БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе




Скачать 176.09 Kb.
НазваниеБӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе
Дата конвертации09.02.2016
Размер176.09 Kb.
ТипДокументы
источникhttp://www.bureau.kz/news/download/320.doc







Еуропалық Одақтың Қазақстан Республикасындағы Өкілдігі

Адам құқықтары мен заңдылықты сақтау жөніндегі Қазақстан Халықаралық бюросы

Құқықтық саясатты зерттеу орталығы

MediaNet халықаралық журналистика орталығы



ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ОРГАНДАРЫНЫҢ

2009-2012 ЖЖ. АРНАЛҒАН

АДАМ ҚҰҚЫҚТАРЫ САЛАСЫНДАҒЫ

ҰЛТТЫҚ ЖОСПАРДЫ ОРЫНДАУ ҮДЕРІСІНЕ САРАПТАМАЛЫҚ ШОЛУ


БӨЛІМ: 2009-2012 ЖЖ. КЕЗЕҢ ҮШІН МЕМЛЕКЕТ ІСТЕРІН БАСҚАРУҒА ҚАТЫСУ ҚҰҚЫҒЫ (ЕРКІН ЖӘНЕ ӘДІЛ САЙЛАУ)


Кіріспе


Осы шолу 2009-2012 жылдарға арналған адам құқықтары саласындағы Ұлттық іс-әрекет жоспарының «Мемлекеттің істерін басқаруға қатысу құқығы (еркін және әділ сайлау)» бөлімінің орындалуын зерттеуге арналған.

Осы шолуды дайындау кезінде келесідей негізгі мәселелер қарастырылды:

- Ұлттық жоспар өзінің сәйкес бөлімінде Қазақстандағы демократиялық және әділ сайлауды қамтамасыз ету мәселелерін қарастыра ма;

- заңнаманы жетілдіру және сайлау туралы заңнамалардың халықаралық стандарттарына сәйкестендіру жөніндегі нақты іс-әрекет жоспары мен жауапты мемлекеттік органдардың тізімі бар ма;

- сайлаудан өзге, өз елдерінің істерін басқаруға азаматтардың қатысуын қарастыратын тағы қандай институттар ұлттық іс-әрекет жоспарында көзделген;

- Қазақстанда сайлау жүргізудің қандай қиыншылықтары бар.


Жүргізілген талдау нәтижесінде осы шолуды дайындау барысында келесідей негізгі қорытынды жасалды:


2009-2012 жылдарға арналған адам құқықтары саласындағы Ұлттық іс-әрекет жоспарының «Мемлекеттің істерін басқаруға қатысу құқығы (еркін және әділ сайлау)» бөлімі Қазақстан Республикасында әділ және демократиялық сайлау жүргізу мәселелерін толық қамтымайды. Алайда, осы бөлімде берілген кеңестердің өздері, олар іске асырылған жағдайда, сайлау үдерісін деомкратиялық стандарттар бағытында айтарлықтай ілгерілетулері әбден мүмкін. Демократиялық сайлау жүргізу барлық халықаралық стандарттарға сәйкес келетін заңнаманың болуына ғана емес, сондай-ақ осы заңнаманың қолданылу тәжірибесіне де тәуелді.


  1. Қарастырылып отырған мәселе бойынша жағдайдың сипаттамасы 

Жалпы алғанда, Қазақстанның сайлау заңнамасы демократиялық және еркін сайлау жүргізуге мүмкіндік бермейтін бірқатар күрделі мәселелерден тұрады. Мысалы, Қазақстандағы сайлау көп жағдайда саналы мерзімділіктің бұзылуымен жүргізіліп жатады. Мысалы, 1995 жылдан кейін ешбір президент сайлауы Қазақстан Конституциясымен анықталған мерзімде өткізілген жоқ. Сонымен қатар, мұның заңнамалық негізі де бар. Атап айтқанда, президент сайлауы кез келген сәтте тағайындала алады. Осылайша, ҚР Конституциясының 41 бабы келесідей мазмұндағы 3-1 тармақпен толықтырылды: «3-1. Президенттің кезектен тыс сайлауы Республика Президентінің шешімімен тағайын­да­лады және конституциялық заңда белгіленген тәртіп пен мерзімде өткізіледі»1. Осылайша, Қазақстан Республикасында кезектен тыс президенттік сайлау жүргізудің қағаз жүзіндегі нормативтік-құқықтық негізі құрылды. Айта кететін жайт, Конституцияға енгізілген жаңа түзетулер президенттің кезектен тыс сайлаудың жүргізілуін жариялауы үшін қажетті заңды негіздердің тізбесін қарастырмайды. Сайлау өткізудің қажеттілігі туралы мәселені ағымдағы Президенттің өзі шешеді. Естеріңізге сала кетейік, бұған дейін ҚР Конституциясының 48 бабы Президентті «науқастануына байланысты өз міндеттерін тұрақты іске асыру қабілетсіздігіне» байланысты лауазымынан босату жағдайында кезектен тыс сайлау өткізу мүмкіндігін қарастырды. Алайда, 1998 жылы бұл бапқа кезектен тыс сайлау өткізу мүмкіндігіне балта шапқан өзгертулер енгізілді.

Халықаралық стандарттар кезектен тыс сайлау өткізілуі тиіс немесе өткізіле алатын нақты жағдаяттарды тікелей қарастырмайды. Сонымен қатар, осындай жағдайларда арқа сүйеу қажет екі критерий ұсынылады.

Біріншіден, бұл заңмен анықталған сайлау өткізудің саналы мерзімділігін барынша сақтау қажеттілігі. Осылайша, 19902 жылғы ЕЫҚҰ Копенгаген құжатының 7.1 тармағында былай делінген: «Халықтың еркі үкімет билігінің негізі ретінде әрекет етуі үшін, қатысушы-мемлекеттер заңмен орнатылған саналы мерзімділікпен еркін сайлау өткізеді».

Екіншіден, осындай мерзімділікті анықтайтын заңдағы өзгертулер ерекше жағдайлармен бастамаланулары тиіс. ЕҚЫҰ қатысушы-мемлекеттерінде демократиялық сайлау жүргізудің ең үздік тәжірибесіне сәйкес: «... заңнамаға өзгертулер мен толықтырулар енгізуге сайлау өткізуден тікелей бұрын болған кезеңде, әсіресе, сайлаушылар, саяси партиялар немесе үміткерлердің өз рөлдерін орындау қабілеттері бұзылуы мүмкін жағдайда жол берілмейді»3. Құқық арқылы демократия үшін Еуропалық комиссияның қағидалары, сондай-ақ мыналарды орнатады: «Сайлау туралы заңның негізгі элементтері ... сайлау жүргізуден кем дегенде бір жыл бұрын өзгертулер мен толықтырулар енгізуге жатпаулары тиіс»4. «... заңнамада немесе оны қолдану тәсілінде кемшіліктер анықталып, оларды жою қажеттілігіне қатысты тиімді саяси және қоғамдық келісім туындайтын...» ерекше жағдайлардың болуы мүмкін5.

Қазақстан Республикасының Конституциясы мен сайлау заңнамасына ілесе енгізілген, Президентке кезектен тыс сайлау тағайындауға мүмкіндік беретін өзгертулер, сөзсіз, демократиялық мемлекет қағидалары мен ЕЫҚҰ кеңестеріне сәйкес келмейді. Біріншіден, еліміздің ата заңы – Қазақстан Республикасының Конституциясына енгізілген өзгертулер күрделі қоғамдық талқылаусыз өтті. Екіншіден, кезектен тыс сайлау тағайындалуы мүмкін жағдаяттар сайлау заңнамасында тікелей айқындалуы тиіс. ҚР Конституциясындағы кезектен тыс сайлау ағымдағы Президентпен кез келген уақытта оның ғана бастамасының негізінде тағайындала алатын жаңа ереже құқықтық норманың айқындылық қағидасына қайшы келеді және тұрақты негізде сайлау өткізу қағидасының сақталуына қатысты әлеуетті және тұрақты қауіп төндіреді. Үшіншіден, қысқа мерзім ішінде кезектен тыс сайлау тағайындау әлеуетті үміткерлерді сайлауға қатысуға толыққанды дайындық жүргізу мүмкіндігінен айырды.

Сондай-ақ, сайлау комиссияларының мүшелерін қалыптастыру тәсілі де айтарлықтай қиыншылық болып отыр. Сайлау туралы заң бойынша, ОСК төраға мен алты комиссия мүшелерінен тұрады. ҚР Конституциясының 44 бабының 7 тармағына сәйкес, Президент ОСК Төрағасын және екі мүшесін тағайындайды, ОСК қалған мүшелерін ҚР Парламентінің екі палатасының әрбіреуі (әрбір палатадан ОСК екі мүшесінен) тағайындайды. Ағымдағы Президенттің мүшелері ҚР Парламентінің басым көпшілігін құрайтын «Нұр Отан» партиясының Төрағасы болуы сайлау үдерісін реттейтін шешуші орган бір ғана саяси партиямен қалыптастырылатын жағдайға алып келеді. ҚР заңнамасында осындай жағдайдың туындауын болдырмайтын тежеуіштер мен қарсы салмақтар жүйесі жоқ.

2011 жылы Қазақстанда өткен президенттік сайлау кезінде дауыс беру күнінен бұрын үгіт-насихат кезеңінде ЕЫҚҰ Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюроның (бұдан әрі ЕЫҚҰ ДИАҚБ) Сайлауды бақылау миссиясы тіркеуден өткен Президенттіктен үміткерлердің бәрі үшін тең мүмкіндіктердің берілмегендігі туралы бірнеше мәрте ескерту жасаған болатын. Атап айтқанда, миссияның байқаулары бойынша, сайлауалды үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу кезінде ағымдағы Президенттің институционалдық және үгіт-насихаттық қызметінің арасында айқын жіктеме жасалмаған6. Халықаралық стандарттар болса, үміткерлердің теңдігіне қатысты нақты талаптарды орнатады. Осылайша, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 25 бабында былай делінген: әрбір азамат негізсіз шектеулерсіз заңды мерзімді сайлау кезінде сайлану құқығы мен мүмкіндігіне ие болуы тиіс және өз елінде жалпы теңдік қағидасының негізінде мемлекеттік қызметке жіберілуі тиіс.

ЕЫҚҰ стандарттары қатысушы-мемлекеттердің ересек азаматтарға жалпыға ортақ және тең сайлау құқығын кепілдендіріп, заң мен мемлекеттік саясаттың саяси кампанияларды еркіндік пен әділдік негізінде жүргізілуін қамтамасыз ететіндіктерін көрсетеді7.

Қазақстан Республикасындағы сайлау заңнамасы барлық үміткерлер үшін сайлауға қатысудың тең құқықтары мен шарттарын жария еткенімен, Президенттіктен үміткерлерді үміткер ретінде сайлауға қатысатын ағымдағы Президентпен тең емес жағдайға қояды. Ағымдағы Президенттің басым жағдайы, ең алдымен, оның айрықша конституциялық мәртебесімен айқындалған. ҚР Конституциясының 42 бабының 5 тармағына сәйкес, бір тұлға Республика Президенті болып екі реттен астам сайлана алмайды, алайда бұл шектеу Қазақстан Республикасының Бірінші Президентіне таралмайды. Басқа сөзбен айтқанда, ол Қазақстанның өзге азаматтарымен салыстырғанда, өз-өзін үміткер ретінде шектеусіз рет ұсына алады. Сонымен қатар, ҚР Конституциясының 41 бабының 3-1 тармағына сәйкес ағымдағы Президент кезектен тыс сайлау тағайындау жөніндегі өкілеттіліктерге ие. Сайлау заңнамасында кезектен тыс сайлау тағайындау үшін қажетті негіздемелердің тізімі қарастырылмаған. Өзін-өзі үміткер ретінде шектеусіз рет ұсыну құқығы мен кез келген уақытта кезектен тыс сайлау тағайындау өкілеттіліктерін қатар ұстау Қазақстан Республикасының Бірінші Президентіне Президенттіктен өзге үміткерлердің алдында басым жағдайға қояды.

Сондай-ақ, Қазақстан Республикасының Президеттігінен үміткерлердің тең құқықтары мен мүмкіндіктерін қамтамасыз етуге Орталық сайлау комиссиясының тиісті деңгейдегі тәуелсіздігінің жоқтығы, ағымдағы Президенттің институционалдық міндеттемелері мен оның Президенттіктен үміткер ретіндегі сайлауалды кампаниясының шеңберіндегі қызметінің арасындағы нақты жіктеменің жоқтығы, сондай-ақ Президенттіктен үміткерлердің сайлау қорытындыларына қарсы шығудың тиімді мүмкіндігінің жоқтығы жағымсыз әсер етеді.


Сайлау туралы заңда үміткердің сайлауалды кампаниясының пайдасына қаржыландыру мен қайырымдылық жасау ұғымдарының астарында нендей түсініктің жатқандығы қарастырылмаған. Дей тұрсақ та, бұл үміткерлердің сайлауалды кампанияларын қаржыландырудың қандай түрлерінің заңды, ал қайсыларының заңсыз болатындықтарын анықтаудың шешуші аспекті болып табылады. Іс жүзінде, заңнамада сайлауалды кампанияларын қаржыландырудың нақты ұғымының жоқтығы сайлауалды кампанияларына тарту, мысал үшін, бюджеттік ұйымдардың, соның ішінде білім беру ұйымдарының, сондай-ақ ірі компаниялардың адамдық ресурстарын, меншіктің кез келген нысандарын тарту кезіндегі жауапкершілік туралы сұрақтың реттелмеген ашық күйде қалып отырғандығын білдіреді.

Осыған орай, ҚР заңнамасына ҚР Президенті лауазымынан үміткерге жеке тұлғалар мен ұйымдардың тарапынан қаржылай немесе өзге көмек көрсету кезіндегі түсініксіздіктерді жоятын «сайлауалды кампанияны қаржыландыру» ұғымын енгізу қажет.


Сайлауалды кампаниясының мөлдір қаржы есептілігі әділ сайлау жүргізудің негізгі элементтерінің бірі болып табылады және сайлау кезіндегі сыбайлас жемқорлықтың жоқтығының тамаша дәлелі болады.

Президенттіктен әрбір үміткер сайлаушыларға өзінің сайлауалды қорының қалыптасу көздері мен шығындары туралы толыққанды ақпар беру мақсатында өзінің қаржы есептілігін жариялап отыруы тиіс. Тұрақты демократиялық тәжірибе мен транспарентті сайлаудың саяси дәстүрлері жоқ елде сайлауалды қорларының қалыптасуы мен олардың шығындары бойынша әлдеқайда ашық мөлдірліктің орнатылуы үшін заңнамалық механизмдер қажет. Сонымен қатар, Венециандық комиссия «мұндай транспаренттік қандай да бір елдің саяси немесе экономикалық даму деңгейінен тәуелсіз айрықша маңызды» деп ерекше атап өткен болатын»8.

Сайлау туралы заңның 34 бабының 9 тармағына сәйкес, «сайлау қорытындылары анықталғаннан кейiн бес күннен кешiктiрмей кандидат саяси партия тиiстi сайлау комиссиясына өзiнiң сайлау қорының қаражатын пайдаланғаны жөнiнде есеп беруге мiндеттi...». Бұдан әрі, 34 баптың 4 тармағында «қорға келiп түскен ақшаның жалпы сомасы және оның көздері туралы ақпаратты сайлау қорытындылары жарияланғаннан кейiн он күн ішінде Орталық сайлау комиссиясымен бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады...» делінген. ҚР ОСК 3 сәуірде өткен сайлау қорытындылары бойынша БАҚ-нда Президенттіктен ұміткерлердің сайлау қорларының құралдары мен олардың көздері туралы ақпаратты жариялады9.

Алайда, ұсынылған ақпарат қорлардың қалыптасу көздеріне қатысты мардымсыз мәліметтен құралып, үміткерлердің сайлау қорларының шығындалу бөлігін толық ашпайды. Сонымен қатар, дауыс беру қорытындылары жариялаудан кейін он күн ішінде жарияланатын ақпарат үміткердің сайлау қорына түскен түсімдер туралы ақпарттың мерзімді ұсынылуы мен жария етілуін қамтамасыз етпейді. Бұл факторлар сайлау кампанияларының қаржылық құрамдас бөлігінің мөлдірлігін төмендетеді.

Бюджеттен бөлінетін құралдардың мақсаттары мен сомалары теледидар мен радиодағы мемлекетпен кепілдендірілген эфирлік уақыт пен үгіт-насихат материалдарына шығындала алады. Осы құралдарды пайдалану жөніндегі толық есептілік ОСК үшін қолжетімді болғанымен, өкінішке орай, заң үміткерлерді мұндай ақпаратты жариялауға міндеттемейді, ал бұл өз кезегінде, қандай да бір үміткердің салық төлеушілердің ақшаларын қалай және қандай көлемде пайдаланғандығы туралы сайлаушылардың толыққанды ақпараттандырылмау себебі болуы мүмкін.

Біздің ойымызша, біріншіден, сайлау кампаниясына жұмсалатын барлық шығындар сайлаушылар үшін қолжетімді болатын есептерден егжей-тегжейлі орын табулары тиіс. ОСК үміткердің сайлау қоры туралы ақпаратқа ие болып, оның шығындарын қадағалап отырғандықтан, дәл осы ақпараттың сайлаушылардың танысып-біліп жүруі үшін ұсынылғаны жөн болар еді. Екіншіден, үміткерлерді мерзімді түрде, мысалы он күнде бір рет сайлау қорының толығуы туралы ақпарат беруге міндеттеу қажет, бұл қандай да бір үміткердің шотындағы жұмсалған құралдар туралы сайлаушыларды уақытылы ақпараттандыруға мүмкіндік береді. бұл кеңестер сайлау жүргізудің ең үздік тәжірибесіне сәйкес келеді.


Сайлау құқықтарын қорғау механизмдері кейбір себептерге байланысты тиімсіз. Біріншіден, азаматтар, яғни, үміткерлер мен саяси партиялар конституциялық құқықтардың бұзылуы бойынша Конституциялық Кеңеске тікелей жүгіну құқығына ие емес.

Екіншіден, Қазақстанның заңнамасында сайлауды заңсыз деп танудың нақты критерийлерін қарастырмайды, ал бұл бұзушылықтар анықталған жағдайда қорғану мүмкіндігін айтарлықтай төмендетеді.

Үшіншіден, қылмыстық заңнама бюллетеньдерді лақтырып тастау сияқты іс-әрекеттерді қылмыс ретінде қарастырмайды. Жалғандықтың басталуына алып келетін, екі және одан да көп бюллетеньдерді бір қолға беру сияқты ауыр қылмыс НЕБАРЫ ӘКІМШІЛІК құқық бұзушылық саналып, аздаған ғана айыппұлмен жазаланады. Мұндай жағдайды жалғандықты ынталандыру ретінде сипаттауға болады.


Сайлаудың маңызды аспектілерінің мөлдірлігіне қатысты сұрақтар да шешуін тапқан жоқ. Атап айтқанда, сайлаушылардың тізімдері тексеру мақсатында үміткерлер, партиялар мен бақылаушылар үшін қолжетімсіз. Сайлау кампанияларын қаржыландыру мәселесі, сондай-ақ жабулы қазан күйінде қалып, саяси жемқорлықтың сойылын соғып отыр.

Соңғысы. Қазақстан Республикасының Конституциясының қабылданғанына, міне, 15 жылдан асты, ал жергілікті өзін өзі басқару туралы заңды қабылдау мәселесі әлі күнге дейін шешілген жоқ. Ал Конституцияның өзінде болса, сәйкес заң 1995 жылдан кейін екі жылдың ішінде қабылдануы тиіс деп жазылған. Ел азаматтары жергілікті мәселелердің шешілуіне толыққанды қатысу мүмкіндігінен айырылып отыр.


  1. 2009-2012 жылдарға арналған адам құқықтары саласындағы ҚР Ұлттық жоспарының орындалуын бағалау.

Ұлттық жоспар өзінің мемлекеттің істерін басқаруға қатысу құқығына (еркін және әділ сайлау) арналған бөлімінде нақты іс-шаралар жоспарын қарастырмайды. Сол себепті оның орындалуын бағалау тек төмендегідей көрсеткіштер бойынша мүмкін:

- Ұлттық жоспар өзінің сәйкес бөлімінде Қазақстандағы демократиялық және әділ сайлауды қамтамасыз ету мәселелерін қарастыра ма

- 2009 жылы ұлттық жоспардың қабылдану сәтінен басталған кезең ішінде сайлау туралы заңнамаға енгізілген қандай өзгертулер ұлттық жоспар мен оның сәйкес бөлімінің идеяларын ілгерілетіп отыр;

- сайлаудан өзге өз елдерінің істерін басқаруға азаматтардың қатысуын қарастыратын тағы қандай институттар ұлттық іс-әрекет жоспарында көзделген.


Ұлттық жоспардың сайлаудың демократиялылығы мәселесін қаншалықты ашатындығын анықтау үшін, бөлімде берілген барлық кеңестерді қарастырып шығу қажет. Мұндай кеңестердің саны небары бесеу:

  1. Сайлау заңнамасының БҰҰ мен ЕЫҚҰ орнатылған халықаралық стандарттарға сәйкестігін жетілдіру жөніндегі ары қарайғы жұмыстарды жалғастыру.

  2. Еркін және әділ сайлау құқықтарын іске асырудың көптеген өзге азаматтық және саяси құқықтардың сақталуына тәуелді болатындығын ескере отырып, халықаралық стандарттар мен ЕЫҚҰ шеңберіндегі міндеттемелерге сәйкестендіру мақсатында бұқаралық ақпарат құралдары, саяси партиялар мен қоғамдық бірлестіктер, бейбіт жиналыстар (митингілер, шерулер, ереуілдер) туралы заңнамаға өзгертулер енгізу.

  3. Сайлау комиссияларының қызметіне орнатылған тәртіпте тіркелген барлық саяси партиялардың өкілдерінің қатысуын қамтамасыз ету, сонымен қатар мұндай қатысу комиссия мүшелерін сайлайтын маслихаттардың саяси құрамынан тәуелді болмай, барлық саяси күштердің сайлау комиссияларының қызметтеріне объективті қатысуларын қарастыратын механизмге негізделуі тиіс.

  4. Сайлаушылар тізімдерін құрастырудың мөлдірлігін заңнамалық түрде қамтамасыз ету.

  5. Сайлау учаскесінде дауыстар санын есептеу кезеңінде және есептеу қорытындылары туралы хаттамаларды құрастыру кезінде электрондық дауыс беру жүйесін қоғамдық қадағалауды заңнамалық түрде бекіту.


Өздеріңіз көріп отырғандарыңыздай, бес кеңестің екеуі (1 және 2) жалпы сипатқа ие. Яғни, заңнаманы жетілдіру жөніндегі жұмыстарды жалғастыру сияқты кеңестер нақты ештеңеге міндеттемейді. Дәл осылай барлық өзге азаматтық және саяси құқықтарға қатысты өзге заңнаманы жетілдіруге шақыру мәселесі.

Үшінші кеңес өте өзекті сипатқа ие, алайда «барлық саяси партиялардың өкілдерінің сайлау комиссияларының қызметіне қатысуын қамтамасыз ету» тіркесі әртарапты. Бұл жерде нақтылық енгізіп, барлық сайлау комиссияларының Орталық сайлау комиссиясының өзіне дейін алғанда барлық саяси партиялардың өкілдерінен құралу тиістігі туралы нақты ұстанымды ұстану қажет.

Төртінші кеңес те, еш нақтылаусыз айтылған. Бұл жерде Ұлттық жоспарға толықтыру енгізу қажет (мұндай рәсім мүмкін болса), немесе құзырлы мемлекеттік құрылымдар ұлттық жоспарды орындау үдерісінде сайлаушылар тізімдерінің мөлдірлігін қамтамасыз ету үшін саяси үдерістің қатысушыларына (партиялар мен үміткерлерге), сондай-ақ сайлауды бақылаушы ұйымдарға сайлаушылар тізімдерінің құрастырылу дұрыстығын өздіктерінен ТЕКСЕРУ мүмкіндігін беру қажеттілігін ескерулері қажет.

Электрондық сайлау жүйесіне қатысты бесінші кеңестің азаматтық қоғам үшін еш құндылығы жоқ, себебі елдегі барлық саяси күштердің қатарынан, соның ішінде оппозия мүшелерінің қатарынан, сайлау комиссияларын автоматты түрде қалыптастыру, сайлау үдерісінде толық мөлдірлікті қамтамасыз ету сияқты мәселелердің шешілуінсіз, қоғам ешқашан электрондық жүйеге сенбейді. Мұндай жүйе сайлау жүйесінің өзі барлық саяси күштер мен халықтың өз ішінде сенімге ие болған, қоғамның өзге, әлдеқайда дамыған кезеңінде Қазақстанда енгізілуі әбден мүмкін болар еді.

Осылайша, бес кеңестің екеуі жалпы сипатқа ие, тағы екеуі тым кем ауқымды нақтылаусыз айтылған, ал бір кеңестің тіптен құндылығы да жоқ, себебі электрондық жүйе қоғам ішінде сенімсіздік сезімін ұялатады. Сонымен қатар, нақты кеңестердің ешбіреуі Ұлттық жоспардың қабылдану сәтінен басталған кезең ішінде өз дамуын таба алмады. Бұрынғысынша, оппозициялық саяси партиялар өзге партиялармен тең негізде сайлау комиссияларының, соның ішінде Орталық сайлау комиссияларының мүшелігін құрай алмай келеді. Бұрынғысынша, сайлаушылар тізімдері тексеру мақсатында үміткерлер мен саяси партиялардың өкілдері үшін қолжетімсіз. Бақылаушылардың кешкен күйі дәл осындай.

Ұлттық жоспардың әрекет ету кезеңінің ішінде саяси партиялар туралы заңнама да түпкілікті реформалаудан өткен жоқ. Мысалы, «Алға» партиясы әлі күнге дейін тіркеуден өте алмай, сайлауға қатысу мүмкіндігінен айырылған. Қазақстанның Комунистік партиясының қызметі дәл сайлаудың өткізілуінің алдында тоқтатылған болатын, ал бұл Мәжіліске сайлаудағы бәсекелестікті айтарлықтай нашарлатты.

Ұлттық жоспарда Қазақстандағы сайлау үдерісінің келесідей негізгі мәселелеріне қатысты ешбір кеңестер жасалмаған:

  1. Үміткерлер құқықтарының теңдігі қағидасының бұзылуы;

  2. Мәжіліс депутаттарын сайлау кезінде бір сайлаушы – бір дауыс қағидасының бұзылуы;

  3. Сайлау құқықтарын қорғау механизмдерінің тиімсіздігі, соның ішінде конституциялық құқықтардың бұзылуына қатысты азаматтар мен үміткерлердің Конституциялық кеңеске жүгіну құқығының жоқтығы, сайлауды заңсыз деп тану критерийлерінің жоқтығы, бюллетеньдердің лақтырылып тасталуы үшін қылмыстық жауапкершіліктің жоқтығы және т.б.;

  4. Парламенттің кем дегенде бір палатасын азаматтардың тікелей дауыс беруі арқылы қалыптастырылуына қатысты халықаралық стандарттарға сәйкессіздік;

  5. Үміткерлердің, партиялар мен бақылаушылардың тарапынан сайлаушылар тізімдерін тексеру мүмкінсіздігі;

  6. Үміткерлер мен партиялардың сайлау кампанияларын қаржыландыру мөлдірсіздігі;

  7. Азаматтардың жергілікті өзін-өзі басқарудың тәуелсіз органдарын қалыптастыру жөніндегі құқықтарын іске асыру мүмкіндігін беретін, жергілікті өзін-өзі басқару туралы заңның жоқтығы.



 

  1. Кеңестер


Қазақстанда еркін және демократиялық сайлау жүргізуді қамтамасыз ету мақсатында уәкілетті министрліктердің өкілдеуіндегі Үкімет барлық саяис күштердің, соның ішінде оппозия мен азаматтық қоғам өкілдерінің міндетті қатысуымен, сайлау заңнамасын өзгерту жөніндегі ұсыныстар жасау бойынша тұрақты әрекет ететін жұмыс тобын ұйымдастыруы қажет. Сайлау заңнамасына енгізілетін өзгертулер кем дегенде келесідей мәселелерден тұрулары тиіс:

  1. Барлық сайлау комиссияларының, соның ішінде ОСК елдегі барлық саяси күштердің, соның ішінде оппозия өкілдерінің қатарынан құралуын қамтамасыз ету;

  2. Үміткерлер, саяси партиялар мен бақылаушыларға сайлаушылар тізімдерінің құрастырылу дұрыстығын тексеру мүмкіндігін беру;

  3. Сайлау құқықтарын құқықтық қорғаудың тиімді құралдарын қамтамасыз ету;

  4. Сайлау кампанияларын қаржыландыру мәселелерінің мөлдірлігі мен бақылау астында болуын қаматамсыз ету;

  5. Азаматтарға жергілікті өзін-өзі басқарудың тәуелсіз органдарын құруға мүмкіндік беретін жергілікті өзін-өзі басқару туралы заңды құрастыру және қабылдау;

  6. Сайлаушылардың дауыс беру құқықтарының теңдігі мен үміткерлер құқықтарының теңдігін қамтамасыз ету.



Бұл шолуды бірлесу бостандығы жөніндегі сарапшы Амагельді Шорманбаев дайындаған.

Осы шолу Еуропалық Одақтың қаржылық қолдауымен іске асырылатын Адам құқықтары мен заңдылықты сақтау жөніндегі Қазақстан Халықаралық бюросы (АҚЗСҚХБ), MediaNet Халықаралық журналистика орталығы және LPRC Құқықтық саясатты зерттеу орталығының «Қазақстан Республикасының 2009-2012жж. арналған адам құқықтары саласындағы іс-әрекеттердің ұлттық жоспарын орындау мониторингі» әріптестік жобасының аясында орындалған. Шолудың мазмұны жобаны орындаушылардың жауапкершілігінің пәні болып табылмайды және Еуропалық Одақтың көзқарасын білдірмейді.


1 2011 ж. 2 ақпанындағы «Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы Заң № 403-IV және Қазақстан Республикасының 2011 ж. 3 ақпанындағы «Қазақстан Республикасының кейбір конституциялық заңдарына өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» № 404-IV Конституциялық заңы.

2 ЕҚЫҰ ресми сайтын қараңыз URL: http:www.osce.org/astana/73701 (қолжетімділік мерзімі: 25 наурыз 2011ж.)

3 ЕЫҚҰ қатысушы-мемлекеттерінде демократиялық сайлау жүргізу жөніндегі ағымдағы міндеттемелер. ЕЫҚҰ ДИАҚБ. Варшава, 2004 ж. 14 б.

4 Code of Good Practices in Electoral Matters, Regulatory Levels and Stability of Electoral Law, Article 65, page

26, Strasbourg 23, May 2003.

5 ЕЫҚҰ қатысушы-мемлекеттерінде демократиялық сайлау жүргізу жөніндегі ағымдағы міндеттемелер. ЕЫҚҰ ДИАҚБ. Варшава, 2004 ж. 14 б.


6 2011 ж. Қазақстан Республикасындағы кезектен тыс президент сайлауын бақылау жөніндегі ДИАҚБ/ЕЫҚҰ Миссиясының 2011 жылдың 1-14 наурыз аралығы үшін №1 аралық есебін қараңыз. URL: http://www.osce.org/ru/odihr/76207. (бұдан әрі - ЕЫҚҰ ДИАҚБ №1 аралық есебі).

7 ЕЫҚК адам өлшемі жөніндегі Конференциясының Копенгаген кеңесінің Құжатының 7 т. 7.3 және 7.7 тармақшалары (Копенгаген, 29 маусым 1990 жыл). URL: www.osce.org/ru/odihr/elections/14304


8 Сайлау жүргізу кезіндегі кеңес берілетін нормалар жинағына Түсініктемелік баяндаманың ІІ бөлімі, 3.2, 108 т. (Венециандық комиссиямен 52-ші пленарлық сессияда қабылданған, Венеция, 18—19 қазан 2002 жыл). URL: http://www.venice.coe.int/docs/2002/CDL-AD(2002)023rev-rus.

9 Қазақстан Республикасының Орталық сайлау комиссиясының ақпараты // Казахстанская правда №150—151 (26571—26572) 07.05.2011.

Похожие:

БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе icon1-тақырып. Қылмыстык құкық Ерекше бөлімінің ұғымы, жүйесі және маңызы
Философия, Жалпы тарих, Мемлекет және құқық теориясы, Мемлекет және құқық тарихы, ҚР Әкімшілік құқығы, Қр конституциялық құқығы,...
БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе icon2011-2012 оқу жылына элективтік пәндер каталогы мамандығы 050303 Құқық қорғау қызметі
Р конституциялық құқығы, ҚР мемлекет және құқық тарихы, Шетелдердің конституциялық құқығы
БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе iconҚазақстан Республикасындағы сайлау жүйесі
Республикасының Конституциясы мемлекеттік билікті ұйымдастырудың басты принципі еркін сайлау және референдум арқылы, ал, мемлекеттік...
БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе iconПәнінің оқу-әдістемелік кешені №1 басылым 18. 09. 2013ж «Мемлекет және құқық тарихы»
Корольдік орындық соты- қылмыстық істерді және қауіпсіздікті сақтау істерін қарастырды
БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе icon«Мен Қазақстанның болашағымын!» атты сыныптан тыс іс-шарасы
Жас ұрпақты бейбітшілікті сақтауға және нығайтуға, өз Отанын сүюге, Отанымыздың саясатын қолдауға, ержүрек, адал, батыл болуға тәрбиелеу,...
БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе iconМинистерство образования и науки республики казахстан академия
Азаматтық құқық (жалпы бөлім), Әлеуметтік қамсыздандыру, Шарттық құқық, Сақтандыру құқығы, Қр отбасы құқығы, инвестициалық құқық
БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе iconШАҒын және орта бизнесті дамыту- экономиканың ТҰРАҚтылығының негізі
Республикасындағы кез-келген азамат заңға сәйкес өз бизнесін қалыптастырып, дамытуға құқылы. Бұл жөнінде Қр конституциясының 26-бабында...
БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе iconӘБ мүшелерінің мәліметтер қоры
Оқытудағы білім сапасын бақылауға қатысу(өзара сабаққа қатысу, ашық сабақтар, бақылау жұмыстары және т б.)
БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе iconЗаң ғылымдарының кандидаты, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің заң факультеті, мемлекет жәе құқық теориясы мен тарихы, конституциялық және әкімшілік құқығы
Фараби атындағы ҚазҰУ-дің заң факультеті, мемлекет жәе құқық теориясы мен тарихы, конституциялық және әкімшілік құқығы кафедрасының...
БӨлім: 2009-2012 жж. Кезең Үшін мемлекет істерін басқаруғА Қатысу қҰҚЫҒЫ (еркін және әділ сайлау) Кіріспе iconІ. кіріктірілген бөлім бағдарлау – мотивациялық кезең
Оқушыларға жылқы шаруашылығының сан алуандылығын олардың тіршілік ету ортасы және дамуы туралы түсінік беру
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница