінде рецензия жазады. Жалаирдің «Джами–ат–таварихын» зерттеп, оның негізгі тарауларын орыс тіліне аудартып, түсініктер жазады, оған сүйене отырып шығыс терминдерінің сөздігін жасауды бастайды. Ол «Шейбани–намэ», «Түрік шежіресі» (Әбілғазы) секілді еңбектерді оқып олардың негізінде теориялық маңызы жөнінде теңдесі жоқ «Қырғыздың ата–тегі» атты еңбек жазады. Жетісу өлкесіне келіп, көне Алматы, Қойлы, Алмалық шаһарларын зерттейді, көне ақшалар нұсқасын жинайды. Оның Ыстықкөл, Құлжа, Қашқар сапарларында жазған күнделіктері «Оңтүстік Сібір тайпаларының тарихы туралы жазбалары» өте құнды материалдар болды. Оның ғылыми еңбектерінің ішінде Жетісу, Ыстықкөл, Тянь–Шань, Шығыс Түркістанға арналған тарихи–географиялық шолуларының маңызы ерекше. Уәлихановтың қазақ халқының тарихы мен этнографиясы туралы зерттеулері, сондай–ақ қазақ даласындағы әлеуметтік–саяси қарым–қатынастарға байланысты мақалаларының ғылыми маңызы зор. Олар «Абылай», «Қырғыздың ата–тегі», «Көне дәуірдегі қырғыздардың қару–жарағы және әскери жабдықтары», «Сахарадағы мұсылмандық туралы», «Қырғыздардағы шамандықтың қалдықтары» т.б.

Белгілі ғалым В.И. Веселовский: «Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов Шығысты зерттеу ғылымында аққан жұлдыздай жарқ етті де жоқ болды» –деп жазуы оның ғылым саласындағы аса ірі жетістіктерін көрсетеді./3

Қазақтың аса көрнекті бір туар ғалымы Шоқан Уәлиханов артына мол әдеби, тарихи мұралар қалдырды. Қамшының сабындай ғана болған қысқа өмірінде ол Орталық Азия мен Қазақстан халықтарының тарихы, географиясы мен этнографиясына арналған бірсыпыра еңбектер мен қоғамдық–саяси тақырыптағы толып жатқан шығармалар жазып кетті. Шоқан терең энциклопедиялық білімі бар, өз заманындағы ғылымда бірқатар мәселелерді жаңаша көтере білген талантты ірі ғалым болды. Ол ғылымның 12 саласы бойынша зерттеу жүргізіп жаңалық ашып ғылымға өз үлесін қосты. Оған оның дипломатия, нумизматика, геодезия, картография, саясат, халықтың ауыз әдебиеті, құқықтану, журналистика, медицина, сурет өнері, әскери іс, халықаралық қатынас, шежіреші, демограф, статистика, дін саласында ашқан жаңалықтары куә. Ол ғалым, ағартушы, публицист, демократ, тарихшы, фольклоршы, этнограф, саяхатшы, шығыстанушы, барлаушы, энтомолог, географ, зерттеуші, экономист, офицер, суретшілікті меңгерді/4

Әзірленіп жатқан қазақ даласындағы сот реформасы жайлы өз пікірін айта келіп, Шоқан реформаларды қоғамдық-саяси процесті ескере отырып қоғамдық өмірдің түрлі факторларын зерттей келіп, қарастыру керек деп өз қандастарының болашағын ойлап солардың мүдделерін қорғауға тырысты. Ол: «Саяси реформалар экономикалық істерді жүзеге асыратын құрал ретінде көрінбек, өйткені әрбір жеке адам және бүкіл адам баласы қауымдасып өзінің түпкі мақсаты материалдық әл-ауқатын жақсартуға тырысады. Адамның тұрмыс қажетін өтейтін реформа ғана пайдалы да, ал бұл мақсатқа қандай да болса кедергі келтіріетін реформа зиянды болып табылады. Қоғамдық тұрмыс мұқтаждығын жақсартуға бағытталған қандай да болмасын реформа қоғамның мұқтажы мен қаражаты белгілі болғанда ғана кездейсоқтыққа ұшырамай, діттеген мақсатына жете алады» -деп бүгінгі прогрестік көзқараспен тұжырым жасайды. Соны іске асыруға талпыныс жасайды.

Шоқан Омбыда оқып жүргенде кадет корпусының оқытушысы барлаушы полковник Гутковскиймен жақын араласып, жексенбі сайын оның үйіне қонып жүрді. Бұл таныстық оның болашақта мамандық таңдауына ықплын тигізбей қоймады. Шоқанның талантты жас екенін көрген әскери барлаушы Гутковский оны қызмет барысында қолдап, оны әскери барлау қызметіне баруына жол ашты.

Шоқан Ресей империясының Бас штабының әскери сыртқы барлау қызметінің офицері болды. Арнаулы әскери барлау қызметінде жүріп өте күрделі құпия тапсырмаларды орындады. 1857 жылы Ресей империясының Бас штабның Бас басқармасы (әскери сыртқы барлау) ол кезде ресей үшін жабық болған Кашқарияға тыңшы жіберу туралы шешім қабылданады. Ондағы мақсат Шығыс Түркістандағы саяси ахуалды білу, бұл аймаққа кімдер ықпал жүргізіп отыр, қытайлардың ұйғыр мәселесі Ресей үшін өте қажет болды. Өйткені Тянь-Шань мен Алтай өңірінде көз тіккен ағылшындардың бұл аймаққа қатысы барма деген мәліметтер қажет болды. Себебі бұл континентті ағылшындармен бөлісу Ресей империясы үшін пайдасыз еді.

Шоқан дүниеден өткеннен кейін 20 жылдан соң Ресей үкіметінің баспасөзі Шоқанның өлімі өкпе ауруынан болған деген ақпаратты жиілетті. Ал оның көзі тірісінде ол өкпе ауруы туралы сөз болған емес. Шоқан туралы жазылған кітаптарда оның хаттарында ауырғандығы туралы анда- сонда бір мардымсыз дәлелі шамалы ақпарат кезеседі. Бірақ оның қандай науқас екендігі жазылмаған. Бұл ауру Шоқанға сырттан, Бас штабтың Бас басқармасы тарапынан халықты сендіру үшін тағылған жалған айып болуы мүмкін деген күдік басымырақ. Бұл күдік оған у беріп өлтірген деген қосымша фактылардан туындаған. Екінші бір күдік туғызатын жағдай хал үстінде жатқан күйеу баласы Шоқанды қайнағасы Тезек төре, (орыс әскери барлауының резиденті болған) оны кигіз үйге қалдырып көшіп кетеді. Өзінің ауыр халін айтып, көмек сұрап ол Семейге және Омбы қалаларына хабар жібереді. Алайда не достары, не әскери шенуініктер, тіпті «қолы ұзын» орыс барлау басқармасындағы саяхатшы-барлаушылардан да ешкім көмекке келмейді. Оны жасырын жерлейді. Дәрігерлер оның өлгені туралы акт да жасаған жоқ. Өйткені хан тұқымы Шоқанның саяси көзқарасы орыс империясының саясатына қайшы келді. Ол енді өзі тәрбиелеген барлау басқармасына да қажетсіз адам болып қалған еді.

Ол атеист болған жоқ, Бір Алланың хақтығына сенді. Қытаймен шекара туралы мемлекетаралық келіссөздерге қатысып табысқа жетті. Полковник деген әскери шенге ие болды. Парижге, Қашқарияға барлушы ретінде барып қайтты. Ресейдің Қазақ жерін зорлықпен қосып алуына қарсы болды. Социал-демократтармен дос болды, бірақ революционер болған жоқ. 1860 жылдан бастап өмірінің аяғына дейін ұлтын сүйгені үшін, өзге де пікірлері үшін қарсы барлаудың жіті назарына ілікті. Ол өкпе ауруымен ешуақтта ауырған жоқ. Бұл туберкулез ауруын арнайы барлау органы Шоқанды Петербордан аластау үшін ойдан әдейі шығарған деген тұжырым бар. Әкесі Шыңғыс ешуақытта немере ағасы Кенесарымен соғысқан жоқ. Құлжада, Қашқарияда агентуралық ұйымдар құрды. 1864 жылы Әулие-атаның бейбіт тұрғындарын атқаны үшін Черняевтің қоластындағы әскерді тастап кетті. 1865 жылы оның шекара аймағында тұруы қауіпті саналып, оны жою туралы құпия шешім қабылданған деген сөз бар. 1865 жылы 10 сәуірде арнайы барлау қызметінің тапсырмасы бойынша өзінің атқосшысы арқылы у берілген деген мәлімет бар.


Дерек көздері:

  1. А.К. Гейнс. Әдеби еңбектерінің жинағы, 1-том, 237-бет.

  2. Шоқан Уәлиханов. Таңдамалы. Алматы «Жазушы» 1985ж. 33-бет

  3. Жарылқап Бейсенбайұлы. Шоқан. Ғибратты ғұмыр. Алматы «Қазақстан» 2009ж-608 бет.

  4. Б.Кыстаубаев. Тайна Чокана Валиханова. Историческое эссе в трех частях. Алматы-2010г.-31,35стр.

  5. Чокан и власть. Свобода слова. 13 апрель, 21 декабрь 2005 г


Мусаева Р.С. Семипалатинский государственный педагогический институт.


ДЕМОКРАТИЧЕСКИЕ ВЗГЛЯДЫ ЧОКАНА ВАЛИХАНОВА


В истории развития казахского народа вторая половина XIX века была переломной. Именно в это время в Казахстане возникла и получила развитие культура просвещения, одним из ярчайших представителей которого был Чокан Чингисович Валиханов (1835-1865 гг.). Чокан Валиханов является выдающийся личностью в истории нашего государства. Будучи представителем « белой кости» он сочетал в себе идеи, демократичные по своему содержанию, но труды ученого в силу разных причин недостаточно глубоко и всесторонне изучены. Анализ данных работ в совокупности с использованием ряда биографических фактов позволяют нам еще раз убедиться в демократичности взглядов казахского просветителя – Чокана Чингисовича Валиханова. В чем и заключается актуальность данной работы.

Вся бурная жизнь Чокана Чингисовича, его яркая богатая научная деятельность является замечательным примером беззаветного служения своей родине и своему народу. Середина XIX века в общественно-политической жизни России характеризуется ростом революционно-демократических идей, вызванных кризисом крепостного хозяйства, революционным движением крестьянства и национально-освободительной борьбы народов национальных окраин. Первыми глашатаями демократических идей в казахской степи явились русские политические ссыльные, прежде всего петрашевцы.

В казахском обществе под влиянием классовой борьбы происходило дальнейшее разложение патриархально-феодальных отношений. Этот процесс нашел свое отражение прежде всего в устном народном творчестве, легшим в основу казахской демократической литературы. Демократические традиции казахской национальной культуры в свою очередь оказали благотворное влияние на формирование демократических убеждений Чокана Чингисовича[1, 173]. Эти воззрения стали зарождаться еще в годы учебы в кадетском корпусе под влиянием лучших демократически настроенных преподавателей. Г.Н. Потанин1 впоследствии вспоминал: «Другие все учителя обогащали наш ум только знаниями, три учителя: Сулоцкий, Н.Ф. Костылецкий, Гонсевский воспитывали в нас убеждения»[2, 173].

В Омск, как и в другие города Сибири, революционно-демократические идеи стали проникать через русскую литературу, запрещенную царской цензурой, но распространяемую политическими ссыльными. Решающее влияние на формирование мировоззрения Чокана Чингисовича оказали произведения русских революционных демократов – Белинского, Герцена, Чернышевского, Добролюбова и статьи в журнале «Современник», которые регулярно читал Чокан Чингисович [3,120]. Для укрепления демократических взглядов исключительное значение имела его встреча с Чернышевским и долгие годы дружбы с Г.Н. Потаниным, Ф.М. Достоевским, поэтами А.П. Майковым, К.К. Гутковским и другими представителями передовых демократических идей России[5, 173]. По своим общественно-политическим воззрениям Чокан Чингисович был просветителем-демократом, на что указываю такие черты характерные черты, как неприязнь к экономической, социальной и юридической зависимости от бюрократический администрации царского правительства, защита просвещения, самоуправления, свободы и отстаивание интересов простых казахских шаруа. Он, как и другие просветители-демократы, защищал и отстаивал интересы народных масс, сопереживал экономической и культурной отсталости своего народа и изыскивал пути для выхода из этого состояния. Чокан Чингисович прежде всего правильно оценил факт присоединения Казахстана к России [4,351]. Он считал, что только приобщение отсталой экономики Казахстана к более передовой российской экономике может способствовать не только развитию производительных сил казахского общества, но и духовному возрождению народа2. Отстаивая интересы своего народа, он требовал от колониальных властей при составлении экономических и социальных реформ для казахов обращать внимание на нужды и запросы казахского народа. «Судьба миллиона людей, - писал он, - подающие несомненные надежды на гражданственное развитие людей, которые считают себя братьями русских по отечеству и поступили в русское подданство добровольно, кажется заслуживает большего внимания и большей попечительства в таких решительных вопросах, которые формулируются в шекспировских быть или не быть» [1,256]. Когда Чокан Чингисович увидел, что царские чиновники не только не удовлетворяют запросы его народа, но и все более усиливают колониальный гнет, он встать на защиту своего угнетенного народа. Отмечая общность коренных интересов казахских шаруа и русского крестьянства, он в то же время показал враждебное отношение царских чиновников к обычным шаруа. «В каждом действии русского чиновника, - указывал Чокан Чингисович, - киргизы видят одно только зло, посягательство на их свободу и льготы» [2,265].

Чокан Чингисович не ограничивался критикой действий местных чиновников колониальной администрации, он несмотря на свое сословие и служебное положение выражал протест против действий царской власти[4,268], однако открыто выступать он не решался, опасаясь жестоких репрессий, которые грозили всякому, кто решался бороться против царизма хотя бы идейно, а не только с оружием в руках. Возмущаясь политикой властей, не удовлетворявших в основном его требований, в письме Ф.М.Достоевскому он пишет: «Просить удовлетворения по-моему то же самое, что и просить конституции: посадят да потом к Макару на пастбище пошлют» [3,121]. Будучи знакомым со многими политическим ссыльными он реально представлял, что угроза, пусть даже идейная не делает уступок привилегированным сословиям.

Чокан Чингисович с болью в сердце отмечал, как народы средней Азии, издавна хвалившиеся своей высокой культурой, в том числе и Казахстан, переживают глубокий духовный кризис, и всячески искал пути выхода из него. Характеризуя общественное и экономическое состояние народов Средней Азии во второй половине XIX века, Чокан Чингисович писал: «Средняя Азия в настоящем общественном устройстве представляет явление крайне печальное, какой-то патологический кризис развития. Вся страна, нисколько не преувеличивая есть не более не менее как одна громадная пустыня с заброшенными водопроводами, шлаками и колодцами, усеянная развалинами, пустыня, занесенная песком, заросшая карликовыми кустами колючего саксаула и обитаемая только стадами ослов и пугливых сайгаков» [2,254]. Важными условиями дл выхода из этого состояния социально-экономического и духовного кризиса Чокан Чингисович считал распространение передовой русской науки и просвещения и всяческую борьбу с отсталостью и невежеством среди казахских шаруа. А науку и просвещение казахский нард мог приобрести путем сближения с Россией, эта идея была своебразным стимулом в его жизни, его целью в жизни. Это подтверждает в своих воспоминаниях Н.Ядринцев: «Он понимал окружающую русскую среду и готов был сродниться с ней на почве европейской цивилизации. Это был новый коран его жизни» [6,201].

Для выяснения общественно-политических взглядов Чокана Чингисовича представляют большой интерес его высказывания по поводу судебной реформы административного управления. В феврале 1864 года он пишет свою знаменитую работу « Записки о судебной реформе у киргиз Сибирского Ведомства», где под видом анализа проекта судебной реформы подвергает всесторонней критике экономическую политическую основу казахского феодального общества, а также режим царской колониальной администрации.

Защищая интересы казахских шаруа, Чокан Чингисович в период подготовки реформы 60-х годов в казахской степи добивался того, чтобы эти ремы способствовали материальному улучшению благосостояния народа и его культурному подъему. «В наше время самым важными и близкими для народа считаются реформы экономические и социальные, прямо касающиеся насущных нужд народа, а реформы политические допускаются как средства для проведения нужных экономических реформ, ибо каждый человек отдельно и все человечество коллективно стремиться в развитии своем к одной конечной цели – к улучшению своего благосостояния и в этом заключается так называемый прогресс» - писал он[1,356]. Просветитель-демократ отводил ведущую роль экономическим и социальным реформам, которые по его мнению больше всего интересуют народные массы.

Главными Чокан Чингисович считал экономические реформы, так как они призваны решать самые насущные потребности шаруа, которые реформами 1822 года и последующими были лишены возможности заниматься делами их дедов и отцов – кочевым скотоводством. Постепенный же переход на оседлое скотоводство с отдельными элементами как земледелия, так и сенопашества, еще не в состоянии ответить всем потребностям шаруа. Мнения по поводу реформ политических заключались в видении их как средства более глубоких преобразований в экономике. Исключительно ценными являются высказывания о том, что конечной целью каждого человека является улучшение его материального состояния. Только постоянное стремление к удовлетворению материальных духовных потребностей является по его мнения двигателем прогресса.

Сам Чокан Чингисович делит реформы на полезные и вредные. «Полезны – по его мнению – те реформы, которые способствуют улучшению быта человека, и вредны те, которые мешают достижению этой цели», более того он указывает на тот факт , что цель достижима в случае « когда известны общественные нужды и средства» [1,358]. Этим он подчеркивает необходимость изучения быта и нравов народа, его насущных проблем и только после этого необходимо задуматься о проведении всякой реформы. Именно с этих позиций Чокан Чингисович рассматривает проект судебной реформы. Несомненно признавая необходимость некоторых преобразований для дальнейшего развития казахского народа, он был против прежде всего к формальному переходу к реформам3. Критически анализируя этот проект Чокан Чингисович отмечал в нем два основных недостатка: во-первых, проект не показывал ни бытовых, ни национальных особенностей казахского народа, во-вторых, в нем никак не учитывались интересы простых шаруа. В результате чего Чокан Чингисович требовал дифференцированного подхода к потребностям своего народа, с обязательным учетом его культурно-бытового, общественно-экономического уровней развития, то есть непосредственного исторического подхода и учета национальных особенностей казахов. Поэтапно обосновывая свои доводы на конкретном историческом материале, подразумевавшем всестороннее знание бытовых условий и нужд простых шаруа, Чокан Чингисович делает единственно верный на тот момент вывод о необходимости сохранения суда биев до определенного периода в его доступной для каждого казаха. Чокан Чингисович высказывает между тем ряд критических замечаний по некоторым положениям административного управления. В целом положительно отзываясь о решении о административно-территориальном делении Казахстана на области, меж тем понимает что эта система управления, способствующая улучшению экономическому развитию страны с одной стороны, не отвечает полностью на потребности населения с другой.

Так, например, он упрекает пограничные власти в том, что они не дают реализовать местному населению право выбора местных властей, данное народу реформой 1822 года[4,566]. Однако в этом проявляется некая узость воззрений Чокана Чингисовича, он считает виновным в отсутствии свободного выбора лишь некорректные действия генерал-губернатора. В действительности же главная причина все же крылась в колониальной политике русского самодержавия, для которого колониальный характер проводимой ими политики с непосредственным назначением или назовем это рекомендацией было более угоднее. Усиление самоуправления на территориальных колониальных окраинах не входило в планы царизма.

Большая заслуга Чокана Чингисовича состоит в том, что взращенный идеями русских революционеров-демократов, он сумел показать расколотость традиционного казахского общества. Глубочайшее сопереживание « кара суйек», попытки искоренить причины этого неравенства, любовь к своему народу и Отечеству сочетались меж тем с уважением к интересам других народов. С особым трепетом относился он русскому народу, но в то же время ненавидел чиновников, учиняющих грубый произвол и насилие над казахским народом, тем самым порождая вражду между двумя народами.

Чокан Чингисович как демократ, как представитель передовой просветительской мысли в Казахстане решительно боролся вся свою жизнь за все новое, передовое и прогрессивное во всех сферах жизнедеятельности. Однако меж тем в понимании и обосновании основных вопросов общественно-политической жизни Чокан Чингисович, как и большинство представителей данного период, остался идеалистом. Эти следы некой ограниченности можно объяснить тем историческим фоном, в условиях которого протекала его жизнь. Идеи петрашевцев и областников, так рьяно поддерживаемых Чоканом Чингисовичем, еще не еще были далеки от идей решительной борьбы с русским самодержавием. Несмотря на это деятельность Чокана Чингисовича невозможно переоценить. Его историческая заслуга перед казахским народом состоит прежде всего в том, что пропагандируя передовые, демократические идеи среди своего народа, он закладывает основы развитию научной и общественной мысли казахского народа, поверив в его силы. Для будущих поколений и поколений ныне живущих Чокан Чингисович навсегда останется основоположником казахской просветительской и демократической идеологии в условиях патриархально-феодального застоя.

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Похожие:

Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconПрограмма форума 1 күн /день 24 қыркүйек/сентября 13. 00 Қонақтардың келуі Заезд гостей 13. 30 Түскі ас Обед 14. 00 «Ш. Ш. Уәлиханов мұрасы әлемдік тарих контекстінде»
«Наследие Ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории», посвященный 175-летию со дня рождения Ч. Ч. Валиханова
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconКомитет науки институт истории и этнологии им ч. ч валиханова Информационное письмо Уважаемые коллеги!
Университете имени Д. А. Кунаева проводится Круглый стол на тему: «Трансформация развития Казахстана за 20 лет независимости», посвященной...
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconО взаимоотношениях Ч. Ч. Валиханова и М. Чорманова в XIX веке казахский народ выдвинул из своих рядов первого ученого европейского типа, интеллектуала
Чокана Чингисовича Валиханова. Муса Чорманов – видный общественный и государственный деятель, крупнейший просветитель казахского...
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconОжамжарова жулдыз журсинбеккызы сотрудничество Казахстана и Узбекистана в современных условиях: исторический аспект (1991-2008 гг.)
Работа выполнена в отделе Современной истории и научной информации Института истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconИндустриальное развитие Казахстана во второй половине ХХ начале ХХI веков (историко-модернизационный аспект)
Работа выполнена в отделе Истории Казахстана советского периода Института истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова кн мон рк
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж icon1. Рыскулов Т. Собрание сочинений. В 3-х т. Т. 1 / М-во науки – ан рк, Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова, Архив Президента рк. Гл редактор М. К. Козыбаев. Сост.: В. К. Григорьев и др. – Алматы: Казахстан, 1997. – 336 с
Рыскулов Т. Собрание сочинений. В 3-х т. Т. 1 / М-во науки – ан рк, Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова, Архив Президента...
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconРыскулов Т. Собрание сочинений. В 3-х т. Т. 1 / М-во науки – ан рк, Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова, Архив Президента рк. Гл редактор М. К. Козыбаев. Сост.: В. К. Григорьев и др. – Алматы: Казахстан, 1997. – 336 с

Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconПрижизненные публикации Чокана Валиханова

Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconЛомоносов 2014 Международная научная конференция студентов, аспирантов и молодых учёных «Ломоносов-2014»
В рамках Международного молодежного научного форума «Ломоносов» в Московском государственном университете имени М. В. Ломоносова...
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconМосковский государственный университет имени М. В. Ломоносова
Московского государственного университета имени М. В. Ломоносова в рамках Международного молодежного научного форума «Ломоносов»...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница