Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж




НазваниеМатериалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж
страница6/13
Дата конвертации06.02.2016
Размер1.7 Mb.
ТипДокументы
источникhttp://www.semgu.kz/files/_zayavki/nauka/Наука/6. Конференции в СГУ им. Шакарима/3. Архив конфер
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Пайдаланған әдебиеттер тізімі:

  1. Әбуев Қ. Қазақстан тарихының “ақтаңдақ” беттерінен. А: “Қазақстан” 1994 ж. 143 б.

  2. Әтішев Ә “Ш.Уәлихановтың социологиялық және мемлекеттік – правалық көз қарастары” А: “Ғылым” 1974 ж. 294 б.

  3. Валиханов Ч., “Таңдамалы” А: “Жазушы” 1985 ж. 560 б.

  4. Абдрахманова Ш. “Ұлы ғалымның тағы ой қыры” // Ақиқат 1997 ж. №2 90-91 б.

  5. Әуезов Ә. Шоқанның Қарқаралыға екі сапары // Жас Алаш 2002 ж. 16 ақпан 5- бет.



Ибраемова М. С. т.ғ.к., доцент

Семей мемлекеттік педагогикалық институты


ШОҚАН УӘЛИХАНОВТЫҢ ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ ЕҢБЕКТЕРІНІҢ

ТАРИХИ МАҢЫЗЫ


Шоқан Уәлиханов - шығыстану саласындағы аса көрнекті ғалым. Көшпенді халықтың арасынан шыққан, ғылым мен прогрестің шыңына көтеріліп, Россия ориенталистерінің қатарынан құрметті орынға ие болып, Қазақстанның шығыстану ғылымын ашып берді. Әйгілі ғалымның тарих, этнография, география, фольклор сияқты ғылымның салаларын сіңірген еңбегі қыруар. Жас ғалымның ғылыми зерттеу еңбектерінің тарихи маңызы зор.

Ол ұрпаққа құнды мұра қалдырды. Ғалым көтерген мәселелер бүгінгі күнге дейін өз үйлесімін тауып келеді. Уақыт өткен сайын данышпанның бейнесі көз алдымызда жарқырай түсуде. Ол қайтыс болғалы жүз елу жылдай уақыт болды, бірақ, оның дауысы бүгіннің үніндей әрі қандайлық заманға сай естіледі. Ол жан – жақты қабілетті адам болды. Оның бойындағы тарихшы, географ, әдебиетші, тіл білімін зерттеуші және жауынгерлік таланты өз үйлесімін тапты. Оның өмірі – қазақ халқының тарихындағы елеулі бір кезең Бүкіл саналы ғұмырында: «... өз халқы Еуропа мәдениетіне ұштастыра отырып, оның ұлттық қасиетін сақтап қалуды арман еткен» ғалым Шоқанның шығыстанушы, оның ішінде өнер тарихшысы, өнер зерттеушісі ретінде көрінуінде кездейсоқтық жоқ. Өз заманында жарқырап шыққан ұлы ғалым Шоқан Уәлихановтың ғылыми мұралары – тарих, география, этнография, бейнелеу өнері, әдебиет, фольклор, нумизматика және орхеология саласындағы еңбектері Азия халықтарының өмірін зерттеуге аса құнды дүниелер болып есептеледі. «Шоқан терең энциклопедиялық білімі бар, өз заманындағы ғылымда бірқатар мәселелерді жаңаша көтере білген кемелді ірі ғалым» - еді деп Әлкей Марғұлан баға берген [4;21].

Шоқан зерттеулерінің үлкен бір саласы қазақ халқының шежіресінен сабақтасады. Шоқанның бір ерекшеліктері – ол үнемі өзі жүрген, аралаған жерлердің тарихын, этнографиясын, жаратылысын, салт - дәстүр , әдет – ғұрпын түгел қамтып жазады, сол еңбектерді ол үнемі қызықты шежіре, тартымды аңыз – әңгімелерін толықтырып, безендіріп отырған.

Шоқанның зерттеулерінде кездесетін аңыз – әңгімелердің өзін жинап терсе, өз алдына жеке кітап етіп шығаруға әбден болар еді. Шоқанды Қазақстан мен Орта Азия халықтары әдебиеті нұсқаларының сирек кездесетін ежелгі қолжазбаларының, өнер ескерткіштерінің көрнекті жинаушысы ретінде бағалаған. Шоқанның таңдамалар жинақтары жарық көрді. Дегенменде, Шоқан Уәлихановтың ғылыми еңбектері мен өмір тарихы әлі де зерттеулерді қажет ететін ғылыми өзекті мәселе.

Біз Шоқанды тарихшы, әдебиетші ғана емес, географ, зерттеуші ретінде танимыз. Оның кейбір табиғат көріністері жайындағы алғашқы жазбаша деректер сонау ежелгі заманындағы грек және рим ғалымдарының еңбектерінде кездеседі. Қазақстанның Ұлытауға дейінгі бүкіл батыс бөлігінің ХVII ғ. бас кезіндегі «Үлкен сызба» деп аталатын орыс картасында бейнеленуі – осының айғағы.

Сейсен Мұхтарұлы «Шоқан және Өнер» кітабында: «Ұлы Октябрь революциясына дейін бізде адам бейнесін суретке түсірген бір-ақ қазақ болды. Оның аты – Шоқан»[5]. Адам бейнесін сомдап суреттеуге келген де күні бүгінге дейін Шоқан картиналарына теңдесетін дүние әлі жоқ. Ертедегі бір қырғыз бір сұлтан портреттеріне Шоқанның өзін-өзі салған сұлулық сымбаты дерлік акварельдерін қоссақ ұлы ғалыммен бірге болашақ ірі суретші екенін көре аламыз. Шоқанды көркем өнер жағынан суретші, өнер зерттеушісі, өнер тарихшысы ретінде көреміз.

Қашқарға саяхаты Ш.Уәлихановты еліміздің жетекші Шығыстанушы ретінде танып, атын әлемге әйгілі етті. 1863 жылы «Орыс география қоғамы хабаршысында Ш. Уәлиханов бұл елдерді аралаған тұңғыш білімді адам болды» деп жазылды[8]. «Бұл сапар Марко Полоның уақытысынан бергі, сол қалада өлтірілген бақытсыз Адольфты қоспағанда география саласында жасалған тамаша ерлік болып табылады». Оның көптеген еңбектері ғылым әлеміне мәлім болмаған еді. Ш. Уәлиханов жинаған мәліметтер мен оның ғылыми еңбектері мәңгілік ғылыми маңызы бар, ол орыс ғылымы және дүниежүзілік ғылым үшін Қашқарияны бірінші болып ашып берді. Шығыстану – жаратылысынан бастап комплексті ғылым болды, ол белгілі бір елдің немесе халықтың тілін әдебиетін, өнерін, тарихын, этнографиясын, философиясын, экономикасын, саясатын қатар зерттеді. Шоқан Уалиханов өз өмірін Қазақстанның, Орта және Орталық Азияның түрік тілдес халықтарының – қазақтың, қырғыздың, өзбектің, ұйғырдың, түркіменнің тарихы мен сол кездегі жағдайын, тілі мен әдебиетін зерттеуге арнады. Шоқан Уәлиханов қырғыз тарихнамасының негізін қалаушы деп айтуға болады. «Тарихи – филологиялық тұрғыдан қырғыздарды тұңғыш зерттеу үшін, - деп көрсетеді тюрколог А.Н. Кононов – қазақтың белгілі ғалымы Ш.Ш. Уәлиханов болды»[3,20]. Қырғыз халқының ХІХ ғасырдың ортасына дейінгі тарихы іс жүзінде зерттелмеген болатын. Бұл елдегі тайпалардың саяси жағдайын сипаттап берді. Туысқан екі көшпенді қазақ – қырғыз халықтарын, салт – санасын, тұрмыс – құрылысын, өмірін бақылап, салыстыру қызықты болды. Қырғыздардың әдет – ғұрпын, дін және киімдері туралы Уәлихановтың этнографиялық жазбалары аса қызғылықты. Оны салған суреттермен толықтырып отырды. Әйелдердің сәнді киімдерін, жолдарын, жергілікті жердің суретін салған. Қырғыздардың батырлар жыры «Манасты» тұңғыш жазып алып, кейбір жерін аударған[6,35].

«Манас», - деп жазды Шоқан Уәлиханов, бұл энциклопедия, халықтың күллі ертегілерінің, әңгімелерінің, аңыздарының, географиялық, діни, ақыл – парасаттық білімдерінің, адамгершілік түсініктерінің біртұтас жиынтығы бір уақытқа, бір адамның төңірегіне, Манас батырдың басына топтстырылған жиынтығы. «Манас» - тұтас халықтың шығармасы, тарихы көптеген жылдар бойы өсіп – піскен жеміс, халықтың эпосы «Илиадасы» деп айтуға болады[2,589].

Ш. Уәлихановтың Шығыс Түркістан және Шыңжан халқының тарихы туралы еңбектері мен зерттеулері оның ғалымдық даңқын дүниежүзіне шығарды. Ол Жетісу, Қырғызстан, Шығыс Түркістан сияқты ғылымға мәлім емес, елдер мен жерлерде болды. Тарих, этнография, география, әдебиет туралы материал жинаған тұңғыш Европалық ғалым болды. Сондай – ақ шығысты зерттеуші қазақ ғалымы Азияның түрік халықтары – қазақтар, қырғыздар, ұйғырлар және басқа халықтар тарихының этногенез, әлеуметтік құрылым, саяси жағдайы, шетелдік басқыншыларға қарсы ұлт – азаттық қозғалысы сияқты бірсыпыра түйінді проблемаларын, Орта Азия, Шығыс Түркістан және Қазақстан халықтарының өміріндегі ислам дінінің ролі туралы мәселені бірінші болып байқап зерттеді.

Ғалымның Қазақстан, Қырғызстан, Орта Азия, Батыс Қытай жөніндегі еңбектері тарих ғылымының қазынасына қосылған үлес болды. Ш. Уәлиханов өзінің тарихи зерттеулерінде қазақ халқының тарихын көрші Орта Азия халықтарының тарихымен байланыстыра отыра қарастырды. Ол Орта Азия халықтарының тарихын бүкіл дүниежүзілік тарихи дамуымен байланыста қарауды мақсат етті.

Шоқанның бейнесі жыл өткен сайын биіктеп, бүгінгі күннің көкейкесті мәселелерінен өрімделе өріліп, туған халқының махаббатына бөлене бермек. Шоқан қазақ халқының рухани мұраларын зерттеген, мол жырлар, сан аңыз - әңгімелер тудырған халқымыздың ақынгер талантты, қазақ поэзиясының аса сұлулығы мен суреткерлгігі, аңыз – жырдың тарихқа қатысы, эпикалық өнердің бітім – болмысы жайында алғаш рет кесек ойлар айтқан аса көрнекті ғалым. Дүниежүзі мәдениеті ордаларының бірінен саналатын Петербургты дүр сілкіндіріп, «Ғажап ғалым», «Жас данышпан» атанған Шоқанға берілген бағалар биік, өте асқақ еді. Орыс халқының: Н.Г. Чернышевский, Ф.М. Достоевский, И.Н. Березин, Р.В. Григрьев [1,67], П.П. Семенов – Тянь – Шанский[7,5], және т. б. сияқты әйгілі шығыс зерттеушілерібелгілі ақындар, көптеген зиялылар Шоқанның талантына бас иіп, таңдай қағып, талай тамсанып жазған еді.

Шоқан Уәлихановтың ғылыми еңбегі мен өмірін зерттеу отандық мәдени – рухани өміріміздегі ұлы да парасатты парызымыздың бірі болып табылады. Ұлы ғалымның рухани жан дүниесіне терең бойлаған сайын оның жаны сұлу жарқын бнйнесі бұрынғыдан да биіктей түсті, асқақтай түсетіндігін жас ұрпаққа түсіндіру парызымыз. Егеменді Қазақстан Шоқан Уәлихановтың өмірі мен шығармашылығын зерттеу салиқалы ғылыми еңбектері арқылы өзінің шырқау биігіне көтеріліп отыр. Әлемдік ғылым сол кезден – ақ түлеп келе жатқан жарқын талант жас дана деп танып, Орта Азия мен Шығыс Түркістанның ғажайып зерттеушісі ретінде мүлтіксіз мойындаған болатын. Шоқан Уәлихановтың ғылыми еңбектері тарих саласын зерттеуде ғылыми құнды еңбектер болып табылатыны сөзсіз, оның мұрасы – тотықпайтын, тозбайтын тарихтың қымбаты, асылы.

Сілтемелер тізімі:

1.Ахметова А. Комментарии – В кн.; Чокан Валиханов в воспоминаниях современников. А.–А., 1964, с 192

2.Валиханов Ч.- Ч.Ч.Валиханов. Собр.соч..: т.4 – А-А, 1968 стр 589-592.

3. Дулатова Д.И. Исторические взгляды Ч.Ч.Валиханова. Автореф. Дис... канд. истор.наук Алма-Ата, 1963

4.Марғұлан Ә. Ш.Ш.Уәлихановтың өмірі мен қызметінің очеркі шығ. жин. Алматы, 1961, 1-том,21 бет

5.Мұхтарұлы С. «Шоқан және Өнер» Алматы – «Өнер» 1985

6.Марғұлан Ә.Х. «Шоқан және Манас» Алматы 1971

7.Семенов - Тян-Шанский – П.П. – география және фото – М., 1983 с- 201.

8.Ядринцев Н.М. Орыс шығысындағы буратаналарды ағарту – «Порядок», 1881, №322.


Исин А. – кандидат исторических наук, и.о. профессора кафедры истории и философии

(Семипалатинский государственный педагогический институт)


АК-ОРДА В ИССЛЕДОВАНИЯХ СОВРЕМЕННЫХ МЕДИЕВИСТОВ


Известно, какое большое значение придавал изучению эпохи средневековья Шоқан Уәлихан (Чокан Валиханов). Самые ранние его научные интересы связаны с историей государств XIII-XIV веков. Его комментарии к тексту «Ярлыка Тохтамыш-хана к Ягайло», к «Жами’ ат-таварих» Кадырали-бека, рассуждения об эпическом и поэтическом наследии кочевников продолжают вызывать интерес у исследователей истории и культуры средних веков [1]. Чокан считал XIV в. решающим в формировании казахского этноса. В письме востоковеду И.Н.Березину юный Чокан писал: «…Народ казак (так называем себя мы) образовался от союза разных племён турецких [т.е. тюркских. – А.И.] и монгольских во времена междуусобий…, начавшихся тотчас после смерти Бердибека…» [1, с.164]. Ему, несомненно, оказало влияние народное историческое сознание, которое также указывало на XIV век, на его конец, как на время возникновения этноса:


Алаш Алаш болғанда...

Ормамбет хан өлгенде...


В более позднее время появляется вариант:

Ормамбет би өлгенде...

Ораз-Мухаммед (предполагаемое первоначальное имя, имеющее аналог в генеалогии потомков Урус-хана) – Орыс-Мухаммед или Мухаммед-Орыс (парное имя хана, иногда встречаемое в источниках) - Орыс-хан (распространённое в письменных источниках) – Ормамбет-хан (распространённое в народе сокращение имени от Орыс-Мухаммед) в позднем эпическом сознании сливается с именем Ормамбет-бия. Ормамбет-хан и ногайский Ормамбет-бий, погибший спустя почти два века, в 1598 г., после чего также произошли внутренние неурядицы в степи, представлены в эпическом сознании казахов одним собирательным образом. «Ногайлы» -Ногайлинский юрт – это собирательный образ Джучидских государств – Золотой Орды на западе и Ак-Орды на востоке, а позже и Ногайской Орды. А Урус-хан (каз.: Орыс-хан, но не Өріс или Ұрыс) – самый выдающийся хан этого государства.

***

Династийные названия средневековых государств являются более точными, чем их официальные названия. Поэтому утвердились обозначения улусов по именам сыновей Чингис-хана, а некоторые возникшие на их основе государства – по именам внуков, как, к примеру, Хулагуидское государство. Закрепившееся в науке с XIX в. обозначение Золотая Орда применительно к правому, западному крылу Улуса Джучи, часть авторов, специально не занимавшаяся исследованием в этой сфере, стала распространять и на левое, восточное крыло, учитывая влияние этого государства и в восточных пределах некогда единого и территориально меньшего улуса. Сложившийся ложный стереотип до сих пор распространён как в учебной литературе, так и особенно, в творениях публицистов. В современной медиевистике есть тенденция возврата к более точным, династийным обозначениям. Так, в частности, поступает А.Астайкин, называя государство, сложившееся на востоке Улуса Джучи, Государством Ордуидов. Границы между двумя государствами проведены условно, прямо на север от Аральского моря по водоразделу бассейнов рек Яика и Иртыша [2; 3, с.24-25, 56-57, 72-73, 104-105].

Восточный Дашт-и Кыпчак – Государство Ордаидов, так же, как и Государство Батуидов, как независимое государство существует с 1269 г., когда распад единой Монгольской империи был оформлен договором на реке Талас. Независимое в последней трети XIII в., зависимое от Золотой Орды до начала 40-х годов XIV в., самостоятельное в середине века и вновь независимое, а также доминирующее в центрах Золотой Орды в 1369-1377 гг. Далее следуют кризисные 1378-1379 гг., потеря независимости, вхождение в левое крыло Джучидской империи Токтамыш-хана, агрессия Тимура, потеря всего юга страны, кратковременное восстановление страны при Барак-хане, в 1422-1428 гг. В перипетиях этой истории могут разобраться, пожалуй, только медиевисты, а хрестоматийные представления об этой стране и этом государстве упрощены или вовсе ошибочны.

***

Цветовые обозначения Джучидских государств введены были в науку позапрошлого века и пребладают до сих пор на основе данных средневековых хроник, одни из которых (как «Мунтахаб ат-таварих» Му’ин ад-дина Натанзи, написанный в 1414 г.) обозначали восточное государство как Ак-Орду, а другие (наиболее ранняя работа – генеалогическое произведение «Му’изз ал-ансаб», написанное в 1425-26 гг.) – как Кок-Орду.

В российской историографии утвердился термин Кок-Орда в форме её кальки – Синяя Орда, так как это полностью согласуется с летописной традицией обозначения джучидских владений восточнее Волги или Яика [4, с.375]. Основополагающими для утверждения термина в историографии второй половины XXв. были исследования М.Г.Сафаргалиева (1950, 1960), Г.А. Фёдорова-Давыдова (1968), А.Н.Кононова (1978). В современной историографии применяют этот термин А.П.Григорьев (1983), В.Л Егоров. (1985), Р.Ю. Почекаев (2008, 2010) и другие. В.В. Трепавлов пытался преодолеть противоречие источников предположением о первичном и повторном территориальных делениях Джучидских государств, в результате чего Улус Орды сохранял первоначальное обозначение Кок-Орда, а Улус Шибана в результате второго деления получил обозначение Ак-Орда [5, с.86-94]. Наиболее полный историографический обзор использования терминов Кок-Орда и Ак-Орда в историографии приводит К.Ускенбай, являющийся на сегодняшний день одним из главных специалистов по истории Восточноджучидского государства [4].

В казахстанской историографии под влиянием воззрений А.Ю.Якубовского (1950), а особенно выводов В.П.Юдина, К.А.Пищулиной, позже М.Х.Абусеитовой, ещё позже К.Зардыханулы и К.Ускенбая закрепилось обозначение Ак-Орда. А.Исин использует термин Ак-Орда применительно к Восточной Орде условно, учитывая его применение в Казахстане.

Поскольку по русским источникам Синяя Орда располагается на востоке, казахстанским медиевистам пришлось приложить немало усилий, чтобы преодолеть противоречие в источниках и расположить обе Орды на востоке. Н.Н.Мингулов предложил обозначать удел Орды Ак-Ордой, а удел Шибана – Кок-Ордой [6, с.85-86, 95]. Ссылаясь на русские же источники, реанимировал это воззрение в последнее время К.З.Ускенбай [4, с. 373, 378]. Остаётся лишь при этом непонятным, почему в этом случае Кок-Орду как обозначение своего улуса не использовала собственно шибанидская историография, признавая это цветовое обозначение применительно к потомкам Орды-Еджена. Эту проблему К.З.Ускенбай оставляет без рассмотрения.

На сей день всё же взвешенной в казахстанской историографии остаётся точка зрения К.А.Пищулиной, согласно которой Улус Орда – это Кок-Орда, но, когда она объединилась с Улусом Шибана в одно государство, оно получило название Ак-Орда [7, с.120]. Общим стало название Ак-Орда, следует думать, по этой версии, потому что политические центры страны переместились с конца XIII в. с востока страны на Сырдарью, в первоначально акординские владения.

***

О происхождении Урус-хана в современной историографии не затихают споры. Отстаивают как Ордаисткое, так и Тукай-Тимуридское происхождение могущественного хана. От выяснения вопроса зависит очень многое. Происхождение Урус-хана от старшего сына Джучи Орда-Ежена базируется на хронике Натанзи, основном письменном источнике по истории Государства Ордаидов.

Мною делаются некоторые предположения на сей счёт. В хронике Натанзи заметны отголоски не дошедшей до нас историографии Ордаидов, уничтоженной Тимуридами в годы их господства над политическими центрами завоёванной страны. С середины 20-х годов XV в. (почему всё-таки не раньше?) в тимуридских кругах появляется произведение, выводящее Урус-хана из потомков одного из младших сыновей Джучи-хана – Тукай-Тимура. Это – «Му’изз ал-ансаб». Полагаю, что генеалогию хана изменили по политическим мотивам. Как раз в это время внук Урус-хана Барак-хан, восстанавливая страну, предъявил к Тимуридам территориальные претензии, заявив, что пастбища Сыгнака по праву предков принадлежат ему. Степи к северу от Сырдарьи действительно принадлежали ранее Ордаидам, но никак не Тукай-Тимуридам. Желаемое Тукай-Тимуридское происхождение Урус-хана лишало его династию права на обширные степные владения Восточного Дашт-и Кыпчака.

По этой же причине Шибанидская историография начала XVI в. пыталась приуменьшить права Ордаидов – казахских ханов, одновременно начав фальсификацию ранней истории Шибанидов, намеренно преувеличив территорию, принадлежащую этой ветви Джучидов. Плодовитая Шибанидская историография, особенно её ветвь – Хивинская – в лице Абулгази-хана в XVII в. оказала сильное влияние на историографию нового времени, на западных, русских и восточных историков, включая даже таких отечественных историков, как Шокан Валиханов и Шакарим. Отсюда преобладание представлений о Тукай-Тимуридском происхождении казахских ханов.

Ордаисткое происхождение Урус-хана обосновано в современной исторической литературе широко. Это работы Т.И.Султанова, К.А.Пищулиной, К.Зардыханулы, К.Ускенбая. Периодизацию истории Государства Ордаидов дали А.Исин, К.Ускенбай, К.Зардыханулы. К.Зардыханулы рассмотрел подробно этот вопрос в недавнем своём исследовании [8]. Отстаивание Ордаисткого происхождения Урус-хана вызвало раздражение некоторых исследователей, которые заподозрили в этом стремление формировать символический капитал. Меня и К.Ускенбая чуть-ли не обвинили в выполнении какого-то государственного заказа. Если мне приходится писать на эти сюжеты редко, то К.Ускенбай охарактеризован В.П. Костюковым как историк, «неустанно отстаивающий ордаидское происхождение казахских ханов» [9, с. 138]. В.П. Костюков, критикуя А.Исина (1997), К. Ускенбая (2002, 2006) и К. Зардыханулы (2004), в частности, писал: «Главный источник средневековой казахской государственности, прообраз Казахского ханства, современная казахская историография находит в Ак-Орде – восточном крыле Улуса Джучи. Мотивация предпочтений, отдаваемая Ак-Орде, как представляется, - пишет он далее, – сугубо статусная. Во-первых, Ак-Орда была владением старшего сына Джучи Орды (или Орды-Еджена) и его наследников… Во-вторых, казахские ханы причисляются к прямым потомкам первого правителя Ак-Орды. В этом дискурсе Ак-Орда выступает как первое казахское государство или, по меньшей мере, его прототип, в рамках которого произошло объединение уже сложившегося казахского народа» [10, с.43]. Данная претензия ныне покойного исследователя о предвзятости наших мнений не является обоснованной.

Если взять на веру генеалогию из «Му’изз ал-ансаб», вычеркнув из истории Чимтай-хана, отца Урус-хана, как это сделал Р.Ю.Почекаев [3, с.91, 148, 370, 372], то в изложении истории Восточного Дашт-и Кыпчака середины XIV в. возникает ряд необъяснимых изъянов. Ведь монетный чекан Чимтая существует. Как и изложение о времени его правления у Натанзи. Что за анонимная «междуусобная борьба за трон» среди Тукай-Тимуридов в 1361-1368 гг.? Логичнее было бы представить борьбу между Тукай-Тимуридами и Ордаидами, победителем в которой вышел Урус-хан.

По Р.Ю.Почекаеву, власть потомков Орды была устранена ещё золотоординским Узбек-ханом, а восстание против этого в 1328 г. Мубарек-шаха было подавлено. Эта версия не находит подтверждения в источниках.

Более того, в последние годы обнаружились новые нумизматические данные о времени сыгнакского чекана Мубарек-шаха. Оказалось, что Мубарек-шах чеканил монеты перед вступлением Урус-хана на престол, в 1366-1366 и1367-1368 гг. (соответственно в 768 и 769 гг. хиджры). Это на сорок лет позже, чем предполагали историки. Следовательно, опровергаются представления об устранении власти Мубарек-шаха Узбек-ханом и прекращении при этом правления династии Орды. Эти новые материалы были проанализированы в прошлом году венгерским исследователем Иштваном Вазари в статье, опубликованной на английском языке [11]. Новые нумизматические данные и выводы в связи с этим венгерского учёного, нет сомнения, будут учтены российскими исследователями проблемы.

***

Наши воззрения на историю Джучидских государств восходят к работам, в которых молодой Шокан Уалиханов ставил проблемы, предвосхитив их обсуждение в далёком будущем, в наше время. Именно он записал строки эпоса, передающие напряжённость и драматичность той отдалённой от нас эпохи:

Ормамбет хан өлгенде!...


Алаш Алаш болғанда,

Алаша хан болғанда,

Аязды күні аршындап

Арасат оты жанғанда,

Бура мұздан тайғанда,

Шыңырлаған буыршын

Бас көтеріп тұрғанда!

Хан қашып, би қуғанда!..

Это всё тот же, во многом решающий в сложении казахского этноса XIV век!

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13

Похожие:

Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconПрограмма форума 1 күн /день 24 қыркүйек/сентября 13. 00 Қонақтардың келуі Заезд гостей 13. 30 Түскі ас Обед 14. 00 «Ш. Ш. Уәлиханов мұрасы әлемдік тарих контекстінде»
«Наследие Ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории», посвященный 175-летию со дня рождения Ч. Ч. Валиханова
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconКомитет науки институт истории и этнологии им ч. ч валиханова Информационное письмо Уважаемые коллеги!
Университете имени Д. А. Кунаева проводится Круглый стол на тему: «Трансформация развития Казахстана за 20 лет независимости», посвященной...
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconО взаимоотношениях Ч. Ч. Валиханова и М. Чорманова в XIX веке казахский народ выдвинул из своих рядов первого ученого европейского типа, интеллектуала
Чокана Чингисовича Валиханова. Муса Чорманов – видный общественный и государственный деятель, крупнейший просветитель казахского...
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconОжамжарова жулдыз журсинбеккызы сотрудничество Казахстана и Узбекистана в современных условиях: исторический аспект (1991-2008 гг.)
Работа выполнена в отделе Современной истории и научной информации Института истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconИндустриальное развитие Казахстана во второй половине ХХ начале ХХI веков (историко-модернизационный аспект)
Работа выполнена в отделе Истории Казахстана советского периода Института истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова кн мон рк
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж icon1. Рыскулов Т. Собрание сочинений. В 3-х т. Т. 1 / М-во науки – ан рк, Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова, Архив Президента рк. Гл редактор М. К. Козыбаев. Сост.: В. К. Григорьев и др. – Алматы: Казахстан, 1997. – 336 с
Рыскулов Т. Собрание сочинений. В 3-х т. Т. 1 / М-во науки – ан рк, Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова, Архив Президента...
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconРыскулов Т. Собрание сочинений. В 3-х т. Т. 1 / М-во науки – ан рк, Ин-т истории и этнологии им. Ч. Ч. Валиханова, Архив Президента рк. Гл редактор М. К. Козыбаев. Сост.: В. К. Григорьев и др. – Алматы: Казахстан, 1997. – 336 с

Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconПрижизненные публикации Чокана Валиханова

Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconЛомоносов 2014 Международная научная конференция студентов, аспирантов и молодых учёных «Ломоносов-2014»
В рамках Международного молодежного научного форума «Ломоносов» в Московском государственном университете имени М. В. Ломоносова...
Материалы международного научного форума «наследие ч. Ч. Валиханова в контексте мировой истории» Посвящается 175-летию Ч. Ч. Валиханова семей 24 қыркүйек 2010 ж iconМосковский государственный университет имени М. В. Ломоносова
Московского государственного университета имени М. В. Ломоносова в рамках Международного молодежного научного форума «Ломоносов»...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница