Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі




НазваниеНамазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі
страница8/26
Дата конвертации06.02.2016
Размер4.3 Mb.
ТипДокументы
источникhttp://www.pushkinlibrary.kz/docs/virt/mikrobiologia.doc
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   26
-дейді.

Радиопериодика дегеніміздің өзі радиодан берілетін эфирлік материалдарды заман ағымына, уақыт талабына сай етіп үйлестірудің реті деуге әбден болады. Тыңдаушыларды сағат сайын соңғы жаңалықтармен таныстыратын радиосағат, күн тәртібіндегі өзекті мәселеге арналған радиокүн, ай сайын тұрақты уақытта беріліп тұратын белгілі бір такырыпқа арналған радиожурналдар – соның бәрі радиопериодиканы кұрайтын. Қазіргі уақытта, мұндай радиопериодика пішіндері дәл солай атап айтылмағанымен кей уақыттарда қажет деп есептелген жағдайда беріліп тұрады. Ал жылдар бойы өзінің тұрақты тыңдармандарына рухани нәр беріп, эстетикалық ләззат сыйлаған "Ұшқын" радиостанциясының "Замандас" радиожурналы, қыз-келіншектерге арналған "Құралай" радиожурналы, жоғары сынып оқушыларына арналған "Өрендер" радиоклубы радиотыңдармандардың айнымас серігіне айналған-ды. Ал қазіргі таңда жастарға, жасөспірімдерге арналған бағдарламалар музыкалық бағдарламалардың тасасында қалып қойып отыр. Шын мәнінде, радионың идеологиялық құрал екенін ескерсек, онда жастар мен жасөспірімдерге арналған бағдарламалардың көлемін ұлғайтып, мазмұнын заман талабына, ұрпақ талғамына сай өзгерту – борыш.

Баспасөздің тәжірибесін, оның пішіндері мен әдістерін игере отырып, Қазақ радиосы біртіндеп өз стилін жолға қойды, бұл жөнінен газеттің қолдауын тапты. Өзара байланыс жалпы идеологиялық негізінде ұйымдастырушылық жағынан да, шығармашылық жағынан да жүзеге асырылды. Қазіргі кезде де өз мәнін жоғалтпаған өзара қатынастың ең таңдаулы үлгілері - радиоминтигілер, радиожиналыстар, радиоүндесулер. Бұлар Қазақ радиосының эфирінен де, республикалық баспасөз бетінен де көрініп тұрды. Осылайша өзара қатынас, бірін-бірі толықтыру, қызметті үйлестіру республикалық баспасөзді де, Қазақ радиосын да байытты және бүкіл бұқаралық ақпарат кұралдары жүйесінің тиімділігін арттырды.

30-жылдардың бас кезіндегі хабарларды тек қана радиожурналистикаға тән жанрлар мен пішіндер пайда болды дедік. Олардың арасында бірінші орынды, сөз жоқ радиорепортаж иеленді.

Зерттеушілердің көпшілігі алғашқы радиорепортаж 1925 жылғы қарашада эфирге шықты деп санайды. Әрине, ол эксперимент болды және сапасы жөнінен 1928 жылғы радиорепортаждан нашар еді.

Бұл жанрдың алғашқы анықтамасы былайша тұжырымдалды: "Радиорепортпаж дегеніміз – уақиға болып жатқан жерден берілген хабар, немесе репортердің микрофон алдында болып жатқан уақиға туралы алған әсерін баяндауы". Бұл анықтаманың өте дәл және ықшамды екенін айта кету керек.

Репортаж радиожурналистиканың неғұрлым ерекше жанрларының бірі болды. Ол әртүрлі жағдайда оқиға болып жатқан жерден хабар беруге, сол сәтте әңгімелесуге радионың барлық бейнелеуші құралдарын: сөзді, шуды, музыканы пайдалануға мүмкіндік берді.

"Өмірдің ортасынан берілетін хабарлар" деп біршама бұрыс аталған - алғашқы радиорепортаж, студиядан кеңістікке шыққан микрофонның таңқаларлық мүмкіндіктері 1928-1929 жылдары радиохабарының жұмыс принциптерін өзгеше ой елегінен өткізуге мәжбүр етті. "Өмірдің ортасынан берілген хабарлар" радиолық шығармалардың ең таңдаулы түрі ретінде көрінді.

Репортаж бен интервью, атап айтқанда, республикалық радионың осы жанрлары басқа да газет жанрлары сияқты радиода бейімделудің әртүрлі фазаларынан өтті және өз табиғатын өзгертті. 30-жылдары респубикалық радиохабарда интервью жанрының көп орын алмағаны белгілі. Өйткені, әр жанрдың өзіндік орны бар. Олардың әрқайсысы қайталанбас дәстүрге, тұрақты белгіге ие болған. Әлбетте, жанр өмір шындығын әр қырынан көрсетуге, оған әртүрлі дәрежеде әсер етуге байланысты туындаған үлгі болып табылады. Интервью – диалог адамдардың өзара сұхбаттасуы, сөйлесіп, пікір алысуының қоғамдық құралы болып саналады. Жалпы, радиоинтервьюдің негізінде фактіні хабарлау және оның диалогпен ашылуы, түсіндірілуі жатады. Бұл жерде түсінік беру талқыланып отырған фактіге талдау жасау қажеттілігінен туындайтын элемент ретінде көрінеді. Ол интервьюдің мәні мен шекараларын айқындайтын тілші көтеріп отырған мәселелер төңірегінде өрбиді. Бұл жанрдың құрылымы негізгі екі элементті: журналисттің компетентті адамға қоятын сұрақтарын және ол адамның журналистке қайтаратын жауаптарын қамтиды. Олардың жаңа белгілерінің қатарына: сөзді, музыканы, шуды, адам даусының мол мүмкіндіктеріне бейімделуін, сөйлеу стиліне ұмтылысты жатқызуға болады. Бірқатар ерекше белгілердің болуы репортаж бен интервьюді газет жанрының жай ғана бейнесін өзгерткен түрі емес, жанрдың жалпы журналистикалық өлшемдері мен радиоға тән өзіндік қасиеттері негізінде қалыптасқан сапалық жағынан ғана құрылым болуына жеткізді.

Радиожурналистиканың талдамалы жанрларының бірі - радиошолу. Аудиторияға оқиғаның болып жатқанынан ғана хабардар ететін ақпарат жеткіліксіз, сонымен қатар, болған окиғаның о баста неден шыққанын, негізгі себеп-салдарын, жай-жапсарын тәптіштеп түсіндіретін, оның ақыры не болатынына болжам жасайтын нақты, әрі жан-жақты мәлімдемелер керек. Радиошолу жанрына деген қажеттілік осы тұрғыдан байқалады. Радиошолу - аса маңызды, әрі жауапкершілік жүгі ауыр жанр. Шолу жасайтын адам оқиғаның құнды, әрі мәнді тұстарын дереу аңғарып, олардың өзара байланыстарын анықтап, алды-артын аңғарып, келешегіне көз жүгіртіп, аталмыш оқиғаға қатысты барлық мәселені талдап-сараптап, өз тарапынан пікір білдіріп, қандай да бір қорытынды жасап, ой айтуға міндетті. Бұл ретте журналист өз пікірін обьективті арнаға бұруы тиіс. Өйткені, радиошолу арқылы тыңдарманның қандай да бір оқиға немесе құбылыс турасында нақты бір пікірі қалыптасады. Радиошолушы өзінің үн ырғағы, сөйлеу мәнері арқылы оқиғаға деген көзқарасын танытады, көңіл-күйін аңғартады.

"Очерктің радиода өзіндік "бейімделуі" біртіндеп жүрді. Очерк жанрының Қазақ радиосынан ресми түрде аталуы 30-жылдардың соңына қарай болды. Осылайша радиоочерктің 30-жылдары радиожанры ретінде Қазақстан эфиріне шыққаны ақиқат.

Деректі жанр акустика әлеміне келіп, әдеттен тыс "ортаға" бейімделді. Очерк те, әңгіме, интервью, әңгімелесу сияқты радиода эволюциялық жолдан өтті. Радиоочерктің қалыптасуы екі бағытта жүрді. Бірінші: "оның тілі әдеби-сөйлеу тіліне біртіндеп жақындай берді. Екінші: оның сөздік қорына онсыз радио өмір сүре алмайтын қосымша элементтер келіп қосылды... Олар бейнелі, көркем сөзбен етене ұштаса отырып, осы әдеби жанрдың мүмкіндіктерін кеңейтті, оны жаңа бейнелеу құралдарымен байытты".

Радиожурналистиканың деректі-көркем жанры болып табылатын радиоочерк заман тынысын танытатын айтулы оқиғалар туралы, өмірде, өнерде, еңбек белесінде өзінің жүріп өткен жолымен үлгі-өнеге болған қаһармандар жайлы әуе толқынынан әдемі сыр шертті. Қазіргі таңда радиоочерк жазатын журналистер кемде-кем. Олар өз кейіпкерлерінен көбіне-көп тікелей эфирде сұхбат алумен ғана шектеледі. Шындығында, радиоочерк Қазақ радиосы очерк жанрының Қазақ радиосынан ресми түрде аталуы 30-жылдардың соңына карай болды. Осылайша радиоочерктің 30-жылдары радиожанры ретінде Қазақстан эфиріне шыққаны ақиқат.

Әңгімелесу – радиоға тән ауызекі сөйлеу жанры. Сондықтан әңгіме радиоға келіп жаңа бояуға, жаңа қасиеттерге ие болды деу қате. Әңгіме өз арнасын, өз орнын радиодан тапты. Оның мүмкіндігіне терең де жан-жақты жол ашылды.

Радиоәңгімелесудің өзіндік ерекшелігі, біріншіден әңгімелесушілер бір жерді, яғни, бір аудиторияда болмайды. Автор микрофон алдында отырса, тындаушы эфир арқылы үйінде, не жұмыс орнында болуы мүмкін. Екіншіден, эфир арқылы сұхбаттасып еркін әңгімелесетін бұл екі жақты байланыста автор белсенді ойлаушының рөлін атқарады. Журналист тыңдаушыларды әңгімеге тартады. Радиодағы әңгімелесу табиғаты жағынан хат оқушы мен автордың арасындағы кеңеске немесе іс қағаздары түріндегі (эпистолярлық) әдебиетке ұқсайды.

Радиохабарларының қазіргі кездегі тәжірибесіне жүгінсек, әңгімелесу (беседа) мен сөйлеушінің сөзі (выступление) мүлде бөлек жанрлар, атқаратын қызметі, көтеретін жүгі әртүрлі. Сөйленген сөзде көбіне жеке адам жұмыс істейтін мекемесі, ұйым, кәсіпорын атынан, болмаса белгілі бір сала бойынша есеп берсе, әңгімелесу – радиожурналистиканың ең бір күрделі жанры, көпшілікке арналған үгіттің басты формаларының бірі. Ол – газеттегі мақала сияқты қоғам өміріндегі түрлі оқиғалар мен құбылыстарды терең зерттеу негізінде туған ой-пікірлерді талдап жинақтау арқылы жеткен публицистикалық шығарма.

20-жылдардың аяғында сатиралық жанрлар, ең алдымен, фельетон дамыды. Радиожурналистер оның газет фельетонынан өзгешелігін жақсы түсінді. "Радиодағы фельетон өзінің алғашқы қадамдарынан бастап өзіне лайық пішіндерді іздестіріп тапты. Оның көмегімен кемшілікті, қырсықты, жағымсыз қылмысты неғұрлым дөп басып, жоюға болатын еді", - деп жазды Ю. Бараневич.

Қазақ радиосынан сатиралық хабарлар 50-ші жылдардың екінші жартысына қарай естіле бастады. Бірақ, ол басқа жанрлардан гөрі аз көрініп, жеңіл әзіл, күлдіргі әңгімелердің тасасында қалып отырды. Фелетонның бас-аяғындағы жүргізушінің сөзі болмаса, шығарма желісін негізінен диалогтар өрбітіп отыратын. Сөйлемдердің ықшамдылығы, диалог көтеретін жүктің салмағы, оқиға желісінің дәл қазір болып жатқандай бірінші жақтан баяндалуы алғашқы радиохабарлардан мүлдем өзгеше болды. Мұның өзі фельетон жанрының радио табиғатына бейімделіп, ықшамдала бастауының бір белгісі еді. 1957 жылы фельетон жанры әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясынан басқа. "Біздің Алматы" радиогазетінде, жастар бағдарламасында көрінді. 1958 жылдың 16 ақпанынан бастап "Сықақ және әзіл" деп аталатын әдеби-сатиралық журнал ашты. Кейіннен бұл журнал аты өзгеріп, әуелі "Қалақай", содан соң "Көреген" деген атпен әуе толқынына шықты.

Ал, қазіргі таңда радиофельетон жанры жоқтың қасы. Қазақ радиосындағы "Аты жоқ көкек" деп аталатын бағдарламаны толыққанды сатиралық дүние деп ауыз толтырып айта алмаймыз. Онда сатиралық жанрлардың элементтері ішінара кездеседі, сондай-ақ, жалпы бағдарлама әуе толқынындағы сатираның нышаны болып табылады. Республикада радиожурналистика формалары мен жанрларының қалыптасуы туралы айта келіп, радиокомпозиция сияқты формалардың пайда болуын атап өту қажет.

Радиокомпозиция – музыкамен көркемделген әдеби мәтін аясында дәріптелетін деректі жазбалар тұтастығы. Радиокомпозиция негізінде айтулы, маңызды оқиғаларға арналады. Тек алдыңғы қатарға оқиғаға қатысушы адамдардың образы шығады да, оқиғаның өзі келесі кезекте көрініс табады. Қызылордадан берілген хабарларды радиокомпозицияның пайда бола бастаған кезі деп санаған дұрыс. Радиокомпозицияның әуе толқынынан тұрақты беріле бастаған кезі 30-жылдар шамасы.

Радиодраматургия жайына келетін болсақ, әрине, бұл жанрдың радиодағы алатын орны, атқаратын рөлі зор. Ол радио арқылы тыңдаушыға эстетикалық әсер береді, рухани азық сыйлайды. Әлбетте, радиода кәдімгі театрда қойылып жүрген спектакльдер трансляцияланып берілді, сонымен қатар әдеби туындалар инсценировкаланып ұсынылды. Театрдан трансляция кезінде театр артисі өзінің сахнадағы рөлін сол қалпында ойнады. Ал декорация жайын, сондай-ақ, тыңдаушы сезіне алмайтын, бірақ, оқиғаны түсіну үшін берері көп көріністерді диктор немесе бастаушы баяндап беретін. Іс-қимыл кезіндегі дыбыстар сол қалпында дыбыстық жазбаға түсірілетін. Радио-инсценировка дегеннің өзі – радиожурналистика пішіндерінің бір түрі деуге болады. Ол – белгілі бір әдеби туындының эфирге шығаруға арналып өңделген түрі. Қазақ радиосында эфир арқылы берілетін радиодраматургияның жоғарыда аталып өткен екі нұсқасы мейлінше қомақты орын алды. Бір ғана 1969 жылдың сәуір айында Қазақ радиосының бағдарламалары бойынша түпнұсқа қойылымдар бар, қайталанып берілетін қойылымдар бар, радиодраматургияның жалпы көлемі 61 сағат 38 минутты құраған екен. Ал солардың ішіндегі тек қана арнайы радиода қоюға арналып жасалған радиопьесалардың саны - 13, эфирдегі уақытының мөлшері 12 сағат 30 минут болған. Негізінен, радиопьеса тыңдауға арналады. Олай болса, салмақ тыңдаушының есту, ойлау қабілетіне түседі. Радиоқойылымға қатысушы актердің құралы – сөз бен дауыс ырғағы. Осы екі құрал арқылы кейіпкердің мінез-құлқын, образын ашып көрсете білуі керек. Ал радиодраматург радиоға арнап жазудың өзіндік ерекшелігін, мүмкіндігін мұқият ескеруге тиісті. Сол үшін радиопьесаның негізгі үш компонентін – диалогты, дыбысты, музыканы пайдалану жолдарын жете игеруге міндетті. Диалог арқылы кейіпкердің мінез-құлқын көрсету, оқиға орнын, уақытын, қимылды баяндауға, білдіруге болады. Бұл ретте, Қазақ радиосындағы радиопьеса авторларының, радиодраматургтерінің арасынан Ілия Жақанов пен Жиенбек Рсалдинді, Игорь Саввин мен Әбділдә Ботбаевты атап айтқан жөн.

Дыбыстық өнердің өзіндік үлгісі болып табылатын радиодраматургияның орны мен рөлі жайында осыдан 25 жыл бұрын Рамазан Сағымбеков мынадай пікір айтқан екен:

"Радиодраматургия сыншылары радиодағы тәжірибеге сүйене отырып, драматургияның болашақта да аса қажет, әрі тәрбиелік мәні бар тиімді дүние екенін, түбі барлық жерде соған бет бұру керектігін дәлелдеп отыр". Бұл пікірдің негізгі түйіні қазіргі таңда да өз мәнісін сақтап қалғанында дау жоқ. Өйткені, радиожурналистика аясында радиоөнер өрісі де өз арнасымен дамуы тиіс. Өркениетті елдердегідей тек радиодраматургия туындыларын эфирден беретін арнайы бір радиоарна ашылса артық болмас еді.

Қазақ радиосы өз кезеңінің озат идеяларын бейнелей отырып, радиопішіндерде жинақталған бейнелеудің пәрменді, тиімді құралын табанды түрде іздестірді. Бұл, біз атап өткендей радиохабардың тәжірибесінде радиоүндесулерді, радиомитингілерді, радиожиналыстарды кеңінен пайдалануға жеткізді және радиорепортажды, радиоочеркті, радиофильмді, радиокомпозицияны, радиоақпаратты одан әрі дамыта бастады.

Қазақ радиосы хабарларында радиожанрлардың қалыптасу кезеңі осындай құбылыстарды бастан кешірді.

Ал соңғы он - он бес жылдың аумағында радиожурналистикадағы жұмыс тәсілі өзгерді. Сонымен қатар, бұрын әуе толқынындағы ақпарат кеңістігінде Қазақ радиосы ғана үн қатқан болса, ендігі жерде көптеген тәуелсіз радиоарналар ашылды. Солардың басым көпшілігі тікелей эфир әдісімен хабар таратады. Қазақ радиосының да негізгі жұмыс әдісі – тікелей эфир. Ең алғаш, Қазақ радиосы тікелей әуе толқынындағы жұмысын "Тәулік тынысы" – "Понарама дня" ақпаратты-сазды бағдарламасымен 1989 жылдың 9 қаңтарында бастаған болатын. Бұл ретте, жаңаша жұмыс тәсілін тәжірибе жүзінде іске асырып, күнделікті кәсіби дағдыға айналдырған Қазақ радиосы екенін атап айтқан жөн.

Тікелей эфир радиожурналистикадағы жанрлар мен пішіндердің қолданыс аясына да өзгерістер алып келді. Сондықтан да тікелей эфирдің жанрлық ерекшеліктеріне талдау жасап, оған тән белгілерді топтастыру қажеттігі туындайды. Негізінен, тікелей эфирден ақпаратты және талдамалы жанрлар кең қолданыс тапқан. Оның есесіне деректі көркем жанрлар тікелей эфирде мүлдем ұшыраспайды. Дегенмен, айтулы күндерде берілетін тақырыптық роликтерде, джинглдарда, сондай-ақ, авторлық бағдарламаларда деректі көркем жанрларға тән кейбір белгілер кездеседі. Ал ақпаратты-талдамалы жанрлардың өзі бір радиохабардың өн бойында немесе журналистің тікелей эфирден ұсынған хабарында ауыспалы, аралас сипат алады. Өйткені, шығармашылық-техникалық сипаттағы технологиялық процесс болып табылатын тікелей эфир кезінде жанрлық белгілерді сақтап, сол жүйе бойынша ерекшеліктерді ескеру талап етілмейді.

Жалпы, радиожурналистиканың жанрлары өзінің дыбыстық сипатымен ерекшеленетіні белгілі. Оның негізгі компоненттері – репортердің әңгімесі, диалог түріндегі әңгіме, өмір шындығының дыбыстық көшірмесі, сондай-ақ, тікелей эфирді жүргізу шеберлігі болып есептеледі. Сол себепті де тікелей эфирдегі хабардың жобасын әзірлегенде, оның жанрлық ерекшелігіне мән беріп, мейлінше ұтымды қолдана білудің өзі кәсіби шеберліктің бір қыры болып табылады. Кез келген радиоарнаның тікелей эфирінде негізінен сұхбат жанры жиі қолданылады. Тек оның жанрлық ерекшеліктері толық ескерілмегендіктен, бәрі бірдей шыға бермейді. Тікелей эфирдің төл жанры болып есептелетін репортаж қазіргі тандағы техникалык мүмкіндіктер аясында жаңаша сипатқа еніп толыға түсті. Тонвагенмен де, ұялы байланыс телефонымен де оқиға орнынан репортаж жүргізуге болады. Радиорепортаж жанрын тікелей эфирде өз деңгейінде қолдану электронды журналистиканың ұшқырлығын танытпақ. Тікелей эфирдің өзін ғалымдардың бір тобы пішін деп бағалайды. Дәстүрлі радиожурналистикамен сабақтастыра отырып, тікелей эфир пішіндерін былайша топтастыруға болады.

  1. Кері байланыс – студиядағы жүргізуші мен телефон желісіндегі тыңдарманның тікелей эфирдегі әңгімесі, сұрақ-жауап түріндегі пікір алмасуы, сауалнамалық радиоойын. Бұл пішін психологиялық желіге құрылады. Өйткені, жүргізуші тыңдарман ойына барлау жасай отырып, өз ойын соған сәйкес сабақтауы керек. Және бастан-аяқ әуенмен әрленіп, сазбен көмкерілуі тиіс. Себебі, тыңдарман жүргізуші тастаған сауал төңірегінде ой қозғау үшін немесе ол қойған нақты сұраққа жауап беру үшін ойланып алуына уақыт қажет.

  2. Радиоүндесу – бұрыннан қалыптасқан, қазіргі таңда жаңаша сипатқа ие болған пішін. Қалааралық тікелей телефон желісіндегі байланысқа меншікті тілшілердің шығуы арқылы, сондай-ақ, тонвагеннің және ұялы байланыстың көмегімен оқиға өтіп жатқан жердегі тілшімен тілдесу нәтижесінде жасалатын
    пішін. Радиоүндесу айтулы оқиға, өзекті проблема болған жағдайда ғана ұйымдастырылуы тиіс. Өйткені, оның әрбір минуты қыруар ақша болып есептеледі. Радиоүндесу негізінен байланысқа шыққан екі журналистің әңгімесінен тұрады. Кейде тақырыпқа сәйкес лауазым иесі, жауапты қызметкер сөзге тартылуы мүмкін. Радиоүндесу кезінде тікелей телефон желісіндегі тыңдарманның сөзіне саналы түрде жол берілмейді. Себебі, бұл пішіннің тақырыбы нақты, уақыт мөлшері өлшеулі болып келеді. Радиоүндесу тікелей техникаға тәуелді пішін. Телефон желісіндегі байланыс іске қосылмаса, жүргізуші өзі әзірлеген басқа бір дыбыстық жазбаны беріп немесе жазбаны оқып шығуы мүмкін. Бірақ, оның ешқайсысы радиоүндесуді алмастыра алмайды. Ән немесе музыка радиоүндесу басталмас бұрын я болмаса, радиоүндесу аяқталғаннан кейін ғана беріледі.

  3. Ток-шоу немесе тікелей эфирдегі қызу пікірталас. Бұл нағыз майталман журналист түсетін майдан, қайтпас қаһарман қатысатын қақтығыс. Жүргізуші үшін телефон желісіндегі тыңдарманмен тіл табысу мәдениетін меңгеретін мінбер. "Айтылған сөздің атылған оқ" екенін мойындап, анық бағасын алатын емтихан. Оған тақырыбы осындай салмақты көтеретін, табиғаты заман тынысымен астасатын айтулы мәселені өзек еткен жөн. Қазақ тіліндегі радионың ток-шоуы қазіргі таңда жоқтың қасы. Жалпы, ток-шоу өзінің көтеретін жүгіне қарай саяси, интеллектуалдық, психологиялық, әлеуметтік сипат алуы тиіс.

  4. Студиядағы хабар. Эфирдегі жүргізушінің жеке өзінің, ал кейде оның студия қонағымен арада болатын әңгімесі есебінде жүзеге асатын хабар. Қазіргі таңдағы жүргізушілер үшін ең оңтайлы, ең қолайлы әдіс. Жүргізуші-журналистің жеке өзінің әңгімесі. Теориялық негізге сүйенсек, журналистің жеке өзінің әңгімесінде комментарий авторды әйгілеп таныстыру үшін емес, қоғамдағы құбылыстардың мәнін ашып көрсетіп, айқын түсіндіру үшін жасалуы керек. Әлбетте, комментарий жанрына кез-келген журналистің шамасы келмейтіні белгілі. Оны кәдімгідей кез-келген құбылысқа, фактіге, оқиғаға өз көзқарасын танытып, өзіндік пікір білдіретін белді журналистер жасауы керек. Шындығын айту керек, қазіргі таңда әуе толқынындағы ұжымның да, жекелеген журналистердің де радиожурналистика жанрларын өз стилінің тегершігі ретінде қолдануға деген құлқы жоқ.

Қазіргі таңда дүниежүзінде дәлелденгендей радионың өзіндік артықшылығы екі салада айқындалып отыр. Оның бірі – жедеғабыл жаңалықтар желісі, екіншісі – музыка желісі. Тікелей эфир әдісімен жұмыс істейтін бүкіл радиоарналар қызметінің құрылымы осы екі бағытта жүзеге асады. Радио сағат сайын берілетін жаңалықтар легінің нәтижесінде қалың бұқараны болып жатқан оқиғалардан хабардар етіп, ауық-ауық уақытты айтып, ауа райы мәліметін ұсынып ақпараттандыру процесін іске асырумен қатар, адамның ең асқақ, ең нәзік, мейлінше, терең жан тебіренісін бейнелейтін музыка мәнерімен тыңдарман психологиясына тікелей әсер ету әрекетін де жолға қояды. Әлбетте, әуе толқынындағы музыка барша адамзатқа арналады. Бірақ, оны әркім оңаша тыңдайды. Қазіргі уақытта эфирден берілетін музыка әр арнаның өзіне тән сипатын танытатын музыкалық формат есебінде жүйеленеді.

Қазіргі таңда жаңалықтар легін тыңдарманға неғұрлым жылдам жеткізу жөнінде радиоарналар арасында оң бағыттағы бәсеке қалыптасқан. Әзірге жаңалықтарды аудиторияға басқа радиоарналардан бес минут бұрын жеткізетін "Хит ҒМ - Хабар".

Ал мемлекеттік мүддені ұстану, ұлттық үрдісті дәріптеу тұрғысынан Қазақ радиосын айта аламыз.

Қазіргі заманғы ақпараттық технология жаңалықтар легіне күнде жаңаша сипат беруде. Компьютерлік жүйенің өте маңызды екі маңызды артықшылығы бар, біріншісі – сандық әмбебап редактор, екіншісі – жетілген мәтіндік редактор. Әлбетте, бұл – журналистің рөлі төмендеді деген сөз емес. Керісінше, техникалық төңкеріс жұмыс жағдайын мүлде өзгертті, оған оң, игі ықпалын тигізді. Бұл журналистерден өзгеше мамандану деңгейін талап етуде. "Электронды журналистика даму үстінде. Дәл қазіргі таңда кәсіби шеберліктің ең биік шыңы осы минуттарда, әлемде болып жатқан маңызды оқиғаларды алғашқы болып хабарлау – шарт. Уақыттан озбаған күннің өзінде уақытқа ілесіп отыру - заман талабы.

Қазіргі ақпараттық қоғам айналымындағы ақпараттың көлемі мен қарқынының мейлінше орасан зор шексіз екенін ескерсек, онда ақпарат сапасын анықтау оңайға түспейтіні түсінікті. Ақпарат қоғамы білім қоғамы деп те аталып жүр. Тек, ақпарат тасқынының көлемі жағынан артуы білім салмағының сол дәрежеде арта түскендігін көрсетпесе керек. Білім ақпарат сапасына тікелей байланысты болып келеді. Дәлірек айтқанда, оның жан-жақтылығына, терең мағыналылығына, ұғынықтылығына тікелей қатысты.

Журналистердің міндеті – саясаткерлердің, лауазым иелерінің нені қалайтынын, не ойлайтындарын баяндау емес, қоғамда не болып жатқанын айту. Міне, осы тұрғыдан келгенде, сапалы журналистиканың шын мәніндегі нағыз демократиялық қоғамды қалыптастыруға қабілетті екенін, сол істе маңызды рөл атқаратынын атап айтқан жөн. Ал журналистің жеке өзін алып қарайтын болсақ, онда оның білім деңгейі мен белсенділік қабілеті қаншалықты жоғары болса, сапалы ақпарат, жалпы сапалы журналистік туынды әзірлеуге деген мүмкіндігі соншалықты мол болады.

Жанр – шынайы болмысты бейнелеудің тарихи тұрғыда айқындалған өзіне тән тұрақты белгілерді жинақтаған үлгісі. Радиожурналистика жанрларының қалыптасуына баспасөз жанрлары негіз болды. Алғашында радиохабарлар газет жанрларының бай тәжірибесіне сүйенді. Сонымен қатар, радиожурналистика алғашқы қадамдарынан бастап, өзіне тән жанрлық белгілерге ие бола бастады. "Бұқаралық ақпарат құралы ретінде радионың техникалық мүмкіндіктеріне, өзгеше дыбыстық табиғатына негізделген журналистиканың жаңа бір түрі қалыптасты". Кәдімгі газет бетіндегі материалдар микрофон алдында оқылған кезде өзгеше сипатқа еніп, жаңа сапаға ие болып, эфирлік дүниеге айналды. Дыбыстық табиғатымен дараланатын бұқаралық ақпарат құралдарының бұл түрі туралы В.Н. Ружников мынадай тұжырым жасады: "Радиожурналистика – бұқаралық ақпарат тарататын құрал ретінде радионың бірегей техникалық мүмкіндіктеріне негізделетін насихаттық сипаты бар жүйе. Ол күрделі элементтік құбылыстар категориясына жатады. Оның функциялары, ішкі құрылымы, аудиториямен байланысы айрықша күрделілігімен ерекшеленеді. Сондықтан бұл кұбылысты танып-білу жан-жақты, сан қырлы ауқымды сипат алады".

Радионың өзегі – сөз, тетігі – техника, құралы – дыбыс. Жанды сөз – радиодағы ең нәзік бейнелеу құралы. Радиохабар есту арқылы қабылданатын болғандықтан жазылған сценарийдің айтылатын әңгімеге, мәтіннің сөйленетін сөзге айналу процесіне айрықша мән беріледі. Өйткені, жанды сөз, табиғи әңгіме радионың табиғатына тән құбылыстар болып табылады. Радиодағы жүргізушінің болған оқиғаға, құбылысқа қарым-қатынасы, оған деген көзқарасы, хабарды жүргізіп отырған сәттегі көңіл күйі, дауыс ырғағы, үн екпіні жанды сөз арқылы қабылданады. Сол себептен де радиоға барлық дауыс бірдей жарай бермейді. Радиода хабар жүргізетін маманның дауысында эфир талаптарына сай келетін кәсіби сапа болуы тиіс. Микрофон алдында отырған адам тыңдармандарға көзбен қабылданатын кескін-келбетімен, қимыл-қозғалысымен көріне алмайды. Осының бәрін дауыс алмастыруы керек.

Радиодағы сөзден кейінгі жетекші орынды иеленетін бейнелеу құралы – музыка. Музыка радиохабардың әрін кіргізіп, аудиторияның көңіл-күйіне, сезіміне әсер күшін арттыра түседі. Радиодағы музыка ең алдымен, ақпаратты жеңіл қабылдауға көмектеседі. Музыка оқиғаның, құбылыстың мазмұн-мағынасын ашуға ықпал етеді. Адамның сезімі мен ақыл-ойына бір мезгілде әсер ете алатын музыка түптеп келгенде, аудитория назарын аудару үшін қолданылады. Демек, музыка радионың тыңдарманды баурап алып, оның психологиясын меңгеріп, хабарды жеңіл әрі жедел қабылдауына көмектеседі.

Радиодағы келесі бір бейнелеу құралы – дыбыс эффектілері, яғни, табиғи және табиғи емес шулар. Сондай-ақ, сөйленген сөзді жылдамдату, баяулату, дыбысты қатайту, бәсеңдету, сөз бен сазды астастыру, жаңғырық қосу, сөздің астарында бірімен-бірі қабаттасқан шуды беру, бір сөзбен айтқанда, өмір шындығының дыбыстық көшірмесін жасау – радио табиғатының мән-мағынасы, мазмұны. Радиожурналистиканың жанрлық ерекшеліктері де осыдан келіп туындайды.

Жалпы, радиожурналистика жанрлары үлкен үш топқа бөлінеді: ақпараттық жанрлар, талдамалы жанрлар, деректі-көркем жанрлар.

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   26

Похожие:

Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі icon«Менеджмент теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша емтихан түріндегі тест өткізу үшін

Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі iconМинистерство здравоохранения рк
«Менеджменттің теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша лекциялар кешені «Денсаулық сақтау мен фармацияда құқық негіздерімен маркетинг...
Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі iconМинистерство здравоохранения рк
«Менеджменттің теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша бақылау өлшеу құралдары «Денсаулық сақтау мен фармацияда құқық негіздерімен...
Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі iconМинистерство здравоохранения рк
«Менеджменттің теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша практикалық сабақ әдістемелік нұсқаулары «Денсаулық сақтау мен фармацияда құқық...
Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі iconМинистерство здравоохранения рк
«Менеджменттің теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша соөЖ өткізуге арналған әдістемелік нұсқаулар «Денсаулық сақтау мен фармацияда...
Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі iconМинистерство образования и науки республики казахстан
...
Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі iconМинистерство образования и науки республики казахстан
...
Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі iconКонференция төмендегі секциялар бойынша жұмыс жасайды: Этнопедагогикалық зерттеулердің кезеңдері мен даму үрдістері: әдіснамасы, теориясы мен тәжірибесі
Халықаралық педагогикалық академияның академигі Клара Жантөреқызы Қожахметованың 65 жылдығына арналған «еліміздегі және әлемдік білім-ғылым...
Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі iconКомпьютерлік желілер мен жүйелердің Қауіпсіздігі
Тергеусизова А. С., Кт кафедрасының аға оқытушысы. Ғылыми-оқытушылық тәжірибесі жыл. Аэжби қабырғасындағы оқытушылық тәжірибесі 10...
Намазалы омашев радиожурналистиканың теориясы мен тәжірибесі iconЕсептеуіш жүйелер мен желілерді ұйымдастыру
Тойғожинова Айнұр Жұмақановна, кт кафедрасының аға оқытушысы. Ғылыми-оқытушылық тәжірибесі 10 жыл. Аэжби қабырғасындағы оқытушылық...
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница