1946-2000 жылдарда




Название1946-2000 жылдарда
страница1/16
Дата конвертации06.02.2016
Размер2.48 Mb.
ТипДокументы
источникhttp://journal.omga.su/files/nauka_o_cheloveke_8.doc
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16
БАТЫС ҚАЗАҚСТАН АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ

1946-2000 ЖЫЛДАРДА


ББК 63.3 (2К)+4

Б94

УДК 631(574)


Бақтығұл Бірімжаров - тарих ғылымдарының докторы, профессор


Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы 1946-2000 жылдарда (Оқу-әдістемелік құрал). Орал, М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің баспа орталығы, 2005. – 244 бет.


ISBN 9965-553-64-5

Жауапты редактор - Л.Р.Хайретдинов, Қазақстан Республикасы ауыл шаруашылығы министрлігі Батыс Қазақстан облыстық аумақтық басқармасының бастығы


Пікір жазғандар: Ш.Ермекқалиев, экономика ғылымдарының кандидаты, доцент (М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті)

К.Ахметов, экономика ғылымдарының кандидаты, профессор (Жәңгірхан атындағы Батыс Қазақстан агралы-техникалық университеті)


М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті ғылыми кеңесі басылымға ұсынған.


Еңбекте автордың ұзақ жылдар бойғы Батыс Қазақстан аймағы бойынша мұрағаттардан жинақтаған материалдары, республикалық, облыстық басылымдарда жарияланған статистикалық мәліметтер және осы сала бойынша белгілі тарихшы ғалымдар мен экономистердің, жас ізденушілердің ғылыми және әдістемелік еңбектері негізінде Батыс Қазақстан екінші дүние жүзілік соғыстан кейінгі жылдардағы жарты ғасырлық ауыл шаруашылығының даму тарихы жан-жақты сараланған.

Еңбек жас ғылыми ізденушілерге, аспиранттарға, аграрлық тарихпен айналысушы кәсіби тарихшыларға, студенттерге, көпшілік бұқара қауымға арналған.


ISBN 9965-553-64-5 © Бірімжаров Б.Қ.,2005ж.

Мазмұны


Кіріспе.......................................................................................5


Батыс Қазақстан соғыстан кейін: Қоғамдық өмір, ауыл шаруашылығы, өнеркәсібі,

әлеуметтік-мәдени дамуы

Аймақтағы ұйымдастырылған қоғамдық-бұқаралық қызметтердің негізгі бағыттары..................................................8

Ауыл шаруашылығы..................................................................60

Өнеркәсіп....................................................................................69

Әлеуметтік-мәдени дамуы ........................................................77


БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСТАРЫ 60-80 ЖЫЛДАРДА

60-80 жылдардағы Қазақстандағы аграрлық саясат:

мақсаты, бағыттар мен нәтижелер..........................................105

70 жылдардың екінші және 80 жылдардың

бірінші жартысындағы ауылдардың экономикалық

саясатын жасау.........................................................................113

Жат құбылыстар мен қиыншылықтардың өрістеуі

Кедергі тетіктердің қалыптасуы.............................................118

Республиканың аграрлық экономикалық дамуының негізгі бағыттары 60-80 жылдар

Ауылшаруашылық өндірісінің жинақталған

көрсеткіштері............................................................................126

Қазақстан ауылшаруашылығының интенсивті

факторларға бейімділігі...........................................................137

Ауылшаруашылығы өндірісін ұйымдастыру, тәжірибе

және проблемалар....................................................................155

70-80 жылдардағы Батыс Қазақстан ауылдары мен селоларының әлеуметтік-таптық құрылымы

Қазақстан ауыл тұрғындарының мәдени-техникалық

дәрежесі және әлеуметтік-таптық өзгеруі мен

кәсіби – біліктілік құрылымы.................................................169

Республикада ауылшаруашылық кадрларын даярлау

және бекіту................................................................................174

Ауыл-село тұрғындарының әлеуметтік және

еңбек белсенділігі.....................................................................183

Ауылдардың әлеуметтік дамуы: проблемалар

мен қиындықтар

Қазақстанның агроөнеркәсіптік кешеніндегі

экологиялық проблемалар.......................................................189

Республика ауылшаруашылығы

еңбеккерлерінің материалдық тұрмыс халі мен

мәдени-дәрежесі.......................................................................193

Қазақстанның қазіргі ауылдары мен

селоларының әлеуметтік-экономикалық даму

проблемалары...........................................................................198

Батыс Қазақстан облысы тәуелсіздік жылдарда

Облыс өнеркәсібін нарықтық экономикаға бейімдеу

және оны ілгері дамыту...........................................................204

Облыс ауыл шаруашылығына нарықтық

қатынастардың енуі: жетістіктері және қиындықтары ........221

Қорытынды.........................................................................238

Пайдаланған әдебиеттер...........................................240


Кіріспе


Халық шаруашылығында ауыл шаруашылығы тарихи да күрделі орындардың біріне ие. Өйткені ол екі өзара сабақтас міндеттерді шешеді: бір жағынан, халықты азық-түлікпен, екінші жағынан өндіріс кәсіпорындарын ауыл шаруашылығы дақылдары шикізатымен қамтамасыз жасайды. Ауыл шаруашылығының қоғамдағы осындай маңызды ролі Қазақстан Республикасы тарихына тән жағдай болып саналады. Қазақстан патшалық Ресейдің отарлау саясаты кезінде де, кейінгі жиырмасыншы ғасырдағы кеңестік дәуірде де ауыл шаруашылығы дамыған аграрлы елдің бірінен саналды. Алайда, Қазақстанның ХХ ғасырдағы ауыл шаруашылығы дамуының жетістіктері маңызды, әрі қарама-қайшылыққа толы күрделі процестердің бірі болып есептеледі. Егер, Кеңес өкіметі орнағаннан кейін қазақ өлкесінде социалистік меншікке негізделген ұжымдастыру саясатын жүргізу қолға алынып, колхоз, совхоз құрылысының негізі қаланып, екінші дүние жүзілік соғысқа дейін жаңа сипатқа ие болса, ал соғыстан кейінгі жылдарда бұл аграрлық саясат одан әрі жалғасып, республикада елуінші жылдардың аяғына қарай совхоз, колхоз құрылысы толық жеңіске жетіп, 60-80 жылдарда бұл саясат одан әрі тереңдеп, Қазақстанда ірі экономикалық жағынан қуатты энергетикалық техникалық жағынан жоғары еңбекті ұйымдастыру тұрғысында сол кезеңге сай тиімді ірі аграрлық ұжымшарлар мен кеңшарлар барынша қызмет етті. Сөйтіп, Қазақстан КСРО-ның шығыстағы ірі аграрлық-экономикалық аймағына айналды. Тіпті, 80 жылдардың басында ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің өзара жақындасуы барысында ірі аграрлық-өнеркәсіптік кешендердің дүниеге келуіне жол ашылды. Алайда, 80 жылдардың бірінші жартысында жалпы КСРО секілді Қазақстанда да ауыл шаруашылығының дамуында жетістіктер мен қатар күрделі қиындықтар, қарама-қайшылықтар, тежелу процесі тән болды.

Қазақстанның ауыл шаруашылығының дамуында Батыс аймағы (Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Атырау, Маңғыстай облыстары) өзінше үлес қосты. Оның айқын дәлелі Батыс Қазақстанда екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдарда мал саны өсіп, жоғары егіншілік дамып, нәтижесінде бұл өлке ірі аграрлық-экономикалық аймақ дәрежесіне көтерілді. Сөйтіп, 70 жылдардың аяғы - 80 жылдардың басында Батыс Қазақстан аймағы жалпы республикалық ауыл шаруашылығы жиынтық өнімін өндіруде астық дақылдары бойынша 10 пайыз, ет өндіру 15, жүн 24 пайыз, сүт өндіру 10 пайыз үлеске ие болды. Ірі ұжымшарлар мен кеңшарлар, агро өнеркәсіптік кешендер, ауыл шаруашылығы дақылдарын өңдейтін құрылыстар салу жүзеге асырылды.

Әрине, республика жағдайындағы ауыл шаруашылығына қатынасты жетістіктер мен күрделі қарама-қайшылықтар, тежелу процестері Батыс Қазақстанның ауыл шаруашылығына да тән еді. Қазіргі егемендік және тәуелсіздік жағдайында бұл ауыл шаруашылығының дамуына сәйкес, тарихи күрделі процестерді, қоғамдық-саяси, экономикалық, әлеуметтік, мәдени-рухани және әлеуметтік-демографиялық өзгерістерді шынайы тұрғыда зерделеу, оның оң және теріс ықпалдарын жан-жақты ашып көрсету, жас ұрпақтарды отан сүйгіштікке, сол кезеңде еңбек еткен ата бабалардың салт дәстүрлері рухына тәрбиелеу мәселелерін зерттеу тарих ғылымының алдында тұрған үлкен міндеттердің біріне саналады. Осы тұрғыда көпшілік назарына ұсынылып отырған ғылыми еңбектің алдына қойған міндеттеріне екінші дүние жүзілік соғыстан кейінгі жылдардағы Батыс Қазақстан еңбекшілерінің ауыл шаруашылығын дамытуға қосқан үлестерін оның ішінде, 1946-1953 жылдардағы әміршіл-әкімшіл жүйесінің шарықтауы барысында аймақта ауыл шаруашылығының дамуын қалпына келтіру, 1953-1954 жылдардағы КОКП ОК қыркүйек және ақпан-наурыз пленумдары шешімдеріне сәйкес жүргізілген түбегейлі бетбұрыс пен тың және тыңайған жерлерді игеру, сонымен қатар КОКП ОК 1965 жылғы наурыз пленумы шешіміне сай қабылданған жаңа аграрлық саясатты жүзеге асыру барысында жетістіктер мен күрделі қиындықтарын ашып көрсету болып саналады.

Сол сияқты, 80 жылдардың ортасында басталған қайта құру саясаты кезінде жүргізілген реформалар және тәуелсіздіктің алғашқы кезеңіндегі ауыл шаруашылығын нарыққа көшіру мәселелері де жан-жақты қарастырылады.

Әрине, ауыл шаруашылығы тарихын зерттеу күрделі де қиын міндеттердің қатарынан саналады. Бұл салада кезінде Кеңестер Одағында, Қазақстанда көптеген тарихшы-ғалымдар өздерінің іргелі еңбектерін жазып, атсалысқан. Бұл тұрғыда тарих ғылымдарының докторлары Х.Арыстанбековтың, Ж.Жұмабековтың, К.Нүрпейісов, М.Қозыбаев, П.Михайлов, В.Савосько мен И. Шамшатовтардың еңбектерін атасақ жеткілікті. Біз еңбекті жазу барысында осы іргелі тарихи зерттеулерді пайдалану мен қатар өз өлкемізде 50-80 жылдары басылымнан шыққан тарихшы және экономистердің еңбектерін кең пайдаланғанымызды атауды жөн санаймыз. Олардың қатарында экономистер К.Ахметов, Б.Жұмағалиев, А.Қарасаев, Б.Ғұмаров, Е.Сатқановтар мен тарихшы-ғалымдар Т.Рысбеков, М.Сыдықов, Б.Аяғанов, А.Алтаев, Х.Абжанов, Б. Бірімжаровтың т.б. еңбектерін жатқызуға болады.

Еңбектің деректік негізіне республикалық, орталық, Батыс Қазақстан облыстарының мемлекеттік мұрағаттарының қорлары, республикалық, облыстық деңгейдегі статистикалық мәліметтер жинақтары, бұқаралық басылым көздері және ғылыми басылымдарда жарияланған тақырыпқа қатынасты мақалалар алынған. Сол сияқты, еңбекті жазу барысында М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінде оқитын аспирант, магистрант, диплом жұмыстарын орындаушылардың аймақтың ауыл шаруашылығына қатынасты жазған материалдары пайдаланылған.

Еңбек мазмұны жағынан кіріспеден, үш тараудан, қортындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.


БАТЫС ҚАЗАҚСТАН СОҒЫСТАН КЕЙІН: Қоғамдық өмір, АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, ӨНЕРКӘСІБІ, МӘДЕНИ-ӘЛЕУМЕТТІК ДАМУЫ


Аймақтағы ұйымдастырылған қоғамдық бұқаралық қызметтердің негізгі бағыттары


Аграрлық сектордың рыноктық қатынастарға енуі тарих ғылымының алдына жауапкершілігі мол, білімділікпен талдауға лайық жаңа талаптар қойды. Республика агроөндірісі кешенінің соғыстан кейінгі жартығасырлық дамуы оң және теріс тенденцияларға толы. Бұл кезеңді дәл талдап, дәл саралау оңайға түспейді. Бұл орайда бірінші кезекте еліміздің экономикалық-әлеуметтік өмірінде, саяси-мәдени дамуында ілгеріге, өркениетке қарай ойдағыдай қадам жасауға қандай тежегіш күштердің бөгет болғанын зерттеп білудің, оларды жою жолдарын табудың мәні зор.

Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан аумағы республиканың ауыл шаруашылығы едәуір дамыған үлкен аймағы болып табылады. Ол 790 мың шаршы километр жерді немесе еліміздің 27 пайыз аумағын алып жатыр, мұнда республика халқының 12 пайызы тұрады. 1946-1953 жылдарда біздің өлкедегі қоғамдық-саяси жүйе БК (б) партиясының ірі бөлімі – Қазақстан К(б) партиясы Батыс Қазақстан облыстық комитетінің жетекшілігімен қалыптасты.

Жасыратыны жоқ, біздің облыстағы қоғамдық-саяси өмір бағыттары адамның бас-бостандығын шектеу, қарапайым адам құқығын елемеу, оларды саясат пен мемлекеттік басқарудан әрі ұстау сияқты теріс құбылыстармен жүрді. Әкімшілік-әміршіл жүйе облыстық, қалалық, аудандық партия комитеттерінде бұлардың бастауыш буындарында, совет органдарында, кәсіподақ, комсомол ұйымдарында өктем де үстем біржақты билікпен жұмыс істеді. Бір адамның – Сталиннің жеке басына табыну орын алды. Барлық табыс, барлық жеңіс соның басқару қабілетіне байланысты дәріптеліп, өрескел қателіктерге көз жұма қаралды. Міне бұл үрдіс аса ауыр зардаптарға апарып соқтырды. Дегенмен де халықшаруашылығын қалпына келтірудің, экономикалық-мәдени өмірді сауықтырудың, социализмді одан әрі дамытудың күрделі мәселелері Коммунистік партиядан басқарудың стилі мен әдісін түбегейлі (радикалды) өзгертуді талап етті.

Қазақстан К (б) П облыстық комитетінде тұрақты сайланып отырылған партиялық органдар қызмет істеді. Партиялық, шаруашылық актив жиналыстарында тәжірибе бөлісу жүріп жатты. Бастауыш ұйымдар жұмыстары жаңғыртылды, олардың сапалық құрамы жақсарды. Барлық экономикалық-әлеуметтік, мәдени салаларға әміршіл-әкімшіл әдіспен басшылық еткен облыстық партия комитетінің соғыстан кейінгі жылдардағы құрылымы алдында тұрған мәселелердің мазмұнына сәйкес құрылып отырды. Оны төмендегі кестеден көре аламыз.

Облыстық партия комитеті


Б Ю Р О

Бөлімдер Бөлімдер


Партиялық, кәсіподақтық және комсомолдық органдар

Мектептер және жоғары оқу орындары



Ауыл шаруашылық


Насихат және үгіт



Өнеркәсіптік-транспорттық


Әйелдер арасындағы жұмыс бойынша




Ерекше сектор

Жоспарлы-қаржы саудалық



Партия коллегиясы


Әкімшілік





Қаржы-шаруашылық сектор




Бұл кестеден, облыстық партия комитетінің бюро арқылы барлық шаруашылық, мәдени-тұрмыстық бөлімдерді басқарып отырғандығын көреміз.

Облыстық, қалалық және аудандық партия комитетінің жоғарғы органы-облыстық партия конференциясы болды. 1947 жылдың желтоқсанында ҮІІ, 1949 жылдың ақпанында ҮІІІ-ші, 1951 жылдың маусымында ІХ-шы, 1952 жылдың қыркүйегінде Х-шы конференциялар өтті. Партия конференцияларында Қазақстан К (б) П облыстық комитетінің есебі, Қазақстан К(б) П облыстық комитетінің тексеру комиссиясының есебі, Қазақстан К (б) П облыстық комитетінің мандаттық комиссиясының есебі тыңдалды.

Бұл шаралар халықшаруашылығы мен мәдениетінің дамуына партиялық басшылықтың дәрежесін көтеруге көмектесті. Сонымен бірге партиялық басшылықтағы өзекті мәселелерді шешуде Қазақстан К (б) П облыстық комитетінің пленумдары да маңызды болды.

Қазақстан К(б) П облыстық комитетінің 1946 жылдың 1-4 желтоқсанындағы ХҮІІІ-ші пленумында қарастырылған «Облыстық партия ұйымдарының өсу жағдайы мен жас коммунистерді тәрбиелеудегі жұмыстар туралы» мәселелері партия құрамын өсіру және оның сапасын көтеруде едәуір роль атқарды.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

Похожие:

1946-2000 жылдарда iconӨмірбаяны
Мұхтар Омарханұлы Әуезов – Ұлы жазушы, қоғам қайраткері, ғұлама ғалым, Қазақстан Ғылым академиясының академигі (1946), филология...
1946-2000 жылдарда iconДипломдық Жұмыс тақырыбы: 1991 – 2001 жылдарда
Кіріспе
1946-2000 жылдарда iconПисьмо Минобразования РФ от 21 ноября 2000 г. N 35-52-172ин/35-29
Правительства Российской Федерации от 10. 03. 2000 n 213 и приказом Минобразования России от 03. 04. 2000 n 961 разработаны Рекомендации...
1946-2000 жылдарда iconКлинтон билл (Clinton, Bill; полн. Уильям Джефферсон Клинтон, William Jefferson Clinton) (р. 19 ноября 1946, Хоуп, шт. Арканзас), американский государственный и
Клинтон билл (Clinton, Bill; полн. Уильям Джефферсон Клинтон, William Jefferson Clinton) (р. 19 ноября 1946, Хоуп, шт. Арканзас),...
1946-2000 жылдарда icon2000 утверждено
Сборник методических материалов по курсу «Экономическая теория». М.: Импэ, 2000. 21 с
1946-2000 жылдарда iconВ. Д. Шадриков “27 “ марта 2000 г
Направление подготовки дипломированных специалистов утверждено приказом Министерства образования Российской Федерации от 02. 03....
1946-2000 жылдарда iconПравительство российской федерации распоряжение от 16 июня 2000 г. N 839-р
В соответствии с Федеральным законом "О федеральном бюджете на 2000 год" установить
1946-2000 жылдарда iconКвантовая механика без волновой теории
Фундаментальные проблемы естествознания и техники. Международный Конгресс-2000. Спб, 2000, стр. 30
1946-2000 жылдарда iconГосударственный образовательный стандарт высшего профессионального образования
Специальность утверждена приказами Минобразования России №2719 от 30. 12. 1997 г., №686 от 03. 2000 г и №1010 от 04. 2000 г
1946-2000 жылдарда iconТ. Алматы : Digital Media Asia, 2011. 640 б.
Аннотация: Кітапта танымал тұлғаларға, әр жылдарда көрермен жадында жатталып қалған бейнелі бағдарламаларға, болашаққа жол сілтер...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница