Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях




НазваниеПолитическая реальность в разнообразных ее проявлениях
страница7/27
Дата конвертации10.02.2016
Размер5.32 Mb.
ТипДокументы
источникhttp://library.psu.kz/fulltext/transactions/407_irenov_g.n._suleymenova_z.k._ashenova_s.v._gappa
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   27

Литература:

  1. Энгельс Ф. Людвиг Фейербах и конец немецкой классической философии. Соч. т. 21. – М.: Наука – (313).

  2. Руссо Ж.Ж. Трактаты. – М.: Наука, 1969. – 175 с.

  3. Гумбольдт В.фон. Язык и философия культуры. – М., 1985. – 78 с. (36, 46).

  4. Пейн Т. Избранные сочинения. - М.: Наука, 1959. – 130 с.

  5. См.: Гегель. Политические произведения. – М.: Наука, 1978. – 438 с.

  6. Буркхардт Я. Культура Италии в эпоху Возрождения, т. 1. – Москва, СПб. - 1905. - 178 с. (35).

  7. Гегель Г.В.Ф. Сочинения. – М.: Наука, 1976, т.VII. - 215 с. (212-213).

  8. Чичерин Б.Н. О народном представительстве. - М.: Наука, 1989. - 149 с. (44).

Саяси зерттеулердің салыстырмалы тәсІлінің өзекті мәселелері


Әбсаттаров Р.Б.


Ең алдымен, саясаттану ғылымының көптеген мәселелерінің ішінде салыстырмалы саясаттану мәселесі маңызды орын алатындығын атап көрсеткен жөн. Салыстырмалы саясаттану немесе саяси компаративистика дегеніміз саяси ғылымдардың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Ол әсіресе, ғылыми әдебиетте аз қамтылған, түрлі елдер мен мемлекеттердің, түрлі өңірлер мен халықтардың жалпы жағдаяттары мен ерекшеліктерін зерттейді.

Әрине, бір ғана мақалада бұл проблеманың мәселелерін қарастыру мүмкін емес. Сондықтан, мен бұл мақалада саяси зерттеулердің салыстырмалы тәсілінің кейбір өзекті проблемаларын ғана қарастырғым келіп отыр.

XX ғасырдың соңында және XXI ғасырдың басында әлемдік дамудың жаңа үрдістері айқындалып әлемнің әлеуметтік-саяси алуан-түрлілігі күшейген кезде салыстырмалы саясаттануда жаңа, тың өзгерістерді зерттеуге ұмтылыс жасау барысында оның қолданбалы сипаты басым бола түсті. Сонымен қатар салыстырмалы саясаттану өз алдына дербес зерттеу нышаны бола отырып, әдістемелері, тәсілі мен мақсаттарында өзінің дербес ерекшелігі болғандықтан бүтіндей алғанда саясаттанумен байланысты болады. Ол салыстырмалы тәсілдер арқылы өзінің одан әрі дамуы үшін өз алдынан кеңінен жол ашып отырады.

Салыстырмалы саясаттанудың негізі салыстырмалы тәсіл болып келеді. Оның көмегімен қандай да бір саяси құбылыстар мен процестердің қай топқа жататыны мен ерекшелігі айқындалады. Олардың даму үрдістері анықталады, болашаққа қажет сипатындағы түрлі нышандары мен үлгілері жасалады. Әлемде саясатты салыстыру аса ірі ауқымда болып жатады. Осыған орай салыстырмалы зерттеулердің немесе салыстырмалы тәсілдердің қандай мәселе екенін ұғыну қажеттілігі туындайды. Мұнда бәрінен бұрын салыстырмалы зерттеудің өзі не деген сұрақ туындайды. Мәселен, қатысқан азаматтардың саны бойынша жекелеген саяси жүйелерді салыстыруға ұмтылыс жасалады. Мұндай жағдайда бұл жүйеге тартылған осы елдердің тұрғындарының санын белгілеу үшін демографиялық статистиканы қолдануға да болады. Алайда мұндай жүйенің сипатының мәні жөнінде бұл жеткілікті түсінік бере қоймайды. Дәл осы секілді жан басына шакқандағы табысы бойынша, әрбір мың адамға шаққанда қанша радио қабылдағыш пен теледидар келетіні бойынша т.с.с. жекелеген саяси жүйелерді дәл осылай салыстыруға болады. Әдетте мұндай сандар бұл ортадағы белгілі бір мағлұматты ұқтырғанымен, саяси жүйенің тікелей өзі жөнінде түсінік бере қоймайды.

Саяси жүйелерді уақыт бойынша және кеңістік бойынша немесе географиялық принцип бойынша салыстыруға болады. Мұның алғашқысы - адамның алғаш пайда болғаны, ежелдегі, дәстүрлі, қазіргі заманғы, ал екіншісі еуропалық, азиялық, африкалық, америкалық, латынамерикалық жүйелер және т.с.с. Салыстыруға мұнан өзге мысалдар мен нышандарды да алып айта беруге болады.

Алайда ең басты мәселе жиынтықтар мен жекелеген элементтерді таңдап іріктеп ала отырып, салыстырылатын нәрселер сипатының белгілі бір мәнін жекелей немесе жиынтық түрінде сараптауға болады. Мысалы, саяси жүйелерді жіктеудің өзі өзінен-өзі салыстыру болып шығады. Алайда мұндай салыстыруды түрлі қырлары бойынша жүргізе беруге болады. Осындай көзқарас тұрғысынан қарастырғанда саясаткер-компаративистердің алдында ең басты мәселенің бірі — салыстырылуға тиіс қырларын, бір-бірімен салыстырылуға жататындарды білу қажет.

Осыған орай объективті болу үшін саяси салыстырулар белгілі бір ғылыми әдістемелік ережелердің талаптарына сай болуы тиіс. Мұны американың саясаттанушылары Д. Мангейм мен Р. Ричем былай деп нақгы тұжырымдаған:

— зерттелетін мәселе компаративистерге бірінші кезектегі мәселе болуы үшін салыстыруға келерлік нақты бар параметрлерін салыстыру мүмкіндіктерін қамтамасыз етуге тиісті болуы керек;

— сарапталуға барлық қолданылған өзгермелі шамалар эквивалентті мөлшерде болуы тиіс. Бұл зерттелетін барлық саяси мәдениет үшін ұғынықты болуы тиіс — мұның өзі баға беруде жаңсақтықтан сақтайды немесе қателесу мөлшерін азайтады;

  • сарапталатын ел салыстырылуға жататындай мәдениеті болуы тиіс және мұның өзі нәтиженің объективті болуына айтарлықтай дәрежеде ықпал етеді;

  • әрбір ел бойынша фактологиялық материалдарды бақылау мен жинақтау тәуелсіз сипатта жүргізілуі тиіс [1].

Аталған шарттар түрлі елдердің соның ішінде Қазақстанның да салыстырмалы саясаттануында қолданылатынын атап айту керек. Мұның өзі салыстырмалы саяси зерттеулердің әдістемелік шарттары секілді болып табылатын сияқты. Саясаттанудың қарастырылатын нышандары өзге де әлеуметтік және қоғамдық ғылымдардікі сияқты болып келеді, алайда, жаратылыстану ғылымынан өзгеше. Мысалы, химияда немесе физикада өзгермелі шамалардың бір-бірімен салыстырылуы лабораториялық зерттеулер жасауға және оны қайталауға мүмкіндік береді. Ал мұны әлеуметтік немесе саяси зерттеулерде қолдану мүмкін емес. Мұнда салыстыру тек қана шартты немесе жанама түрде болады. Міне, нақ сондықтан да М. Вебер өзінің дінді салыстыра зерттеуде капитализмнің пайда болған кезіндегі түрлі діндердің экономикалық қажеттерінің байланысын айқындауға тырысып, бұл мәселені осылай шешкен.

Саяси әлемнің шынайы мәнін түсіну үшін оның түрлерінің пайда болуын, аспектілерін зерттеп білу қажет. Ал мұның аспектілері түрлі мемлекеттерде, елдерде және өңірлерде, түрлі ұлттар мен халықтарда әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-тарихи жағдайларда және т.с.с. айқындалады. Осы қырынан қарастырғанда салыстырмалы сараптау нышандары ретінде саяси жүйелерді бүтіндей алып, олардың түрлерін, жіктерін және алуандылығын салыстыра сараптауға болады. Алайда мұнда мемлекеттік институттар, заң шығарушы органдары, партиялар, партиялық және сайлау жүйелері, саяси әлеуметтану механизмдері т.с.с. мәселелерге тікелей мән берілуі тиіс.

Салыстырмалы тәсіл бихевиористік (қажеттілік) және институционалдық ғылыми тәсілдерді қолдануды күшейте түсті. Әлеуметтік детерминирлік жүйені зерттеу процесіне оларды қосып алу барлық елдерде саяси процестердің мән-маңызына барынша терең бойлауды қамтамасыз етіп, түрлі саяси жүйелердің өзгерістері мен эволюциясы мүмкіндіктерінің үлгілерін сәтті жасауға болады. Әсіресе, бұл екі тәсіл билік пен қоғамның, мемлекеттік кұрылымдар мен жекелеген әлеуметтік топтардың арақатынасын зерттегенде кеңінен қолданылады. Салыстырмалы тәсілдің маңызды қызметін статистикалық және жүйелілік әрекеттер қызметінің зерттеулері атқарады. Мұның көмегімен саяси кұбылыстар мен процестердің саңдық және сапалық белгілері айқындалып, қортындыланады және құралады. Мұның негізінде салыстырмалы тәсіл қуатты аргументтік, дәлелдегіш базаға айналып барынша объективті сипатқа ие болады. Саяси сананы, саяси жүйені және оның құралдарын, саяси элита мен түрлі өркениетті мәдени нышандарын, мәселен, Батыс пен Шығыстың саяси жетекшілерін салыстырғанда ол күрделі бола түседі. Мұндай қиыншылыққа М.Вебер өзінің зерттеулерінде Батыстың тарихын және оған тән мәселелерді жақсырақ түсіну үшін қытай материалдарын қолдануға тырысқанда ұшырасқан. Саяси дәстүрді салыстырғанда саяси мәдениетті анықтауда өзгеше талап баса ескеріледі. Тарих жүктеген жекелей саяси тәжірибені меңгеру ретінде, мұның өзі өркениетті мәдени нышандарды (объективті) және салыстырмалы дәрежеде зерделегенде зерттеуші саясаткер (субъективті) тарапынан тәсілдерге ғылыми тандау жасауды талап етеді. Осындай мәнмен қарастырғанда мұның өзі саясаткердің тілінің сәйкес келмеуінен де субъективті жағдайлары болғандықтан евроцентризмнен бас тартуға негіз болды. Көптеген жағдайларда Шығыстың саяси ақиқатын сипаттау үшін балама табылмайды. Еуроцентризмнен бас тарту адамзаттың саяси дамуының "даңғыл жолы" концепциясын ұстанудан тартынуға мүмкіндік береді. Мұның өзі марксизм-ленинизмде ап-айқын көрініс береді және либералдық-демократиялық ұстаным доктринасының мазмұнында ұшырасады.

Бұл күндері Батыстың байыпты зерттеушілерінің ешбірі шығыс халқының төрттен үшін (Шығыс), Шығыс жері өңірлерінің барлық этномәдениетін, оның тарихы мен саяси мәдениетін қоса алғанда саяси сараптау жасаған кезде ескеру қажеттігін жоққа шығармайды.

Алайда қоғамдық организмнің бостан-бос келтеленіп дәстүрлі және қазіргі заманғы болып бөлінушілігінен тартыну маңызды. Өйткені «дәстүрлі» дегеніміз толыққанды қазіргі заманғы болып шығуы мүмкін. Ал, жәй ғана «жабық» немесе «стагнирленген», «қазіргі заманғы» дегеніміз өз кезегінде саяси дәстүрде бар «дәстүршілдік болуы да мүмкін. Мұны қорғау белгілі дәрежеде «жабық» болуды білдіреді. Жаңа дегеніміз, мәселен, саяси прогресс мәселесін көтеру болуы мүмкін: дәстүрлі патерналистік шығыс деспотиясынан қазіргі заманғы Батыстың авторитарлық-тоталитарлық диктатурасына дейінгі саяси жаңғыру шеңберінде бұл үрдіс азая ма? Кез келген жағдайда батыстық-шығыстық саяси компаративистика өзара бірін-бірі байытып саяси мәдениетті дәнекерлеп, саяси қарым-қатынас тілін жетілдіріп өзекті және куатты саяси қақтығыстарды іс жүзінде шешуге көп ықпал жасауы мүмкін.

Сондықган да Шығыс пен Батыстың саяси өмірі біртұтас бүтіндей зерттеледі. Соның өзінде саяси ақиқат салыстыру жолымен айқындалады. Мұнда құбылыстарды салыстыру, зерттеуде салыстыру дәрежесі, біркелкілік түсінігі, бірдей жағдай дегеніміз, шынында да, жеткілікті болып шығады. Бүтінгі танда Батыстың, Қазақстанның және Шығыстың саяси мәдениетін зерделеудің қазіргі заманғы дәрежесі оларды бір-бірімен салыстыруға жол ашады [2]. Бұлардың бір-бірінен айырмашылығының ақиқатына көз жеткізу қынжылысты жәйт емес. Ал ұқсастығын да іздестіруте тура келеді. зерделегенде зерттеуші саясаткер (субъективті) тарапынан тәсілдерге ғылыми тандау жасауды талап етеді. Осындай мәнмен қарастырғанда мұның өзі саясаткердің тілінің сәйкес келмеуінен де субъективті жағдайлары болғандықган евроцентризмнен бас тартуға негіз болды. Көптеген жағдайларда Шығыстың саяси ақиқатын сипаттау үшін балама табылмайды. Еуроцентризмнен бас тарту адамзаттың саяси дамуының "даңғыл жолы" концепциясын ұстанудан тартынуға мүмкіндік береді. Мұның өзі марксизм-ленинизмде ап-айқын көрініс береді және либералдық-демократиялық ұстаным доктринасының мазмұнында ұшырасады.

Бұл күндері Батыстың байыпты зерттеушілерінің ешбірі шығыс халқының төрттен үшін (Шығыс), Шығыс жері өңірлерінің барлық этномәдениетін, оның тарихы мен саяси мәдениетін қоса алғанда саяси сараптау жасаған кезде ескеру қажеттігін жоққа шығармайды.

Алайда қоғамдық организмнің бостан-бос келтеленіп дәстүрлі және қазіргі заманғы болып бөлінушілігінен тартыну маңызды. Өйткені «дәстүрлі» дегеніміз толыққанды қазіргі заманғы болып шығуы мүмкін. Ал, жәй ғана «жабық» немесе «стагнирленген», «қазіргі заманғы» дегеніміз өз кезегінде саяси дәстүрде бар «дәстүршіддік» болуы да мүмкін. Мұны қорғау белгілі дәрежеде «жабық» болуды білдіреді. Жаңа дегеніміз, мәселен, саяси прогресс мәселесін көтеру болуы мүмкін: дәстүрлі патерналистік шығыс деспотиясынан қазіргі заманғы Батыстың авторитарлық-тоталитарлық диктатурасына дейінгі саяси жаңғыру шеңберінде бұл үрдіс азая ма? Кез келген жағдайда батыстық-шығыстық саяси компаративистика өзара бірін-бірі байытып саяси мәдениетті дәнекерлеп, саяси қарым-қатынас тілін жетілдіріп өзекті және куатты саяси қақтығыстарды іс жүзінде шешуте көп ықпал жасауы мүмкін.

Сондықтан да Шығыс пен Батыстың саяси өмірі біртұтас бүтіндей зерттеледі. Соның өзінде саяси ақиқат салыстыру жолымен айқындалады. Мұнда құбылыстарды салыстыру, зерттеуде салыстыру дәрежесі, біркелкілік түсінігі, бірдей жағдай дегеніміз, шынында да, жеткілікті болып шығады. Бүгінгі танда Батыстың, Қазақстанның және Шығыстың саяси мәдениетін зерделеудің қазіргі заманғы дәрежесі оларды бір-бірімен салыстыруға жол ашады. Бұлардың бір-бірінен айырмашылығының ақиқатына көз жеткізу қынжылысты жәйт емес. Ал үқсастығын да іздестіруге тура келеді. Осыған байланысты ақиқат үшін мынаны атап айту қажет, Ф. Фукуяманың әлемді шулатқан "Тарихтың соңы" жөнінде айтқанының мәнісі бүкіл әлемде АҚШ пен Еуропаның үлгісіңдегі либералдық-демократиялық тәртіп салтанат құрады және ол жойылмай түпкілікті орнығады деген тұжырымы сыни түрғыдан алып қарағанда барынша күмәнді. Тәуекелшілдік дәуірінде шешілмеген аса зор мәселелер жөнінде қандай да бір түпкілікті пікір тұжырымдауға аса сақ болуды талап етеді. Сонымен қатарадамзаттың ширек бөлігі социалистік экспериментті бастан кешіп келе жатқанда бұл туралы пікірлер барынша сақтықпен және байыппен айтылғаны жөн. Маркстік социализмнің түпкілікті құрып кетуі жөніндегі сөздер асыра айтқандық болса керек. Әлі тарих, салыстырмалы тәсіл социализмнің адамзатқа нені бере алатынын, нені бере алмайтынын көрсетеді.

Мұндай мәселелерді айқындап түсінуде салыстырмалы тәсілдің маңызы өлшеусіз-зор болмақ. Бұл қырынан қарастырғанда оның зерттеу тәсілдерін қолдану әрбір нақты ұлттардың немесе елдердің өміріңдегі деректерін, құндылықтарын, институттарын айқындауға көмектесуі мүмкін. Осы қырынан қарастырғанда қазіргі кезде әлемнің саяси келбетін саяси-мәдени өлшем арқылы салыстырмалы зерттеу ерекше маңызды сипат алмақ. Сондықтан салыстырмалы зерттеулер пайдалы әрі өте қажет. Бұл әсіресе, саяси теориялар мен саяси жүйелер жөнінде сөз болғанда ауадай қажет дүние дер едім.

Салыстырмалы зерттеулер тек микродәрежеде ғана емес әдетте өлшемдерде, құқық салалары мен институттарда жүргізіледі. Алайда макродәрежеде — бүтіндей кұқықтық және қоғамдық жүйе дәрежесінде жүргізіледі.

Салыстырмалы тәсілді қолдану зерттеушінің көзқарасын кеңейтіп өзге елдер мен халықтардың тәжірибесін жемісті түрде қолдануға ықпал етіп, өзгелердің қателерінен сабақ алуға және мемлекеттік құрылыста «велосипедті қайта ойлап табу» қажеттілігінен арылуға ықпал етеді. Шығармашылық тұрғыдан қарастырсақ қазіргі Қазақстан саясаткерлерінің қоғамды реформалау және мемлекетті жетілдіру жағдайында мұндай тәсілді қолданғанда өзге елдердің ерекшелігін ескеріп, одан сабақ алып отыру үшін өте қажет [3].

Бүтінгі танда саяси реформа, шын мәнінде, аса ауқымды сипатқа ие болды. Мұның өзі тек Қазақстанның ғана емес, бүкіл әлемдегі қоғамның даму тәжірибесіне мұқият сараптау жасаудың барған сайын өзекті бола түскенін үқгырса керек. Мұндай қызметті саясаттанудың салыстырмалы тәсілі арқылы айқындауға болады. Ол түрлі елдердің, өңірлердің, халыктардың дамуындағы негізгі үрдістер мен зандылықгарды салыстырмалы түрғысындағы жағдайын сараптауға баса мән беру арқылы, халықаралық саяси тәжірибенің, ұлттық-саяси мәдениеттің өзара бірін-бірі байыту түрлері мен себептерінің жағымды және жағымсыз қырларын аса зор ауқымда айқындауға ықпал етеді.

Қоғамдық-саяси кұбылыстар мен процестердің салыстырмалы тәсілі негізінде пайда бола отырып, салыстырмалы саясаттану өзінің даму барысында, қазіргі заманғы қоғамның барынша күрделі мәселелеріне терең бойлап, өзінің әдістемелік негізін кешенді, көп қырлы, жүйелі әрекеті мен саяси жүйені жіктеу тәсілі дәрежесіне дейін кеңейте түсетінін айту ләзім.

Сонымен, саяси зерттеулердің салыстырмалы тәсілінің жетістіктері саяси ғылымдардың қоғамдық маңызын күшейтіп, XXI ғасырдағы қоғамдағы оның теориялық және қолданбалы мүмкіншіліктерін кеңейте түсті.


Пайдаланған әдебиеттер:

1 Қараңыз: Мангейм Дж. и Рич Р. Политология. Методы исследования / Ағылшын тілінен аударылған. - М., 1997. - С. 332.

2 Ашимова З.И. Методология исследования сравнительного анализа: проблемы и суждения // Вестник КазНПУ им. Абая. Серия социологические и политические науки. - Алматы, 2006, №4. - С. 7-11; Әбсаттаров Р.Б. Салыстырмалы саясаттану: мәселеге жалпы көзкарас // Абай атындағы Алматы университетінің хабаршысы. Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы. - Алматы, 2002, №1. - 104-123 б.

3 Абсаттаров Р.Б. Политические процессы в Республике Казахстан и Республике Кореи: сравнительный анализ // Корейцы и Центрально-Азиатский регион. - Сеул, 2001, № 1. - С. 38-48; Ашимова З.И. Актуальность проблемы и практическая значимость исследования современных политических процессов в Германии и Республике Казахстан: сравнительно-политологический анализ // Поиск. Серия гуманитарных наук. - Алматы, 2005, №2. – С. 98-101.


Методологические основы исследования теории этногенеза

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   27

Похожие:

Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях iconПрограмма дисциплины политическая география в современном мире для направления 030200. 68 «Политология»
Экономическая, социальная и политическая география мира. Регионы и страны. Учебник / Под ред. С. Б. Лаврова и Н. В. Каледина. М.:...
Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях icon«Политическая история Казахстана»
Рабочая учебная программа по дисциплине «Политическая история Казахстана» для студентов специальности 050502 «Политология»
Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях iconПолитическая социология Учебное пособие
Пособие написано на основе министерского стандарта «Политическая социология», предназначено для студентов, аспирантов, преподавателей,...
Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях iconсовременная политическая карта мира и раздел: география населения мира Составил: Николай Ломтев
Современная политическая карта мира учебник 10 класса Максаковский 30 тестов
Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях iconРеферат. Маргарет тэтчер
Ее ставили в пример, на нее равнялись – такова была политическая конъюнктура. Сейчас можно смело сказать, что Маргарет Тэтчер – уже...
Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях iconМетодические указания к курсу «Политическая эпистемология»
Методические указания к учебному курсу «Политическая эпистемология» для студентов первого курса отделения политологии факультета...
Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях iconРабочая учебная программа (приложение 1) Тематический план лекций (приложение 2)
Основной целью преподавания неврологии у студентов факультета медицинской психологии является формирование представления о синдромокомплексах...
Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях iconЭкзаменационные вопросы по истории отечества (История России в контексте мирового развития)
Россия в системе мировых цивилизаций. Российская цивилизация: миф или реальность? Птк: т. 1
Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях iconПрограмма дисциплины «Политическая и экономическая история» для направления 031900. 62 «Международные отношения»
Программа предназначена для преподавателей, ведущих данную дисциплину, учебных ассистентов и студентов направления 0031900. 62 «Международные...
Политическая реальность в разнообразных ее проявлениях iconНовости на сегодня
Очередной победитель конкурса лучшая статья месяца на сайте Экоис. Победителем в мае стал С. Эгембердиев со статьей «Баткенский цветок...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница