Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері»




НазваниеЛекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері»
страница6/16
Дата конвертации06.02.2016
Размер3.1 Mb.
ТипЛекция
источникhttp://astu.org/Content/UserImages/priemnaya_komissia/file/биология 9 класс.rtf
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

Әдебиеттер тізімі.

Негізгі әдебиеттер.

1.Кузенбаева Ә. Адам анатомиясы. - Алматы,2001.

2.Рақышев А.Р. Адам анатомиясы. - А., 1991.

3.Курепина М. М., Воккен Г.Г. Атлас по анатомии человека. - М., 1979.

4.Привес. М.Г. Анатомия человека. - М., 1974

5.Иваницкий М.Ф. Анатомия человека. -

М., 1985.

6.Сапин Б.Р., Билич Г.Л. Анатомия человека. - М., 1989.

7.Керимбаев Б.М. Анатомия человека. - А., 1992

8. Р.Д. Синельников.Медицина. М.,1973 г.

Атлас анатомии человека. 1-3 том

Қосымша әдебиеттер:

9..Анатомия человека в 2-х томах. / Под.ред. М.Р. Сапина. - 1987.

10.Леви А., Сикевиц Ф. Структура и функция клетки. М., Мир. - 1971.

11.Альбертс Б. и др. Молекулярная биология клетки. - 1987. Т.1-5.


Лекция №6. Тамырлар туралы ілім. Жүрек-қан тамырлар жүйесі

1.тамырлар жүйесінің маңызы және оның қан тамырлар

мен лимфа тамырларына бөлінуі.

2.қан және оның маңызы.

3.қан жасаушы органдар.

4.Кіші және үлкен қан айналу шеңбері.

ТАМЫРЛАР ТУРАЛЫ ІЛІМ (АНГИОЛОГИЯ)

Тамыр жүйесіп сүйык өткізетін жолдар. түтіктер кұрайды, ол түтіктердегі агып жататын сүйыктар (қан мен лимфа) ар-кылы. бір жағынан организм клеткалары мен ткапьдеріне р;л-жетті коректік ;іаттар жеткізіліп, екінші жағынан клетка эле-менттерінін, тіршілік әрекетінен пайда болған заттар экскреттік мүшелерге (бүйректерге) жеткізіледІ. Ішекқуыстылардп ас ко­рыту куысыііда көптегег! өсінділер бар, олар коректік заттар-дыц дене бөліктеріне жеткізілуін өңайлатады. Ала и да немер-тиндердія өзінде-ак (құрттар тип тармағы) оңашаланған уш кан тамыры пайда болады. Ланцетникте тұйық капайналым жуЙесі болғанмен жүрегі болмайды. Омыртқалылардьщ қанта-мыр жүГіесІиде филогенез барысында қурылысы жағынан бір-тіндеп күрделенетін жүрек пайда болады.

Балық жүрегі екі камерадан түрады: қаиды кабылдайтын жүрекшеден (онын алдында вена койнауы жатады — sinus ve-nosus) жане қанды айдап шығаратын карыншадан (одан кейін артериялық коиус орналасады — conus arteriosus) түрады. Жү-

рек аркылы вена каны алғып өтіп, одан әрі желбезек артерияла-ры аркылы желбезектерге келіп, сол жерде оттегіне канығады (желбезектік тыныс алу типі). ҚосмекендІлерде кан айналысы-иын өкпелІк шеңбері түзіле бастайды: соңғы желбезек артерия-сынан жүректен газ алмасу жүретін, йкпеге кан әкелетін өкпе артериясы дамиды. Осыган байланысты жүректін. кабылдайтын бөлігі — жүрекше көлденең перде арқылы жеке екі жүрекше (он жак және сол жак) бөлініп, сонык нәтижссінде жүрек үш камералыға айналады. Сонын өзінде оң жак жүрекшеде вена-лык, сол жақ жүрекшеде артернялык, ал ортак^ карыншада ара-лас кан ағады. Личинка кезінде Желбезектік ал, ересек кезде екпелік кан айналысы жүмыс істейді, бұл сулы ортадан күрғак ортаға ауысуды көрсетеді.

Құрылыққа түпкілікті ауысуға және желбезектік тыныс алу-ды толык ығыстырып шығарған өкпелік тыныс алудың дамуы-н-а байланысты жорғалаушыларда өкпелік тыныс алу одан эрі дамып, екІ қанайналыс шеңбері — өкпелік және денелік тыныс алу — калыптасады. Осыған сәйкес қарынша да толык емес пердемен екі белімге — он және сол карыншаға бөліне бастай­ды. Қүстарда, сүткоректілер мен адамда жүрек екі канайналыс шеңберіне сәйкес перде аркылы толығынан екі карыншаға бө-лінеді. Соныц аркасында оларда пена және артерия каны толык бөлінген: веналык кан оң жак жүректен, ал артериялык қан сол жақ жүректен ағады.

Ағатын сүйыктың сипатына карай адам мен омырткалылар-дың тамыр жүйесін екі бөлімге белуге болады: 1) кантамыр жүйесІ — кан ағатын түтікшелер жүйесі (артериялар, веналар, микроағын бөлімдері мен жүрек) және 2) лимфа жүйесІ — түс-сіз сұйык, лимфа ағатын түтікшелер жүйесі. Артерияларда қан жүректен шет жакка, мүшелер мен тканьдерге қарай, ал вена-ларда жүрекке карай ағады. Лимфа тамырларында сүйык ве-налардағы сиякты тканьдерден орталыкка карай ағады. Алай-да веналық және лимфа тамырларынын заттарды шығарып әкету сипатында елеулі айырмашылықтар бар. Еріген заттар­ды негізінен кан тамырлары сіңіріп алады да, ал катты түйір-шіктерді лимфа тамырлары сіңір.еді. Қан аркылы сініру едәуір жылдамдау жүреді. Клиннкада бүкіл тамырлар жүйесін жүрек-тамыр жүйесі деп атап, онын. ішінде жүрек пен тамырларды бөледі.

ҚАНТАМЫР ЖҮПЕСІ

Қантамыр жүйесі орталык мүше — жүректен және онымсн байланыскан көлемі әр түрлі, кан тамырлары (латынша vas, грекше angeion — тамыр; осыдан — ангиология) деп аталатьш түтікшелерден тұрады. Журек ырғақты жиырылуы аркылы та-мырлардағы бүкІл канды козғалыска келтіреді.

Артериялар. Жүректен мүшелерге карай шыгып, оларға кан әкелетіп тамырлар артериялар (ayer — ауа, tereo—бар; өлік

денееіндеп артерпялар бос болады, срндыктан ерте кезде олар-ды ауалы түтікшелер деп есептеген) дсп аталады.

Артерпяжфдыц қабырғасы үш қабықтан тұралы. Ішкі қа-бықша — tunica infima—тамырдын қуысы жағынан эндотелші-меи астарланған, оныц астында субэндотелий мои ішкі серпімді мембрана орналасәды; ортаңғы кабык— tunica media — бірың-ғай салалы булшыкет ткаңінен, серпімді талшыктармен ауы-сып, араласып отыратьш мноциттердеп қуралған; сырткы к.;і-бық — tunica externa—дәпекер тканьді талшықтардан тұрады. Артериялық кабырғаның серпІмдІ элементтерІ артернялардың серпімділігін тудыратын бірыңғай серпімді канқа түзедІ.

Жүректен алыстаған сайын артернялар гармактарға бөлініп, барған сайьш усактала береді. Журекке жақыи артериялар (колка жоне оның ірІ тармақтары) негізінен қанды откізу қыз-метін атқарады. Олардын ен бірінші міндеті жүрек соғуынан лақтырылып шығатын қан массасының әсерінен тамыр кабыр-гаоынмц созылуына қарсы осер ету. Сондықтан олардың қабыр-расында мехаинкалык слпатты құрылымдар, яғни серпімді тал-шықтар мен мембраиалар көбірек дамыған. Мұндай артериялар серпімді типті артериялар деп атэлады. Жүрек соғуынын инер-циясы әлсіреп, қаннын әрі карам жылжуы үшін өз кабырғасы-ның жиырылуы кажет болатын орташа және уса к артериялар-да жнырылу кызметі басым болады. Ол кызмет тамыр кабыр-ғасындл булшыкет тканінін біршама көбірек дамуы аркылы камтамасыз етіледі. Мундай артериялар булишқет типті арте­риялар дсц атэлады. Жекелегеч артернялар тутас мүшелерді немесе олардың бөліктерін қанмен жабдықтайды.

Мүшеге қатысты артерияларды: мүшеден тыс орналаскан артериялар жоне оның мүше Ішіндегі тармақтарын мүшеішілік артериялар д>еп беледі. Бір| бағанныа бүйір тарамдары немесе. түрлі бағапдардың тарамдары бір-бірімен қосыла алады. Ка-пкллярларға ыдырағанға деіііп тамырлардыц булаПша косы-луын анастомоз деп атайды. Аіиістомоздар тузетін артериялар анастомоздаушылар деп аталады. Кагшллярларға айвалғанға дейін кврші бағандармен анастомоідары жок артернялар соң-ры артериялар (мысалы, көкбауырда) деп аталады. Соңғы не­месс уштық артериялар кан тығыпымен оңай бітеліп қалады (тромбоз) да, нпфарктын (мүшснің жергілікті жансыздануы) пайда болуына жағдаЙ жасайды.

Артерпялардың сокғы тарамдары жІцІшке жоие усақ, сон-дыктан оллрды ортериолалар деп атаЙды .

Артсриоланың артериядлн пнырмашылығы опың қабырға-сында бір кабат қана бүлшықет клеткалары болады, соның ар-қасында ол реттеуші кызметін атқарады. Артериола тікелей прекапиллярға жалғасады, онда булшыкет клеткалары белек-бөлек болады да, түтас қабат қурмайды. Прекапиллярдын ар-териоладан тағы бір айырмашылығы — онымен венула тамыры катарласа журмейдІ.

Прекапиллярдан көптегең капиллярлар шығәды.

Капиллярлар —зат алмасу кызметін орындайтын аса жу­ка тамырлар. Осы қызметіне байланысты олардын. қабырғасы суііыкта еріген заітар меи газдар «тетіи жалпак эндотелий клет-каларыныц бір қабатынан тұрады. ; Капиллярлар өзара кеңі-цен анастомоздана, прекамиллярға уқсас құрылған посткапи.і-лярларға айналатыіі торлар (капиллярлық торлар) түзеді. Посткапилляр артериоламен косарлана жүретін венулаға ай-налады. Венулалар веналардыи түбіріи құрайтын және вена-ларға айналатын вена арнасыиын. жука бастапқы бөлігін ту-зеді

Веналар (латыиша vena, грекше phlebs: осыдаи флебит ве-налардын қабынуы) артериялардан карама-карсы багытта му-шелерден жүрекке кан әкеледі. Олардык кабырғалары арте-риялардікіндей болып кұрылған, бірак олар едәуір жукалау, серпімді жоне булшыкет тканьдері аздау, сонын нәтижесінде бос веналар босал қабысып қалады, ал. артериялардын куысы көлдеиек кесіндісінде үцірейіп көрініп тұрады, веналар бір-бі-рімен қосылып ірі вена бағандарын жүрекке қуятын веналар түзеді.

Веналар веналық орімдер түзе бір-бірімен анастомозданады.

Қанның веналармен қозғалуы жүрек пен көкірек қуысының қызметі мен copy әсері арқылы іске асады, дем алу кезінде кө-кірек куысында, куыстардағы кысымның айырмасы әсерінен, сондай-ак қанда және мүшелердік висцеральды булшыкеттері-нің жнырылуынан және тағы баска факторлардан теріс кысым пойда болады. Веналық кан кері ағу қиындау келетін дененік гөменгі жартысынын веналарында, дененің жоғарғы бөлігіндегі веналарға карағанда күштілеу дамыған булшықет кабықшасы-иың жиырылуыиың да манызы бар. Веналық канның кері ағ-уына веналық кабырғанын ерекшелігін кұрайтын веналардың ерекше тетіктері — қақпақшалар кедергі жасайды. Веиалык как-накшалар дәнскер ткань кабаты бар эндотелий катпарларыиан турады. Олардын бос жиектері журекке караған, сондықтан канныц осы бағыттағы ағыиына кедергі келтірмейді, бірақ оның кері карай ағуына кедергі болады. Артериялар мен веналар әдетте бірге катарласа жүреді, соның езінде ұсак және орташа артериялармен екІ вена, ірІ артернялармен бір вена косарлана жүреді. Бул ережеден кейбір тереңдігі веналардан баска негі-зінеи терІ астында орналасқам және ешуақытта дерлік артерия­лармен қосарланбайтын беткі веналар тыскары турады. Қан тамырларының кабырғаларында озіне меншікті, олардын. өзде-рін, канмен қамтаиасыз ететін жіңішке артериялар мен вена­лар — vasa vasorum болады. Олар кабырғаларын каимен жаб-дықтаЙтын сол бір бағаннан немесе көрші бағаннан шығып. кам гамырларды коршап жатқан (олардын. сыртқы кабықшасымеп байланысқан) дәнекер тканьді қабатта өтеді; бул қабат тамыр-лы қынап — vagina vasorum — деп аталады. Артериялар мен веналардың қабыргасында орталык нерв жүйесімен байлаиые-кан кептеген нерв уштары (рецепторлар мен зффекторлар) ор-

наласкан, соныц арқасында рефлекс механизм! бойынша қан айналысынын. нервтік реттелуі іске асырылады. К.ан тамырлары зат алмасудын нейрогуморальдык реттелуінде үлкен роль ат-каратын аукымды рефлексогендік аймактар болып табылады. Атқаратын кызметі мен түрлі бөлімдерініц күрылысы және нервтендірілу ерекшеліктеріне сәйкес сонғы кезде барлык кан тамырларын 3 топка бөледІ: 1) Нкі канайналыс шенберін бас-тап жэне аяқтайтын жүреккасылық тамырлар — колка жэне өк-пелік баған (ягни серпімді типтІ артериялар), куыс және өкпе веналары. 2} Организм бойынша канды таратуға арналған ма-гистральды тамырлар. Бұларға бұлшықет тнпті Ірі жэне орта-ша экстрамүшелік артернялар мен экстрамүшелік веналар жа-тады. 3) Қан мен мүшелердін паренхимасы арасындағы алмасу реакцияларын камтамасыз ететін мүшелік тамырлар. Бұлар — мүшеішілік артериялар мен веналар, сондай-ак микроциркуля-циялык арнаныц буындары.

Қанайналыс схемасы

Қан айналысы капиллярлар кабырғалары аркылы (кан мен лнмфалык) зат алмасу іске асатын тканьдерде басталады.

Капиллярлар қан мені лимфанын микроциркуляциясы жүре-тІн микроциркуляциялық арнанын, басты бөлігін күрайды. Мик-роциркулядиялык арнаға лимфа капиллярлары мен аралык ке-ңістік те жатады.

Микроциркуляция — кан мен лимфанын тамыр арнасының микроскопиялык бөліғіндегі козғалысы. Микроциркуляциялык арна, В. В. Куприянов бойыншз, 5 буынды камтиды; !) арте-риялық жүйенің ен. дистальды буындары ретіндегі артериола-лар; 2) артериолалар мен нағыз капиллярлар арасындағы ара­лык буын болып табылатын прекапиллярлар немесе прекапил-лярлык артериолалар; 4) посткапиллярлар немесе посткапил-лярлық венулалар және 5) веналык жүйенің тамырлары болып табылатын венулалар.

Бүл буындардыц барлығы тамыр кабырғасынын, өткізгіштігі мен микроскопиялык. деңгейдегі кан< ағымын реттеуді камтама­сыз ететін механизмдермен жабдыкталған. Қанның микроцир­куляциясы артериялар мен артериолалардын. бұлшыкеттер аркылы жэне И. М. Сеченов болжап айткан «крандар» деп ата-ған ерекше бұлшықетті қыспакшалардың әрекеті аркылы рет-теледі. Мұндай кыспакшалар пре- жэне посткапиллярларда болады. Микроциркуляциялык арнанын кейбір тамырлары (ар­териолалар) негізінен тарату кызметін, ал калғандары (прека­пиллярлар, капиллярлар, посткапиллярлар мен венулалар) не-гізінен трофикалык (алмасу) қызметін аткарады. Әрбір сәтте капиллярлардың тек бір бөлігі (аш'ык капиллярлар) жүмыс ат-карып, ал калған бөлігі (жабық капиллярлар) резервте тұрадьг

Анатомдар аталған тамырлардан баска барлық мүшелерде бар жэне капиллярларға сокпай артериялык каннын веналык

арнаға кыскарған ағыны болып табылатын артериоловенула-лык анастомоздардын да микроциркуляциялык арнаға жататы-нын дәлелдеді. Бүл апастомоздар нағыз анастомоздарға немесе шунттарға (қан ағынын жабуға кабілетті бекітетін күрылғысы бар жэне құрылғысыз) жэне артериолааралыктар немесе жар-лай шунттарға бөлінеді. Артериоловенулалык анастомоздар ар-қылы терминальды қаі-4 ағыны қан козғалысыныц екі жолына бөлінсді: 1) зат алмасу үшін каи;ет транскапнллярлы жол жэ­не 2) гемодинамикалык тепе-тецдікті реттеу үшін қажет ка-пиллярдан тыс юкстакапиллярлык (латьшша juxta—жаныііда, касьшда) кан ағыны, бұл артери5\аар мен веиалар арасыидағы (артерповеналык анастомоздар) тікелей байланыстар (шунт-тар) аркылы іске асырыладіы.

Капиллярдан тыс кан ағыныньщ.аркасында кажет болғанда капилляр арнасы жёнілдеп мүшедегі немесе дененін сол аума-ғындағы қан тасымалдануы тездейді. Бұл жанама, коллате-ральды канайналыстын ерекше формасы секілді (Куприя­нов В. В., 1964).

Микроциркуляциялык арна түрлі тамырлардыц меха вика-лык косындысы емес, 7 буыннан (5 каи, лимфа жоне аралык буындардан) тұратын және организмнін емірлік маңызды про-цесі — зат алнасуды камтамасыз ететін: күрделі анатомиялық-физиологиялык процесс болып табылады. Сондыктан В. В. Куп­риянов оны микроциркуляция жүйесі ретінде карастырады.

Микроциркуляциялык арнанын, түрлі мүшелерде күрылысы мен аткаратын қызметіне сәйкес өзіндік ерекшеліктері болады. Мәселен, бауырда кен капиллярлар — бауыр синусоидтары кез-деседі; оларға артериялык жэне веналық кан (кақпалык вена-даи) келеді. Бүйректерде артериялык капиллярлар шумакта-ры бар. Ерекше синусоидтар жілік майына тән және т. б.

Сүнықтын мнкроциркуляциялық процесі мнкроскопиялык. қаа тамырларымен шектелмейді. Адам организмінін 70%-і су-дан түрады, олар клеткалар мен тканьдерде орналасады және қан меи лимфанын негізгі массасын кұрайды. Барлык сүйык-тың тек 1/5 ғаиа тамырларда, ал калған 4/5 белігі клеткалар плазмасы мен клеткааралык ортада болады. Сүйыктың микро­циркуляциясы қан. тамыры жүйесінен басқа тканьдерде, сероз-ды жэне баска куыстарда және лимфаныц тасымалдаиу жо-

лында жүреді.

Қан микроциркуляциялик арнадан веналарға, ал лимфа— личфа тамырларына келедІ де, ен сонында жүреккасы венала-рына күйылады. Келіп косылған лимфасы. бар вена қаны жү-рекке, алдымен он жак жүрекшеге одан он жак қарыншаға қү-йылады. Он, жак карыншадан вена каны қан айналысынын кіші шенбері (өкпелік шенбері) бойымен өкпеге келеді.

Кіші (өкпелік) қанайналыс шеңбері канды өкпедегі оттегі-мен байыту үшін керек. Ол он жак карыншадан басталады, бүл карыншаға он жақ жүрекшеғе келген барлык вена қаны оң жақ жүрекше карынша (атриовентрикулалык) тесігі аркылы өтеді.

Оц жак кары к ша дан екпе Сағаны шыгады, ол өкпеге жақындай келе он жак жопе сол жақ өкпе артерияларына бөлінеді Бұлар өкпеге келіп, артерия, артериолп, прекапилляр жэне капилляр тамырлары болып тарамдалады. Өкпе көліршіктерім шырмаи жатқан капилляр торларында қан көмірқышқыл газын беріи, оның орнына оттегінің жаңа корыи алады (өкпелік тыныс алу). Тотыккан қан кайтадан алқызыл түске боялып, артерия қаны-на айналып, капиллярлардан венулалар мен веналарға келеді, олар төрт өкпе веналарына (әр жағынан) екеудеи қосылып, сол жақ жүрекшеге қуяды.

Кіші (өкпелік) канайналыс шеңбері сол жақ жүрекшедс аяқ-талады, ал ол журекшеге келген артерия қаны сол жақ атрио-вентрикулалық тесік арқылы үлкен қанайналыс шенбері баста-латын жерге, яғни сол жак карыншаға келеді.

Үлкен (дене-лік) қанайналыс шеңбері дёнеиіц барлық мүше-лері мен тканьдеріне қоректік загтар мен оттегін жеткізіп, олар-дан зат алмасу өнімдері мен көміркышқыл газыи әкету қызме-тін аткарады Ол артериялық канды таситын колқа тамыры шьіғатыи жүрект.ің сол жақ карыншасынан басталады. Артерия қанында организм тіршілігі үшін қажеттІ коректік заттар меи оттегі бар жәие түсі алқызыл келеді. Қолқа артеринларға та-рамдалады, ал артерияЗіар дененің барлық мүшелері мен ткань-деріые тарап, олардын. қабатыида артериолаларға, одан әрі ка-пиллярларға айналады. Капиллярлар өз кезегінде венулаларға және одан әрі веналарға айналады. Қапиллярлардың қабырға-сы аркылы кан мен дененін. тканьдері арасында зат және газ алмасу жүреді. Капиллярларда ағатын артериялық кан қорек-тік заттар мен оттегін беріп, олардың орнына алмасу өнімдері мен көмірқышқыл газын алады (іканьдік тыныс алу). Осынын салдарынан веналық арнаға келетін қанда оттегі аз да, ал кә-міркышқыл газы көп, сондықтан қошқыл түсті, бүл — вена қа-ны; қан кеткенде қанның түсі бойынша қандай тамырдың (вена ма, элде артерия ма) зақымданғанын білуге болады. Вена-лар екі ірі бағанға — жоғарі-ы және төмемгі куыс веналарга аЙнала қосылып, оң жзк жүрекшеге күяды. Жүректін осы бөлімінде үлкен (денелік) канайналыс шеңбері аяқталады. ЖүректІң өзіп канмен камтамасыз ететін үшінші (жүрек) қанайыалыс шеңбері үлкен канайналыс шенберіне қосымша бо-лын табылады. Ол қолқадам шьп атыи жүректің тәждік арте-рияларынан басталып, жүрек венлларымен аяқталады. Жүрек сеиалары он жақ жүрекшеге құятын тәждік койнауға келіп қо-сылады, ал ұсақ веналар тікелей журекшелер қуыстарына ашы-лады.

Региондық қанайнадыс. Жаллы кантамыр жүйесі өзінің үл-кен және кіші қаианпалыс шеңберлерімен коса дененін түрлі аймақтпры мен мүшслеріндо, олардын аткаратын қызметінін сипаты мен дәл сол сәттегі қызметін аткару кажеттіліктеріне қарай эр түрлі жумыс ІстейдІ. Сондыктан, жалпы қан айиалы-сынан! басқа, жергілікті немесе региондык (латынша regio

аймак), кан айиалысып ажыратады. Ол әрбір жеке мүшеде кү-
рылысы ерекше магистральды және мүшелік тамырлар арқылы
іске асырылады.

Жүрек

Жүрск — сог — өзіпе кұйылатын вена сабауларынан қанды кабылдап ніәке опы артерия жүйесі арқылы айдайтьш қуыс — бүлшыкетті мүше болып табылады. Жүрек қуысы 4 камераға бөліиеді: 2 жүрекше, 2 қарынша. Сол жак жүрекше мен сол жак карынша өзіндегі канныц қасиетіне қарай сол жақ нсмесе артериялык жүректі құрайды; ок жақ жүрекше мен он, жақ ка­рынша он жақ немесе веналық жүректІ күрайды. Жүрск каме-ралары қбырғаларының жиырылуы систола деп, ал олардыд босаңсуы диастола деп аталады.

Жүректід формасы біршама жалпайған конус тәрізді. Онда үшын---арех, негізін — basis, алғы жоғарғы жәие төменгі бет-терін, осы беттерді бөліп түратын екі — он және сол жиектерін ажырагады.

Жүректіц дөцгелектенгеи үш»-і — apex cord is — темен, алға жэне сол жаққа карағам, ортаңғы сызықтан солға қарай 8— 9 см кашықтықта бесінші қабырғааралыкқа жетеді; жүрек үшы түтасынан сол жак, қарыншадан түзіледі. Жүректін негІ-зі — basis cordis — жоғары, артка жэне он. жақка қарай орна-ласқан. Ол жүрекшелсрден, алдынан — қолкадан жоне өкпе сабауынан түзіледі. Жүрекшелерден күралган төртбүрыштьт оқ жақ жоғарғы бүрышында жоғарғы куыс венаның кіретін же-рі, төмепгі сол жак бұрышында темеіігі куыс венанын кіретін жері орналасады, солға карай окі он. жак өкпе венасыныц кі-ретін жерлері, негіздін сол н^ак жиегінде екі сол жак өкпс ізе-насынын, кіретіп жерлері орналасады. Жүректін алдыцгы неме­се тестік-кабырғалық беті — faeces sternocostalis — алға, жоға-ры жане сол жаққа караған да, төстік денесІ мен ІП—VI кабырғалар шеміршектерініц артында орналасады. Жүректің бойлық білігіне көлденецжүретін және жүрекшелерді қарынша-лардаи бөліп түратын жүректік жүлге sulcus coronarius —-арқылы жүрек жүрекшелердеп түратын жоғарғы бөлігіне жәнс қарыншалардан түзілетін үлкен твмспгі бөлігіне бвлінеді. Ға-cies sternocostalis аркылы өтетін алғы бойлык жүлге — sulcus. interventricularis anterior — карыншалар арасындағы шекар;і-мен өтеді, соның өзінде алдыңғы бетінін көи бөлігіп он жақ ка­рынша, аздау бөлігінсол жак қарынша түзеді.

ЖүректІң төменгі немесе дифрагм.алык беті — facies diap-hragmatica — диафрагмаға, онын сінірлі орталығына жанасып жатады. Онымен артқы бойлық жүлге — sulcus interventricula­ris posterior — өтеді, ол сол жак қарыншанын (үлкен) бетін оң жақ (кіші) қарыншанын, бетінен бөліп түрады. Жүректін алғы жэне арткы карынша аралық жүлгелері төменгі үштарымсп бір-бірімен қосылып, жүректіц оқ жак жиегінде. жүректіқ үшыііыц

оң жағыпда, жүрек опығын — incisura apicis cordis — түзеді. Он және сол жақ жүрек жиектерінің конфигурациясы бірдей емес: оң жиегі сүйірлеу, сол жисгі дөңгелектеііген, себсоі сол жақ карынша қабырғасы қалыңдау келеді.

Жүрек көлемі жағынан, сол адамныц жудырығына тең келе-ді деп есентеледі: ұзыыдыгы 12—13 см, ең үлкен көлденеііі 9— 10,5 см, алғы артқы шамасы 6—7 см. Еркек жүрегінің нассасы орташа 300 г (дене массасыныц 1/215 бөлігі), әйелдікі — 220 г (дене массасының 1/250 бөлігі).

Жүрек камералары

Жүрекшелер канды қабылдайтын камералар болып табыла-ды, қарыншалар, керісінше, канды артерияларға айдайды. Он және сол жүрекшелер он және сол қарыншалар сиякты бір-бі-

рінен перде арқылы бөлінген. Қерісімііе, оң жақ жүрекшс мен оң жак карыншаның ара­сында оц жақ жүрекше-карыи-шалық тесік —ostium airio-ventriculare dextrum—сол Жак, жүрекше мен сол Ясак карын-шанын арасында ostium atrio-ventriculare sinistrum болады. Осы тесіктер арқылы кан жү-рекшелердің систоласы кезін-де олардын қуыстарынан ка-рыншалардың куыстарына ка­рай ағады



Оң жақ жүрекше — atrium dextrum — текше пішінді. Арт-кы бетінің үстіңгі жағынан оғаи v. cava superior және тө-меннен v. cava inferior қүйы-лады, жүрекше алдына карай қуьтс өсіндіге —оң жак құлак-шаға auricula dextra жалғаса-ды. Он және сол жақ кұлак-шалар қолқа мен екпелік са-баудын негіздерін қоршап жа-тады. Жүрекшелер арасында-ғы перде — septum mteratria-1е—қиғаш орналасқан, ол алғы қабырғадан артқа жәііе оңға қарай бағытталғандык-тан, оң жак жүрекше оң және алғы жагынан, ал сол жақ жү-рекше сол Жэне арт жағынаи орпаласкан. Оң жақ жүрекше-нін, ішкі беті тегіс, тек алдын

См Ү

дуги кішкене жері жэне күлакшанын ішкі қабыргасы ғана емес, ол жерлерде орналаскап кырқалы бүлшықеттерден — m. pectina-tf—шыіатын тік буылтыктар байкалады. М- pectinati үстінгі жа; ында кырқашыкпен — crista tcrminalis — анқталады, оған жүрікшепіц сырткы бетілде sulcus terminalis соіікес келеді. Бұл сырткы жүлге біршші sinus venosus-тың ұрық күлақшасымен қосылып-зкалғасатын- нсерін көрсетеді. Он жак жүрекшені сол жақ жү-рекшеден бөлетін пердеде сопак пішінді шұқыршық —fossa ova-lis — бар, ол жоғарыдан және алдынаи жиекпен — limbus fossae ovalis — - шектелген. Бүл шүқыршак құрсақтык. даму кезінде жүрекшелердің өзара жалғасып-қатыпасатын тесігішң — fora­men ovale — қалдығы болып табылады. Үштен бір жағдайда Foramen ovale өмір бойы сақталады. соның себебінен жүрекше-лер пердесінің жиырылуы, оны жаппайтын жағдайда артерия-лык және веналыіу к.ан оқтын-оқтын араласуы мүмкіи. Жоғарғы жәме төменгі қуыс веналар тесіктерінін арасында, арткы қа-бырғада, fossae ovalis-тің жоғарғы бөлімінің арткы жағында кішкене төмпешік — tuberculum intrevenosum — байқалады. Ол урықта кан ағынын жоғарғы куыс венадан ostium atrioventricu-larae dextra-ға бағыттайды деп есептеледі. V.^cava inferior тесі-гінін төменгі жиегімен limbus fossae ovalis-ке карай көлемі өз-гергіш орақ пІшінді қатпар — valvula venae cavae inferioris — созылып жатады. Онық үрык үшін үлкен манызы бар: канды төменгі қуыс венадан foramen ovale аркылы сол жак жүрекшеге бағыттайды. Осы жерден төмендеу v. cava inferior мен ostium atrioventriculare dextrum арасында жүрек веналарынан кан жи-найтын sinus coronarius cordis он жак жүрекшеге күйылады, сонымен катар жүректің кішкентай веналары өздігінен оң жақ жүрекшеге кұяды. Олардың үсак тесіктері — foramina venarum minimarum жүрекше беттерінде шашырай орналасады. Вена си­нусы тесігі касында кішкентан эндокард қатпары — valvula sinus coronarii — бар. Жүрекшенін төменгі алғы белімінде он жақ жүрекше-қарыншалық тесік (устье)—ostium atrioventricu­lare dextrum — оң жак карынша куысына океледі.

Сол жақ жүрекше — atrium sinistrum — арт жағынан темен кететіи колка мен еқешке жанасып жатады. Әрбір жағынан оған екі-екіден өкпе веналары келіп күяды: сол жақ кұлакша колка сабауы мен өкпе-сабауыңың сол жағын орай, алға қарай томпайып шығып тұрады. Жүрекшеде m. pectinati бар. Төменгі алғы бөлімде сопақ пішінді сол жак журекше-карыншальіқ те-сік — ostium atrioventriculare sinistrum — со.ч ж.ж карынша куысына әкеледі.

Ок жак карынша — ventriculus dexter — үшбұрышты гшря-мида тэрізді, онын, жоғары караған негізін он жақ қарыншадан өкпе сабауы — truncus pulmonalis — шығатыи сол жак. жогаргы бүрышын қоспағанда, оц жак, жүрекше алып жйтады. Қяркгиша куысы екі бөлімге бөлінеді: ostium atrioventricuiare жақыіі бө-лім жәие ostitim trunci pulmonalis-ке жақын алғы жогаргы бө-лім — conus anteriosus ол екпе сабауыиа жалғасады.

On жақ жүрекше қуысынап он жақ карынша қуысына экс-летін ostium utrioventricu-lare dextrum үшжармалы қакиақша-мен — vatva artioventriculans dextra, s. valva tricuspidalls — жаб-дықталі-ан. Кақпақшанын. үшжармасы орналаскап орыидарына қараіі cuspis anterior, cuspis posterior және cusp is septalis леи белгілейді- Жармалардьщ бос жнеқтері карыншаларі-а қарай-ды. Оларга жіцішке сіцірлі жіпшелер — hordae tendineae — бе-кііді, ал олардын қарама-қарсы ұштары емізікше бұлшықеттер-дің musculi papillares-тердіи төбелеріне бекіген. ЕмІзікше бұл-шықеттер — конус тәрізді бүлшыкетті қыраттар, олардын төбелері қарынша куыстарына шығьш түрады, ал туптері онын кабырғасыпа үласады. Оң жақ қарыншада одетте үш емізікшс бүлшыкет болады: ен, улкен алғы емізікше бүлшыкет үшжар-малы қакпақшанын алғы және артқы жармаларына барзтыи сіцірлі жіпшелерге оастама береці; кішІлеу артқы емізікше бұл-шықет артқы және перделік жармаларға сіңірлі жшшелер жІ-береді; ец соцгыси, ор уақытта бола бермейтін hi. papillaris sep­talis көбіне алғы жақтауға сіндрлі жіпшелер береді, Ол болма-ған жағдайда жіпшелер тікслен қарьшшапың кабырғасынан пайда болады. Comis arteriosus аймагында on. жақ қарыпшаныи қабырғасы тегіс, ал қалған жеріиде ішке карай етті трабекула лар — trabeculae carneae — ей in гұрады.

Қан он жақ карыышадаи қакпақшасы (valva trunci pulmo-nalis) бар тссік — ostium trunci pulmonalis — арқылы екпо са-бауына келеді, ол қақпақ диастола кезінде қанның өкпе саба-уынан кері қараіі оц жақ қарымшаға ағуына кедергі жасайды. Қақпақша уш жартылаіі аншықты. қақпакшадан түрады. Олар­дын, біреуІ өкпе сабауы шецберініц алгы уштен бірінс — valvula semilunaris anterior жоне қалғаи екеуі арт жағына — valvulae semilunaris dextra eij sinistra бекиді. Әрбір қақпақшанын Ішкі бос жйегінде ортасында кішкене түйіншек — nodulus valvulae semilunaris — бар, түйіншектіц жанындағы қақпақшапын жұқа жиектік сегмеиттері — lunulae valvulae semilunaris деп атала-ды. Түйіншек^ер қақпақшалардын тығыз кабысуыиа көмегіп тигізеді.

Сол жак. қарыиша — yentriculus sinister — конус пішінді, қа-бырғасынык калыңдыгы оң жақ карынша қабырғасынын ка-лыңдығынан 2—3 есе асып түседі {10—15 мм және 5—8 мм). Бұл айырмашылык. бүлшықет қабатының есебінен иайда болады жоне оц жақ қарыншага (кіші қанайналыс шецбері) карағанда сол қарыншаиын көп жұмыс істеуіне байл.іяысты (үлкен кан-айналыс шеңбері). Жүрекшелер кабырға..чарыныц қалыңдығы олардың қызметтеріне карай тІпті жүқа келеді {2—3, мм). Сол жақ жүрекше қуысынап сол жак, қарыншаға келетін тесік-~ ostium atrioventriculare sinistrum — сопақ пішінді, сол жак. жүрекше-қарыншалық (митральды) қақпакпен — valva atrioven-tricularis sinistra (mitralis)—жабдықталған, онын екі жарма-сының кішілеуі сол және артқы жағында (cuspis posterior), үл-кендеуі он жоне алғы жағында (cuspis anterior) орналасқан.

Жармалардын бос жиектері карынша куысына қарайды, оларға chordae tendineae бокиді. М. papillares сол жак карыншада екеу болады алгы жопе артқы. Әрбір емізікше бұлшықет valvae mitralis-тің бірінші, екінші жармасына сіцірлі жіпшелер бере-ді. Қолқа тесігі — ostium aortae деп, ал қарыншаның оған еқ жақыи бөлімі — conus arteriosus деп аталады.

Қолқа қақпағының — valva aortae — құрылысы өкпе сабауы қақпағына үксас қакпақшалардын бірі — valvula semilunaris posterior колка шеңбершін арткы үштен бірін алып жатады; қалгаи екеуі—valvulae semilunares dextra et sinistra тесіктін оіі жәнс сол жақтарын алып жатады. Олардын бос жиектерін-деіі түіііншектер — noduli valvularum semilunarium aortae — өкпе саоауы қақпашаларынікіпе қарағанда шамалы байқада-ды; сопдай-ак tunulae valvuiarum semilunarium aortae бар.

Қапыншалап арасыі4дағы перде — septum interventricula-гё негізінен бүлшыкет тканінек (pars muscularis) түрады, тек оньш ең жоғарғы бөлімі екІ жағынаи эндокардпен — pars membranacea — жабылған фиброзды тканьнен тұрады. Pars membranacea жануарлардын карыншааралык пердесінің жеткі-. ліксіз дамыған бөліміне сәйкес келеді. Бүл жерде көбіне перде-дегі акаулар түрінде ауытқулар кездеседі.

Жүрек қабырғасы қүрылысы

Жүрек қабырғасы 3 қабықтан: ішкі — эндокардтан, ортан,-ғы — миокардтан және сыртқы — перикардтын (pericardium) висцеральды жапырақшасы болып табылатын эпикардтан) тұ-

рады-

Жүрек қабырғасьшын кабаты негізінен көлденен жолақты бұлшыкет тканінен тұратын ортанғы — myocardiurn-нен түзіле-дІ. Сыртқы — epicardium — серозды кабык болып табылады. Ішкі — endocardium — жүрек қуысын астарлайды .

Миокардтьщ қақкалык, бұлшықет ткандерінен айырмашы-лығы — жекелеген көпядролы галшықтардан түрмайды, олар бірядролы клеткалардын — кардиомиоциттердін, торы болып табылады. Жүрек бұлшыкетінде екі белімді ажыратады: и^үрек-шелердін және карыншалардын бүлшықет кабаттары. ЕкІ бө-лімніқ талшыктары да екі фиброзды сақинадаи ~ anuli fihro-si — басталады, олардын. біреуі ostium atrioventriculare dex-trum-ды, екіншісі ostium atrioventriculare sinistrum-ды қоршап жатады. Бір бөліинің талшыктары екіншІ б&ліинщ тилшықта-рына өтпейді, сондыктаи жүрекшелер, қарыншалар жеке жиы-рылады. Жүрекшелерде беткей және терең қабаттардағы бүл-шықеттерді ажыратады: беткей бүлшыкет, көлдемең орпаласқап талшыктардам, тереидегісі — бойлык талшықтардаи түрады. Беткей қабаттагы бұлшыкет екі жүрекшені коршап жатады, терендегісі — әрбір жүрекшені жеке коршайды. Карыншалар­дын, бүлшықеттері үш қабаттан құралган: беткі қабот бонлык тялиіықтардаи түрады, олар он жактағы фиброзды сақинадан бастальіп, сол қарыншаға келіп, жүрек үшында бүрама — vor-

tex cordis — түзеді де, ішкі бойлық қабатқа өтеді. Сырткы жо­не ішкі кабаттардыи арасЬінда орналаскаи ортангы қабаттын талшықтары азды-көпті цпркулярлы жүреді, сопын өзіііде беткі кабаттікіндей емес, бір карыншадан екіиші карыншаға өтпейді, әр карынша үшін дербес болып табылады.

ЖүректІң ырғақты қызметі мел оньщ жеке камсраларьшыц бұлшықеттерінің жұмысын үйлестіруде жүректің өткізгіш жү-йесі деген кұрылым маңызды роль аткарады- ЖүрскшелердІа бүлшыкеттері карыншалардың бүлшықеттерінен фиброзды са-қиналар аркылы бөлінгенімен, олардың арасында күрделі нерв-тік-бүлшыкеттік түзіліс болып табылатын өткізгіш жүйе аркы­лы байланыс боладь^ Оныц күрамына кіретін бүлшықет талшыктарының (еткізгіш талшықтар) ерекше құрылысы бар. Олардын клеткалары миофйбрилдерге кедей де, саркоплазмаға бай, сондықтан ақшылдау. Олар кейде жай көзге акшыл боял-ған жіпшелер түрінде көрінеді және көлемі жағынан кәдімгі журектін бұлшықет талшықтарынан үлкендеу болганымеи, олар басталқы синциттидің аздау дифференцияланған бөлігі болып табылады. Өткізгіш- жүйеде түйіндер мен шоғырларды ажыра-тады.

  1. Синусты-жүрекшелік түйін —nodus sinuatralh: —; вц жақ
    жүрекшенік кабырғасыпын салқынқапдылардык sinus venosus-
    ына сәйкес келетін бөлімінде орналаскаи (sulcus terminal is-те
    жоғарғы куыс вена мен он жак күлакша арасында).» Ол кулак-
    шал ардын бұлшыкетімен байланыскап және олардың ырғакты
    жиырылуы үшін маішзы бар.

  2. Жүрекше-карыншалык түнін — nodus atriovenlricularis —
    он жак жүрекшенің кабырғасында, үшжармалы какпанын*—
    cuspis septalis — қасында орналаскан. Жүрекшс бүлшыкетімен
    тікелеп байланыскан түйін талшыктары жүрекше карыишалық
    шоғыр —~ fasciculus atrioventricularis (Гис шоғыры) — түрінде
    карыншалар арасындағы пердеге айнала жалғасады. Шоғыр
    қарыншалар пердесінде екі аяқшаға — crus dextrum ei sinis-
    trum—■ бөлінеді, ал олар аттас карыншалар кабырғасына ба-
    рып, солардың эндокард астындағы бүлшыкетінде тарамдапады.'
    Жүрекше-карыншалык шоғырдык жүрек жүмысы үшіи үлкен
    маңызы бар, өйткені сол аркылы жүрекшелерден карыншалар-
    ға жиырылу толқыны беріліп, соның нэтижесінде жүрекшелер
    мен қарыншалардың систола ырғағы реттеледі.-

Демек, жүрекшелер өзара синустык-жүрекшелік түйін, ал жүрекшелермен карыншалар жүрекше-карыншалық шоғыр ар­кылы байланысады. Әдетте тітіркену он жақ жүрекшеден си-нустык-жүрекшелік түйіннен жүрекше қарыншалык түйінге, ал пдан жүрекше-қарыншалық шоғыр аркылы екі карыншаға бе-ріледі.

Эпикард сырт жағынан миокардты жауып түрады жоне бос бетінде мезотелиймен астарланған кәдімгі серозды қабык.

Эндокард жүрек қуыстарынын ішкі кябырғасын астарлай-ды. Ол өз кезегінде көптеген серпімді талшықтары мен бірык-

ғай салалы бүлшыкет клеткалары бар дәкекср ткань қабатьь нан, бірынғаГі серпімді талшыктар коспасы бар, беткі жағына тамандау орналаскан таг-ы да бір дәнекер ткань кабатынан жә-не эндокардтың эпикардтан аз айырмашылығын күрайтын ішкі эндотелий кабатынан тұрады. ӨзІнін шығу тегі жағынан эндо­кард тамыр кабырғасына, ал оның жоғарыда аталған кабатта-ры тамырлардың үш кабатына сәйкес келеді. Барлық жүрек қакпакшалары эндокардтың катпарлары (дубликатуралары)

болып табылады.

Жүректің бұл сипатталған ерекшеліктері оның тамырлары-нын ерекшеліктерін тудырады, олар жүрек үшін жеке канайна-лыс шеңберін (үшінші шенбер) түзеді.

Жу^ек артериялары он жоне сол жак, тәждік (венечная) ар-тернялары жартылай айшыкты какпакшалардын жоғарғы жи-ектерінен төмендеу басталады. Сондықтан систола кезінде жүрек артериялары кіреберіс қақпақшалармён жабыладьі да, ал артериялардын өздері жүректін жиырылған бүлшыкетімен сы-ғылады. Осының әсерінен систола кезінде жүректің қанмен жаб-дықталуы кемиді. Қан тәждік артерияларына, колқанын саға-сында орналаскан осы артериялардын кіреберісі жартылай айшықты қақпақшалармен жабылмайтын диастола кезінде

келеді.

Он, жак тәждік артерия — a. coronaria dextra — қолкадан он жак жартылай айшықты кақпакшаға сәйкес шығып, колка мен он. жак жүрекшенің күлакшасы арасына орналасады, он жак, жүрекшенін сырт жағынан тәждік жүлгемен жүректін он жак жиеғін орап өтіп, онын арткы бетінен ауысады. Ол бүл жерде арткы карыншааралык тармакка — г- interventricularis poste­rior-Fa жалғасады. Бүл сонғы арткы карыншааралык жүлгемен жүректіқ төбесіне дейін төмен түсіп, сол жерде сол жақ тәждік артерия тармағьшен акастомозданады.

Оң жак тэждік артерияның тарамдары он жақ жүрекшені, оң жак қарыншаның алғы қабырғасынын бір бөлігі мен бүкіл арткы қабырғасын, сол жақ к.ар.ыншанын арткы қабырғасының кішкене бөлігін, жүрекшеаралык пердені, қарыпшааралык пер-денін артқы үштен бірін, он жак карыншаныц емізікше бүлшык* еттері мен срлжак карыншаның арткы емізікше бұлшықетін қаішен камтамасыз етеді.

Сол жақ тәждік артерия — a. coronaria sinistra — қолқаның сол жак, жартылай айшыкты какпакшасының касынан шығып, сол жак жүрекшенің алдьгндағы тәждік жүлгеде орналасады. Ол өкпе сабауы мен сол жак кішкене қүлақшанын арасында екі тармак бередІ: жінішкелеу, алғы, карыншааралык тармак — ramus interventricularis anterior және Ірілеу, сол жакты айна-лып өтетін тармак — ramus circtimflexus (39-сурет).

БіріншІ тармак алғы карыншааралык жүлгемен жүректің үшына дейін түсіп, сол жерде он жак тәждік артериянын. тарма-ғымен анастомозданады. ЕкініііІ тармак сол жак тәждік арте­риянын. негізгі сабауының жалғасы ретінде жүрек жүлгесімен жүректі сол жағынан орап өтіи, он жак тәждік артериясымен косылады. Осыныи, нлтижесінде бүкіл тәждік жүлгесінде гори­зонталь жазыктыкта орналаскан яртериялык сакипа түзіледі, одан жүрекке перпендикуллрлы тар-мақтар шығады. Сакина жүрек-тіқ жанама (коллатеральды) қан айналысы үшін кажетті бс-йімделу болып табылады. Сол жақ тәждік артерияиьщ тар мак-тары сол жак жүрекшені, сол жақ қарыншанын бүкіл алғы қа-бырғасын және арткы қабырға-сынын, көп бөлігін, он жак ка­ры ншаның алгы қабырғасъшьщ бір бөлігін, қарыншааралык. пер-денін үіитен екі бөлігін және сол жак қарыншаныц алғы емізікше бүлшықетіи қайтамырлармен жабдықтайды. Жүрек артсриялары дамуы-ныц әр түрлІ вариаиттары байка-лады, соііын салдарынан қанмеа жабдықтау бәссейндерінін ара каты наста ры түрліше болады. Осы түргыдан жүрокті қаимен қамтамасыз етудін уш формасын ажыратады; екі жүрек артериясы бірдей дамығаи бірқалыпты фор­ма, сол жак тәждік және он. жак тәждік формалар. ТәждІк арте-риялардаи баска жүрекке брон-до ының төменгі бетінен «косым-мен өиешке операция жасағанда етілуін нашарлатпау үтім бұлар-хылык артериялардан, қолқа ша» артериялар келеді, екпе жүректің қанмен камтамасыз ды біліп, ескеру керек.

ЖүректІң мүшеішілік артериялары, тәждік артериялары са-баулары мен олардың ірі тармактарынан жүректін Ч камер а сы­на сәйкес жүрекшелер (г. r. atriales) мен күлакшалар тармак,-тары (г. г. auriculares), карыншалар тармақтары (r. r, ventricu-lares), перделік тармақтар {г. г. septales anteriores et posterio-res) шығады. Олар миокардка еніп, оның кабаттарыныц саны, орналасуы және құрылысына сәйкес тарамдалады: алды-мен сырткы кабатта, содан кейін рртанғы кабатта (карыншалар-да), ен соңында, ішкі қабатта; содан кейін емізікше бұлшық-еттеріне (а.а. papillares) және жүрекше-карыншалык как.пак-тарға енеді. Бүлшыкет ішіндегі артериялар орбір қабатта

бүлшыкет шогырлары ізімен жүріп, жүректін барлык кабаттары мен бөлімдерінде бір-бірімен жалғасады.

Бүл артериялардың бірқатарынын қабырғасында күшті да-мығаи еріксіз бұлшықеттер кабэты болады, олар жиырылғанда тамыр куысы толык бітеледі, сондыктан бүларды «тұйыктаушы» артериялар деп атайды.) «Түйыктаушы» артериялар уақытша түпіліп калса (спазм), жүрек бүлшықетшің дәл сол жеріне қан келмей, миокард инфарктысы болуы мүмкін.

Жүрек веналары қуыс веналарға емес тікелей жүрек қуысы-

на ашылады.

Бүлшықетішілік веналар ииокардтык барлық қабаттарыидл бблады және артериялармен қосарлана бүлшықет шоғырлары-нық бағытына сәйкес келеді. Ұсак артерияларға (3 ретке дейін) қос вена, ал ірІ артерияларға жеке вена қосарланады. Веналык кан ағысы үш жолмен жүреді. 1) тәждік сиңусқа; 2) жүректін алғы веналарьша; 3) жүректің оң жак бөліміне тікелей құятын ен кіші веналарға. Жүректін он жак жартысьшда сол Жак жар-тысына карағаяда бүл кіші веналар көптеу, сондықтан тәждік веналары сол жағында көбірек дамыған.

Оң жак қарыншапын қабырғаларында сц ұсак веналардың басым болуы олардын жүрек аймағындағы вена қанын әкетуде маңызды роль аткаратьшын кврсетеді.

1. Тәлідік синус — sinus coronarius cordis— жүйесінін веиа-лары. Ол сол жактағы ортак басты (кардиальды) венанын кал-ды.ғы болып табылады және тәждік жүлгесінін артқы бөлімін-де, сол жақ жүрекше мен сол жақ қарыншаиын арасында жай-ғасқан. Өэінің он жақ, '' қалыңдау үшы арқылы қарыпшаллр арасындағы перде касында, төменгі куыс вена мен жүрекшеара-лық лерденін арасында оқ жак жүрекшеге ашылады. Sinus co-ronarius-ке мына веналар күяды; a) v. cordis magna — жүрек ұшынан басталып, оның алғы карыншааралык жүлгесі бойымен көтеріліп, солға бұрылып және жүректің сол Жағын орап өтіп, sinus coronarius-ка айналып жалгасады; з) v. posterior ventri-culi sinistri — сол жақ карыншаның арткы бетіндегі sinus co-ronarius немесе v. cordis magna-ға кұятын бір немесе бірнеше вена сабаушалары; б) v. obltqua atrii sinistri — сол жақ кұлак-шаньщ арткы бетінде орналаскан кішкене тармақ (үрықтык v. cava superior sinistra-нын қалдығы); ол сол жақ куыс вена-нық калдығы болып табылатын, дәнекер тканьді тартпаны — plica venae cavae sinistrae — қамтитын перикард катпарында басталады; в) v. cordis media — жүректің артқы карыншаара­лык жүлгесінде жатады және тәждік жүлгеге жетіп, sinus co-ronariiis-қа қүяды; г) v. cordis parva — жүректін көлденен жүл-гесінің он жак жартысында орналаскан жэне v. cordis media-нын әдетте көлденен жүлгеге жеткен жерінде осы венаға келіп

күятын жіқішке тармак.

2. Жүректін алғы веналары — v.v. cordis anteriores — кіш-кентай неналар, он жак қарыншанық алғы бетінде орналасқан және тікелей он жак жүрекше куысына күяды.

3. Жүректін ең кішкентай веналары—vv. cordis minimae— жүрек бетіне шықпайды, капиллярлардап жиналып, тікелей жү-рекше қуыстарына және аздау мөлшерде карынша куыстарыни

күяды.

Жүрек бүлшықетІн нервтендіретін нервтердің күрылысы мен кызметі ерекше және күрделі, олар көптеген өрімдер тузедІ. Бүкіл нерв жуйесі: 1) келетін сабаулардан; 2) экстракардиаль-ды өрімдерден; 3) жүректің өзіндегі өрімдерден және 4) өрім-дермен байланыскан түйіндік өрістерден гурады.

ҚьгзметІ жаі-ынан жүрек нервтері 4 турге бөлінеді (И. П. Павлов): баяулатушы және тездетуші, әлсіретуші және кү-шейтуші. Морфолофиялык жағынан бүл иервтер n. vagus және trunus syrnpatietis қүрамында келеді. Симпатикалық нерв-,тер (негізінен постганглийлік талшықтар) үш жоғарғы мойын және бес жоғарғы көкірек симпатикалық түйіндеріпен шығады: n. cardiacus cervicalis superior — ganglion cervicale superius-тен, n. cardiacus cervicalis medium — ganglion cervicale mediiim-мең, n. cardiacus cervicalis inferior — ganglion cervicale inferius-тен немесе ganglion cervicothoracicum-нен жэне п. cardiaci thoracici симпатикалык. сабаудың көкірек түйіндерінен.

Кезегеи червтің жүрек тармақтары онын, мойыи бөлімінен (rami cervicales superiores), кекірек бөлімінен (r. cardiaci n. thoracici) және п. laryngeus reccurens vagi-ден (rami cardiaci cervicales inferiores) басталады. Жүрекке келетін нервтер бегкі жоне терең топтарға бөлінеді. БегкІ топ өзінің жоғарғы бөлімін-де үйкы жэне бұғанаасты артерияларына, төменгі бөлімінде — қолка мен өкпе сабауына жанасып жатады. НегІзінен кезеген нервтін тармақтарынан құралған терек кабат кеңірдектін тө-менгі үштен бірініц алғы бетінде орналасады. Бүл тармақтар кенірдек аймағында орналаскан лимфа туйіндерімен жа на са­ды, түйіндер үлкейсе, \ мысалы, екпе туберкулезі кезінде, бул тармактарды лнмфа түйіндері кысып, одан журек ырғағы өзге-руі мүмкін. Аталғандіардан нера өрімдері қалыптасады.

  1. Беткі — plexus cardiacus superficialis— колка доғасы
    (онын астында) мен екпе сабауьшыц бифуркациясы арасындз-
    ғы өрім.

  2. Терек — pi. cardiacus profundus колка доғасы (артында)
    мен кенірдектің бифуркаипясы зрасындағы өрім.

Бұлар аттас тамырларды коршап тұрған plexus coronarius dexter et sinister-re, сондай-ак, оликард пен миокард арасында орналаскан өрімге жалғасады. Әрімдерле ганглий клеткалары-нык кептеген топтары нерв түйіндері болады.

Аффереитті талшыктар рецепторлардан баста л ып, кезеген жэне симпатикалык нервтердіц күрамында эфферентті талшык-тармен бірге жүреді.

Перикард

Перикард (журек қабы)— pericardium — тұйык, серозды кап. Онда екі кабатты ажыратады: сырткы фиброзды — peri­cardium pibrosum және ішкІ серозды — pericardium sero-sum — қабаттар. Сырткы фиброзды кабат ірі тамырлы сабау-лардын, адвентициясыиа өтедІ, ал алдыңғы жағынан қыска дә-некер тканьді тартпалар — ligamenta sternopericardiaca — аркы-лы төстіктін ішкі бетіне бекиді. Ішкі серозды қабат өз кезегінде 2 табақшаға белінеді: висцеральды немесе жоғарыда аталға» эшікарджәнепариетальды.ол pericardium fibrosum-нын ішкі-бе-тімен бітісіп,өсіп және оны ішінен астарлайды. Висцеральды жэ­не париетальды табакшалар арасында санылау тәрізді перикар-диальды куыс — cavitas pericardialis — жатады, онда аздаған се-роз сүйықтығы — liquor pericardii — болады. Ipi тамырлардың сабауларында, жүрекке жакын жерде, висцеральды жэне па­риетальды табакшалар тікелей бір-біріне өтеді. Ашылмаған пе­рикард тұтас алғанда конус пішінді, негізі centrum tendineum diaphragmatis-пен бітісіп-өседі, ал доғалданғаи төбесі жоғары карап, үлкен тамырлардын, түбірлерін каусырып жатады. Пери-. кард бүйір жактарынан тікелей екі жағынын да ыедиастнналь­ды плеврасына жапасып жатады, Перикард кабынын. артқы бе-ті өңеш пен темен түсетін. колқаға жанасады- Қолка мен өкпе сабауы барлык жағынаы перикардтык жалпы жапыракшасы-мен коршалған. Қолка мен өкпе сабауы артындағы кеңістІк пе-рикардтың келденең койнауы — sinus transversus pericardii — деп аталадьіі Қуыс және өкпе веналары тек ішінара ғана сероз­ды қатпармен жабылған. Астыцғы және оц жақтарынаи төменгі к.уыс еенамен, сол жағы мен үстінен сол жак өкпе веналары-мен коршалған кеністік — sinus obliquus pericardii-ді құрайды.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

Похожие:

Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconКіріспе: Экология ғылым ретінде анықтамасы
Кіріспе: Экология – ғылым ретінде анықтамасы. Экологияның мақсаты, есептері және әдістері. Экологияның даму тарихы. Экология – табиғатты...
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconЖҰмыс бағдарламасы адам анатомиясының жасқа сай ерекшеліктері пәні бойынша
Мамндықтың оқу жоспары және элективтік пәндер каталогының негізінде әзірленген жұмыс бағдарламасының бекіту парағы
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconЭкономика,Экономикалық жүйе ұғымдары,түсінігі,анықтамасы
Білімділік: Оқушыларға Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық географиясы пәні, мақсаттары, міндеттері, мазмұны жөнінде түсіндіру
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconҚ азақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Кіріспе. Адам ағзасының химиялық құрамы. Адам ағзасындағы зат алмасуының жалпы заңдылықтары
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconӘл- фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті География және табиғатты пайдалану факультеті Энергоэкология кафедрасы
Экология ғылымының анықтамасы, мақсат, міндеттері, басқа ғылымдармен байланыс. Экологияның табиғатты қорғау функциясы
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconТақырып Кіріспе. Заттардың агрегаттық күйі
Массалар әрекеттесуші заңының анықтамасы. Кр мен Кс, олардың арасындағы байланыс. Гомогенді және гетерогенді реакциялардың мысалдарын...
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconДәрістік сабақтардың мазмұны Тақырып 1 Адам анатомиясы пәні, міндеттері және зерттеу әдістері
Анатомиялық және оның биологиялық ғылымдар жүйесіндегі орнын анықтау. Анатомияның міндеттері. Анатомияның зерттеу әдістері. Біртұтас...
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconДиплом жұмысының мақсаты мен міндеттері
Кіріспе
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconМетодикалық кітаптар коорекция Кіріспе сабақ 1 1 Алғашқы әскери дайындаудың мақсат-міндеттері және мазмұны, «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы»
«Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы», «Әскери қызметкерлердің әскери міндеттері және мәртебесі туралы»,...
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconКіріспе. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері. Фонетика туралы түсінік

Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница