Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері»




НазваниеЛекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері»
страница4/16
Дата конвертации06.02.2016
Размер3.1 Mb.
ТипЛекция
источникhttp://astu.org/Content/UserImages/priemnaya_komissia/file/биология 9 класс.rtf
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

5.4. Әдебиеттер тізімі.

Негізгі әдебиеттер.

1.Кузенбаева Ә. Адам анатомиясы. - Алматы,2001.

2.Рақышев А.Р. Адам анатомиясы. - А., 1991.

3.Курепина М. М., Воккен Г.Г. Атлас по анатомии человека. - М., 1979.

4.Привес. М.Г. Анатомия человека. - М., 1974

5.Иваницкий М.Ф. Анатомия человека. -

М., 1985.

6.Сапин Б.Р., Билич Г.Л. Анатомия человека. - М., 1989.

7.Керимбаев Б.М. Анатомия человека. - А., 1992

8. Р.Д. Синельников.Медицина. М.,1973 г.

Атлас анатомии человека. 1-3 том

Қосымша әдебиеттер:

9..Анатомия человека в 2-х томах. / Под.ред. М.Р. Сапина. - 1987.

10.Леви А., Сикевиц Ф. Структура и функция клетки. М., Мир. - 1971.

11.Альбертс Б. и др. Молекулярная биология клетки. - 1987. Т.1-5.


Лекция №3. Тірек-қимыл аппараты.

  1. бұлшық еттер туралы ілім.

  2. бұлшық еттер құрылысы.

  3. бұлшық еттердің қосымша аппараты.

БҮЛШЫҚЕТТЕРДІҢ БӨЛІНУ ЗАНДЫЛЫҚТАРЫ

  1. Дененің екіжакты симметрия принципі бойынша күрылуына
    сәйкес бүлшыкеттер жүп болады немссс скі симметриялы жарты-
    дан түрады (мысалы, m trapezius).

Қүрылысы сеғментті түлғада кептеген бүлшыкеттер (кабыр-
ғааралык, омырткалардыц кыск.а бүлшыкеттерІ) сегментті солып
келеді немесе нетамерияның іздеріп сақтайды (тік Іш бұлшыкет-
терІ). Іштіц жалпак бүлшыкеттерІ сүйекті сегменттердің — кабыр-
ғалардық редукциялануы себепті сегменттік кабырғааралык бүл-
шықеттерден түтас кыртыстарға айнала косылып-бірігуінен түзіл-
ген.

  1. Бұлшыкст қозғалысы екі пункт арасындағы (punctum fixum
    et punctum mobile) ең тете кашыктьік болып табылатын түзу сы-
    зык бойымен жасалатындыктан, бүлшыкеттердін. өздері де осы
    нүктелер арасындағы ен, кыска кашыктык бойымен орналасады.
    Сондыктан бүлшыкеттің беку нүктесін, сондай-ақ бүлшыкет жиы-
    рылғанда козғалмалы пункт козғалмайтын пункте тартылатынын
    біле отырып, осы бүлшыкет козғалысынық кай жакка карай жа-
    салатынып жоне оның кызметің әруақытта алдып ала айтуға бо­
    ла ды.

  2. Бүлшықеттер буын аркылы асып өтіп, айналу осьтеріне бел-
    гілі бір катынаста болады, бүлшықеттердің кызметі осыған бай­
    ланысты.

Көбіне бүлшыкеттер өздерінін, талшыктары немесе олардын, күшін теқдестіруші аркылы әруакытта буындағы өзі айнала коз-ғалатын осьті шамамен тік бұрыш жасай айкастырады. Егер фрон-тальды осі бар біросьті буында бүлшыкет вертикальды, яғни оське перпендикулярлы жатса, онда ол бүгу қозғалысын, flexio (қимыл-даушы беліктер арасындағы бүрышты кішірейту) жасайды. Егер бүлшыкет вертикальды, бірак жазғыш жағында жатса, онда ол жазу, extensio (толык жазылғанда бүрыштың 180° дейін үлкеюі), козғалысын жасайды.

Буында баска горизонтальды ось (сагиттальды) болған жағ-дайда екі бүлшықет—антогонистердіц күшініқ теңдестірушісі де осылайша орналасып, сагиттальды осьті буын бүйірлері бойымен айқастыруы керек (шыбық-қоспа буынындағы сиякты). Бүл жағ-дайда, егер бүлшыкеттер немесе олардын, тендестірушісі сагит­тальды оське перпендикулярлы және одан медиальды жатса, онда олар ортаңғы сызыкқа әкелу> adductio, қозғалысьш, егер лате-ральды жатса, онда одаа экету, abductio, қозғалысын жасайды. Акьірында, егер буында тағы да вертикальды ось болса, онда бүл-шықеттер оны перпендикулярлы немесе киғаш киып өтіп, ішке қарай (кол-аяктарда — pronatio) және сыртқа карай (крл-аяктар-да — supinatio) айналу козғалыстарын жасайды. Сөйтіп, пакты буында канша айналу осІ барын білсек, кызметІ жағынан кандай бүлшыкеттер болатынын және олар буьтп айналасында калай ор-наласатының айта аламыз. Бұлшыкеттердің айналу осьтеріне сәй-кес орналасуын білудін, практикалык манызы бар. Мысалы, егер фронтальды осьтіц алдында жаткап бүккіш бүлшыкетті артка ауыстырсак, опда ол жазғыш бүлшыкет сиякты кызмет аткара бастайды, бүны жансызданғаи бұлшыкеттердің қызметін толык-тыру үшін сінірлерді ауыстырып салу операцияларын жасағанда пайдаланады.

Бұлшықеттердің жіктелуі. Сансыз көп бұлшыкеттердіц (олар 400-ге жуық) пішіні, қүрылысы, қызметі жәпе дамуы ор алуан бо­лады.

Пішіні жағынан бүлшыкеттерді үзын, кыска және жалпак деп беледі. Ұзын бүлшықеттер козғалыс рычагтарына сәйкес келедІ де, сондыктан кебінесе қол-аяктарда кездеседі. Олар ұршык пі-шінді, сонымен бірге олардың ортаңғы бөлігі карынша, venter, бүл-

шықеттің басталатын жеріне сәйқес келетін бір ұшы! — басы, caput, ал екінші ұшы — құйрық, cauda деп аталады. Ұзын бұлшықеттер-дің сіңірлері (tendo) жіңішке таспа тәрізді (58-сурет).

Кенбір. ұзын бұлшықеттер турлі суйектерден бірнеше баспен (көпбасты) басталады, бұл олардың тірегін кушейтеді. Екібасты, biceps, үшбасты, triceps және төртбасты, quadriceps, бұлшықеттер болады. Әр текті немесе бірпеше миотомдардан дамыған булшы­кеттер. қосылып-тұтасқанда олардың арасында аралық сіңірлер, сіңірлі косқыштар (перемычкалар), intersecciones tendineae кала-ды. Мұндай бұлшықеттердің (көпқарынды) екі (мысалы, m di-gastricus) немесе одан көп (мысалы, m. rectus abdominis) қарын-шалары болады, Бұлшықеттер аяқталатын сіңірлердің саны да өз-геріп отырады. Мәселен, қол мен аяқтыц буккіш жоне жазғышбүл-шыкеттерінде бірнсшеден сіңір (4-ке денін) болады, сол себепті бір бүлшықет қарыншаның жиырылуы бірден бірнеше саусакқа қозғалу эффектісін беріп, сол аркылы булшықеттер жумысын үнем-деп жасауға қол жетеді.

Жалпак бұлшықеттер негізінен тұлғада орналасқан және оның кеңейген сіщрлі созылу, немесе апоневроз, aponeurosis, деп ата-латын сіңірі болады.

Бұлшыкеттердің басқа пішінділері де болады: шаршы (m. qua-dratus), ушбұрышты (m. triangularis), пирамидальды (m. pyrami-daiis), жұмыр (m. teres), дельта тәрізді (m. deltoideus), тісті (m. serratus), камбала тәрізді (m. soleus) және т. б.

Талшықтардың аткаратын қызметіне байланысты бағыты бой-ынша таліиыктары тік параллель (m, rectus) киғаш (m. obliquus), көлденец (m. transversus), сақиналы (m. orbicularis) орналаскан 192

бұлшықеттер болады. Соңғы бұлшықеттер тесікті қоршап тұратың кыспак, немесе сфинктер түзеді. Егер қиғаш талшықтар сіңірге бір жағынан байланысатын болса, онда бір кауырсынды бұлшы--қет түзіледі. Талшыктардын, сіқірге ерекше қатынасы жартылай сіңірлі (m semitendinosus) және жартылай жарғакты (m semi-membranosus) бұлшықеттерде байқалады.

Бұлшықеттер қызметІ жағынан бүккіш (flexores), жазғыш (ех-tensores), әкелуші (adductores), әкетуші (abductores), бурау (ratatores) және ішке қарай (pronatores), сыртқа қарай айналды-. рушылар (supinatores1) деп бөлінеді.

Бұлшықеттер буындарға (бір, екі немесе бірнешеу) қатынасы бойынша бір-, екі- немесе көпбуынды деп аталады. Ұзындау келе-тін кепбуынды бұлшықеттер бірбуынды бұлшықеттерге қарағанда беткей орналасады. Орналасу жағдайына карай бүлшық-еттер беткі және терең, сыртқы және ішкі, латеральды және ме-диальды деп бөлінеді.

БұлшықеттердІң қосалқы аппараттары. Бұлшықеттін; басты бө-ліктері — онын, денесі мен сіңірінен басқа онын. жұмысын калайда жеңілдететін қосалқы бейімділіктер болады. Булшыкеттер тобы (немесе дененің белгІлі бір бөлігініц барлық булшықеттер жиыны) талшықтьг дәнекер тканінен түзілген, шандыр (фасция) деп атала-тын, қабықшалармен коршалады (fascia — таңғыш, бинт).

Шандырлар құрылымдылық және функциональдық ерекшелік-теріне қарай беткі, терең және мүшелер шаидырлары деп белінеді. Беткі (теріасты) шандырлар, fasciae superficialesi s. subcutaneae терінің астында жатады, теріасты клетчаткасының тығыздалған тупі болып табылады, сол аумактың барлык булшыкеттерін кор-шайды, морфологиялық және функциональдық жағынан теріасты клетчаткасы және терімен байланысты әрі олармен бірге дененің серпінді тірегін камтамасыз етеді.

Терек шандырлар, fasciae profundae, синергист-бұлшыкеттер тобын (яғни біртектес кызмет атқаратын) немесе әрбір жеке бул-шықетті (меншікті шандыр, fascia propria) жабады. Бұлшьщеттің меншікті шандыры зақымданғанда, бұлшыкеттің осы жері том-пайып, жарық тузіледі.

Булшықеттердің бір тобын баска топтан беліп тұратын шан-дырлардан тереңге карай, көрші бұлшықет топтарыньщ арасына ©тетін және сүйектерге бекитін өсінділер, булшықет аралық пер-делер, septa intermuscularia шығады.

Шандырлардың құндакты құрылысы. Беткі шандыр бүкіл адам денесІ үшін езіндік бір түтас күндақ түзедІ. Меншікті шандырлар жеке булшыкеттер мен мүшелер үшін кундак күрайды. Шаидыр-лы орынжайлардың (вместилище) кундакты курылыс принципі дененіқ барлық бөліктерінін (түлға, бас, қол-аяқтар) және құрсак, көкірек, жамбас қуыстары мүшелерінің шандырларына тән; әсіре-се кол-аяк шандырлары күрылысын Н. И. Пирогов толык зерт-теді.

Қол-аяқтың әрбір бөлімінің бір сүйек (токпан жілік және ор-тан жілікте) немесе екІ сүйек (білек пен сирақта) айналасында орналасқан бірнеше қүндағы немесе шандырлы қаптары болады. Мысалы, тоқпан жіліктің проксимальды бөлімінде—7—8, ал дис-

тальды бөлімінде 14 шандырлы құндақты айыруға болады.

Бүкіл қол-аяқ айналасын қоршайтын негізгі құндақты және түрлі бүлшықет, тамыр және нервтерді қамтитын екінші ретті қүн-дақтарды ажыратады. Н. И. Пироговтық қол-аяқ шандырларыныа қүндақты күрылысы туралы теориясынық ірінді ісіктердің, қан қүйылғанда қаннын таралуын түсінуде, сондай-ак, жергіліктІ (құн-.дақты) анастезия үшін маңызы бар.

Шандырлардың күндақты күрылысынан басқа, соңғы кезде ті-рек және шектеуші ролін атқаратын шандырлы түйіндер туралы түсІнік пайда болды. Тірек ролі шандырлы түйіндердін. сүйек және-сүйек қабымен байланысынан көрінеді, соның аркасында шандыр-лар бүлшықеттердін, тарту күшіне жағдай туғызады. Шандырлы түйіндер тамыр мен нервтердің, бездердің және т. б. қынаптарын пығайтып, қан және лимфа ағындарына жағдай тудырады.

Шектеуші ролі мынада: шандырлы түйіндер бір шаидырлы күндақты басқалардан бөліп, іріқніқ таралуына тосқауыл болады, ал шандырлы түйіндер бүзылса, ірің ешбір кедергісіз тарала бе-реді.

Бүлшыкеттерді коршап және оларды бір-бірінен бөліп, шан-дырлар олардың белек жиырылуына жағдай жасайды. Сейтіп, шандырлар бұлшықеттерді әрі бөледі, әрі байланыстырады.

Мүшелердің жабынын түзетін терең шаңдырлар, атап айтқан-да бүлшықеттердің меншікті шандырлары қаңқада бүлшықетара-лық перделер немесе шандырлы түйіндердің көмегімен орныгады. Тамыр-нерв шоғырларынын, кынабы осы шандырлардық қатысуы-мен қүрылады. Аталған түзілістер, қаңқаны созған сияқтанып, мущелер, бүлшықеттер, нервтер үшін тірек қызметін атқарып, клетчатка мен апоневроздар арасындағы аралық буын болып та-былады, сондыктан оларды адам денесінің жүмсақ арқауы деп карауға болады.

Кейбір қол-аяқ буындары аймағында шандыр қалындап, осы жерден жүретін сіңірлерден асып өтетін тығыз талшықтардан тү-ратын сіңір үстағыш (retinaculum) түзеді. Осы шандырлы жалға-малардың астында фиброзды және сүйек-фиброзды өзектер, vagi­nae fibrosae tendium түзіледІ, олар арқылы сінірлер өтеді. Жал-ғамалар да сондай-ақ олардың астындағы фиброзды қыңаптар да сіщрлерді сүйектерден алыстап кетірмей, өз калпында үстап тү-рады, онық үстіне сіқірлердін. бүйір жақтарға ығысуын болдыр-май, бұлшықеттердіқ тарту күшінін. дәлірек бағытталуына жағ-дай жасайды. Фиброзды қынаптын қабырғасын астарлаған жүқа синовии кабықшасы кынап ішінде сідірлердіқ сырғанауьш жеқіл-детеді, синовий қабықшасы өзек үштары аймағында сіңірге қарай 'бүгіліп, оны айналдыра түйық синовий қынабын, vagina sypovia-lis tendinis, түзеді. Синовий қабыкшасының бір бөлігі сіңірді кор­шап, онымен бітісіп-өсіп, онын висцеральды жанырақшасын түзеді, ал басқа бөлігі фиброзды қынапты іштей астарлап, онымен біті-сіп-өсіп, қабырғақасы, париетальды жапырақша түзеді. Висцеральды жапырақшаның париетальды жапырақшаға ауысқан же-рінде сіцір жанында синовий кабықшасы екі еселеніп, сіңір ша-жыркайы, mesotendineum деп аталатынды түзеді (59-сурет). Оның кабатында сіңір нервтері мен тамырлары өтеді, сондықтан — me-sotendineum мен онда орналасқан нервтер мен тамырлар зақымда-v нуынан сіңір жансызданады. Сіңір шажырқайы жіңішке жалғама-лар — vincula tendinum арқылы бекиді. Синовий кынабы қуысын-да, синовий кабықшасының висцеральды және париетальды жа-пырақшалары арасында синовийге үқсас бірнеше тамшы сүйық жатады, ол сіңірдін. қынап ішінде сырғанай қозғалуын жеңілде-теді.

Бүлшықеттер мен сіңірлер астында әр жерде, негізінен олар-дың бекитін жсрлері касында орналасатын синовий калталары да, bursae synoviales, осындай роль атқарады. Олардың кейбірі, ар-трологияда көрсетілгендей, буын қуысымен байланысады. Бұлшы-қет сіңірі өз бағытын өзгертетін жерлерде көбінесе блок, trochlea, түзіледі, ол арқылы сіқірлер өтеді. Блоктар сүйекті, фиброз­ды блоктар деп бөлінеді. СІңір сүйек арқылы асыра өткізілсе, сүй-екті блок түзіледі, бүл жағдайда сүйек беті шеміршекпен қапта-лады да, ал сүйек пен сіңір арасында синовий калтасы орналаса-ды. Фиброзды блок шандыр жалғамаларынан түзіледі. Бұлшықет-тердің қосалқы аппаратына сондай-ақ тобық сүйектер де, ossa sesamoidea, жатады.

Олар бүлшықет күшінің иінін улкейту үшін сүйекке бекнтін жерлерде қалыптасады.

5.4. Әдебиеттер тізімі.

Негізгі әдебиеттер.

1.Кузенбаева Ә. Адам анатомиясы. - Алматы,2001.

2.Рақышев А.Р. Адам анатомиясы. - А., 1991.

3.Курепина М. М., Воккен Г.Г. Атлас по анатомии человека. - М., 1979.

4.Привес. М.Г. Анатомия человека. - М., 1974

5.Иваницкий М.Ф. Анатомия человека. -

М., 1985.

6.Сапин Б.Р., Билич Г.Л. Анатомия человека. - М., 1989.

7.Керимбаев Б.М. Анатомия человека. - А., 1992

8. Р.Д. Синельников.Медицина. М.,1973 г.

Атлас анатомии человека. 1-3 том

Қосымша әдебиеттер:

9..Анатомия человека в 2-х томах. / Под.ред. М.Р. Сапина. - 1987.

10.Леви А., Сикевиц Ф. Структура и функция клетки. М., Мир. - 1971.

11.Альбертс Б. и др. Молекулярная биология клетки. - 1987. Т.1-5.


Лекция №4 Ішкі органдар туралы ілім. Ас қорыту жұйесі.

Ішкі органдарға жалпы сипаттама.

  1. Ішкі органдардың морфологиялық, филоонтогенетикалық бір тұтастығы.

  2. Ас қорыту органдар жұйесі құрылысына, функциясына жалпы шолу.

  3. Тыныс алу жұйесі құрылысына қызметіне жалпы шолу.

  4. өкпенің микроскопиялық құрылысы. Ацинус.


Ішкі ОРГАНДАР

(спланхнология)

Жалпы түсірік. Ішкі органдарға ас корыту, тыныс алу, зәр шығару, жыныс органдары мен ішкі сскреция-лык бездер жатады. Бүл органдар жүйелері көкірек, қүрсақ және жамбас куысында жатқапдықтан оларды Ішкі органдар деп атайды.

Ас корыту жүйесі үзына бой жатқан тутік тәрІздІ, опьщ ішкІ кабырғасы қоректік заттармен тығыз байла-нысты келеді. Бүл органдар аркылы сыртқы ортамен ор­ганизм арасында зат алмасу процесі өтеді. Ас корыту ап-паратының бірінші белімі ауыз қуысынан басталады,

ол көмей тесігі аркылы жүт-қыншақпен байланысады, одан кейін өқеш, қарын, аш ішек, ток ішек, еқ сонынан гік ішекпен аяқталады. Ac корыту аппараты топогра-фиялық орналасу жатдайы-на карай бас, мойын, көкІ-рек, күрсак. және жамбас бөліктеріне бәлінеді (39-су-

рет).

Тыныс алу аппараты мү-рын қуысы, жұткыншақ, кө- мек«й, кеңірдек, өкпе болып бөлінсді. Олар газ алмасу, дыбыс шығару функцияла-рын атқарады.

Несеп шығару аппараты-на кос бүйрек пен несепағар, куык және несеп каналы жа­тады. Бүлар ыдырау проце-сінде пайда болған керексіз заттар мен суды сырткы op-тара бөліп отырады.

аппараты ана-лық және аталык жыныс ор-гандары болып белінеді. . Аталық жыныс органдары-на: жыныс безі, бездін, қо-салкысы, шәует шығаратьш жол, шәует куыкшасы, шәу-ет бауы, аталык жыныс мү-шесі, аталык несеп каналы және ума жатады.

Аналык жыныс органда-ры орналасуьша карай ішкІ және сырткы органдарға бә-Ішкі органдарға апа-

ЛЦіеДІ. ІШКІ иріипдарга u..v.

лық жыныс безі, онын косалкысы, жатыр, жатыр түтік-тіктері, қынап жатады. Сыртқы жыныс органдары улкен және кіші жыныстык еріндер мен несеп каналыпан тү-зілген. ІшкІ органдарын (жыныс аппаратынан баска) аткаратын кызметіне карай зат алмасу процесіне каты-насатып органдар деп те атайды. Себебі ас корыту ап-паратындағы тағам қорытылып ерітІндІ түрінде кан қүрамымен клеткаларға барады. Осының нәтижесінде лай­да болған энсргияларды организм жумысына қолдана-ды. Зат алмасу процесінде организмде керексіз заттар да пайда болады, егер олар тез шығарылып отырмаса, организмде улану каупі туады. Несеп жүйесі, тері без-дері, өкпе, тік ішек т. б. органдар керексіз заттарды организмнен сыртқа шығарып уланудан сактап оты-рәды.

Жыныс органдары түр сақтау немесе көбею кызметін атқарады. Сондықтан да аналық, аталык жыныстық ор-Гандардың кұр-ылысы мен мацызы бір-бірінс ұксас болып келеді. Мысалы екеуінің де жыныс клеткасын (спермато­зоид және жұмыртқа клеткасын) түзетін, оларды сақтай-тын және шығарьш отыратын жолдары, сонымен катар аналық жыныс органдарында үрық дамитын арнаулы орган — жатыр болады.

AC ҢОРЫТУ ЖҮЙЕСІ

Ас корыту органдарынын. құрылысы қоректенетін та-мақ ерскшеліктеріне карай түзілген. Мысалы, тек өсім-дікпен не болмаса, етпен қоректенетін жануарларға кел­еек, олардьщ ас қорыту органдары ете ерекше қүрылыс-та келеді. Ал адам тағамның әр түрін қабылдағаннаа" кейін оның ас қорыту органдарында белгілі бір тағамға бейімделген ерекшелігі болмайды.

Ас корыту жүйесінің әрбір бөлігі түрлІ кызмет атқа-ратындықтан құрылысы мен пішінІ де турліше болып келеді. Оның жалпы үзындығы 8—10 м-ге дейін жетедІ. Тағамды механикалықмайдалау, шайнау ауыз қуысы-ныц қызметі болып есептелінеді. Осыған байланысты ас қорыту органдарынын ішінде тек қана осы бөлігінің не-гізІ сүйсктеп түзілген.

Ас корыту органдарынын, көбі қуысты, олардың кене-ресі үш қабаттан түзілген. Оларға: кілегейлі (ішкі), бір-ьщғай салалы ет (ортаңғы) және сір (сыртқы) кабат-тары жатады.

1. Кілегейлі қабаты (слизистая оболочка)—барлык ас қорыту органдарынын ІшкІ бетін астарлап, асты ко­рыту және оны сіңіру кызметтерін аткарады. Сондықтан да кілегейлі қабат ете күрделі эпителий, жазық ет және кілегейасты кабаттардан түзілген. Мұндай қурылыс

ішектін онай созылып, кеңейіп түруына, ішіндегі тағам-пың қорытылуына жағдай жасайды. Бұл кабатта қагі, лимфа тамырлары және нерв талшыктары тарамдалып жатады. Кдлегейлі қабаттар өздерінен сел (секрет) шы-гарып түратын бездерге де бай келеді.

Эпителий — кілегсйлі қабаттын ішкі бетін жауып жа­тады. Бүл көп қабатты (ауыз қуысында, жұтқыншақта, . өнеште) және бір қабатты эпителий (қарында, ішектер-де) болып белІнеді: кілегей кабатта бірыиғай салальг ет талшықтары да болады. Осы ст талшыктары арқылы эпителий кабаты кілегейасты қабатымен байланысып түрады. Дәнекер тканыіен түзілген кілегейлі қабат ет қабатына бос жабысып түрғандықтан, оның қатпар-ланып жиырылып жатуьша себепші болады. Егер бүл кабат жок болса кілегей қабат қимылсыз тегіс жатады (тіл, иек, катты тацдай). Кшегейлі кабатта карапайым түзілгеп' бездер көп орналасқан, олар кілегей сүйыктық шығарады. Ас корыту бездерінің кей-біреуі ас қорыту жүйесінен тыс орналаскан, бірақ өзде-рінің арпаулы түтіктері арқылы ас қорыту органдары-мен тығыз байланыста болады. Мысалы, үш пар сілекей, бауыр және қарынасты бездері шықкан сөлдерін (сек-реттерін) арнаулы түтіктер өзектері арқылы ауыз куьісы мен үлтабарға қүяды.

2. Бірыңғай салалы ет қабаты (мышечная оболоч­ка)— кілегей және сір қабаттарынын, аралығында орна­ласкан. Ас корыту жүйесініц жоғарғы беліктері ғана келденсн жолақты ет тканінен түзілсе, ал калған белік-тері өцештін, ортанғы бөлігі, қарын, аш ішек және тоқ ішек органдарынын, кабырғасы бірьщғай салалы ет тка-нінен түзілген. Бүл органдардыц ет талшыктары негізін-де екі бағытта орналасқан. Ішкі талшықтары — көлде-нең, сыртқа талшыктары — ұзына бой жатады. Осы ет талшықтарынық жиырылуына байланысты тағам жыл-жиды және механикалық түрде сөлдермен араласып ко-рытылады. Жалпак, ішек кимылын толкынды (пери-стальтикалы) кимыл дейді.

3. Сір цабат (серозная оболочка)— ішкі органдар-дын сырт жағын қоршал, корғаныс кызметін аткарады. Онын, ішімен- карынға, ішекке ' тамырлар мен нервтер өтеді. Бүл кабат кілегсй бөліп органный, сыртын ылғал-дап түрады.

ТЫНЫСАЛУ ЖҮЙЕСІ-SySTEMA RESPIRATORIUM

Тынысалу мүшелері дем алған ауамен бірге өкпе арқылы кан-га оттегін жсткізіп, дем шыгарган кездс көмірқыіиқыл газын шы-гару үшін кызмет етеді. Суда тіршілік өтетін жануарларда тыны-салу мүшелері кызметіи бірінші ішектің арпаулы тстіктері больш табылатын желбезектер Гюлып табылады. Оныц жан-жағында са-цылаулар (желбезектер санылаулары) түзіледі, олардың жиекте-рінде біраз кантамыр капнллярлары бар күлтслср болады. Жел-безек саңылаулары арқылы өтетін су желбезектерді шайып, соның нэтижесіндс оттегі судан алынып, тікелей канга өтіп, ал көмір-кышқыл газы суға бөлініп шығады. Жануарлар суда тіршілік сту-ге көшкеннен кейін су арқылы тыныс алатын мүшелер — желбезек-

тер ауамен тьшыс алатын, ауада тыныс алуга бейімделген мүше — өкпемен ауысады. Бүлай ауысуы біртіндеп жүреді. Мәселен, қосмекенділер личинка кезінде желбезектерімен, ал ересек кезінде өкпемен тыныс алады. Қүрлыкта тіршілік ететін жануар-ларда жорғалаушылардан бастап желбезектер өздерінің маңызын жоғалтып, баска мүшелер түзуге жүмсалады да, ал тьшысалу қыз-метін жслбезектер сияқты бірінші ішектеп өсіп шығатып өкгте ат-кара бастайды. Сүткоректілерде тыпысалу мүшел^рі алдыңғы ішектің вснтральды кабырғасынан дамып бүкіл өмір бойы онымен байлаиысып сақтайды. Адамда да сақталатын тыпысалу және ас-корыту жолдарының жүтқыншакта айкасуы да осымен түсіндірі-лсді. Тынысалу актісін іске асыру үшіц таза ауа ағынынық тыны­салу бетінде ағуын, яғни ауа айналысын камтамасыз ететін тетік кажст. Осьшен байланысты, өкподен басқа тынысал\ жолдары болады, атап аіітқанда: мүрык қуысы мен жүтқыншак (жоғарғы тынысалу жолдары), содан сон көмей, кеңірдек және бронхылар (төмсмгі тынысалу жолдары) (123-сурет).

Бұл жолдардын ерскиіслігі олардың кабырғаларьшын. катты тканьдер ден (сүйек пен шеміршек) кұралуында, сол ссбспті қа-бырғалары босаңсыыанды да, кысымның оқнан теріске карай күрт езгеруіне карамастап ауа дем альш, дем шығарғанда еркГн козга-ляды.

Ішке жүтылатын ауа мурып (немесе ауыз) куысы және жұт-қыншак аркылы көмсйге өтедІ. Ауыз куысы мен жүткыншактың кұрылысы жоғарыда аскорыту жүйесін снпаттаганда баяндалды, мүрын куысының сүйекті аркауы остеология бөлімінде карастыры-ладМ.

Бүл жерде біз тынысалу жолының бірінші бөлігіне — мұрЕ.ін қуысына тоқталамыз.

Мүрын куысы

Дсм алатын ауа өкпепіц жүмсак тканімен жанасу үшін шан-нан тазарып, жылынып, ылгалдануы кажет. Бүл мұрын куысында, cavilas nasi, іскс асады, сонымсн катар бір бөлігі сүйекті қаика, екінші-бөлігі шеміршекті каңқа сырткы мүрынды, nasus exte.rnus, ажыратады. Остеология бөліміпде атап өтілгсндей, мұрын куысы мүрын пердесі, septum nasi (арт жагынан сүиектІ, ал алдыңғы жағьшан шеміршекті) аркылы екІ симметриялы жартыга бөлінген, олап алдынғы жағынан сырткы мүрын арқылы танаулардың кө-мегімен атмосфера ауасымен, ал арт жағынан хоана аркылы жүт-кыншакпен катынасады. Куыс кабырғалары пердесі мен жарғақ-тарын коса танаулар аймағында терімен қосылып, ал арт жағын-да жүткыншактьщ шырышты кабыкшасына ауысатын шырышты кабыкшамсн астарланған.

Мұрын шырышты кабыкшасы (грекше гһіпос—мүрын: осыдау ринит—мүрын куысы шырышты кабыкшасының қабынуы) жүта-тын ауаны өцдейтін бірқатар тетіктермен жабдыкталған.

Біріншіден, жыбырлауык эпителппмсн жабылгап, оның кір-пікшёлері түтас кілемше түзіп, ofsh шаң-тозан иіөгіп қалады. КІрпІкшелердіц толкынды жыбырлауы нәтижееіндо шөккен шаң-тозан мүрын куысынан шығарылады. ЕкіншІден, шырышты кабық-шада кілегей бездері, glandulae nasi, орналасқан, олардың шыға-ратын секреті шац-тозацды орап, онын шығарылуына жағдай жа-сайды, сондай-ак ауаны ылғапдырады. ҮшІншіден, шырышты ка-быкша вена тамырларыпа бай, олар төменгі жаргакта және ор-тангы жаргактын. төменгі жпегінде түрлі жагдайларда ісінетін унгірлі денелерге ұксас қалың өрілім түзедІ; олар зақымданғанда мүрыннан кан кетеді. Бүл түзілІстсрдін манызы мүрын аркылы әтетін ауа ағынын жылытатыпдыгында.

Сипатталған шырышты кабықшаның тетіктері ауаны механика-лык жагынан өндейдІ және ортаңгы және төменгі мүрьш қалкан-

ІШКІ МҮШЕЛЕР ТУРАЛЫ ІЛІМ

Іиікі мүшелер, внутренность, viscera s splanchna деп "негізінен дене қуыстарында (кеуде, іш жәнс жамбас) орналасқан мүшелерді айтады. Оған асқорыту, тынысалу және несеп-жыныс жүйелері жатады. ІшкІ мүшелер зат алмасуга катысады; тек көбею қызме-тін атқаратын жыныс мүшелерІ ғана огаи жатпайды. Бүл процсс-тер өсімдіктерге де тән болғандыктан, Ішкі мүшелсрді өсімдік тір-оіілігі мүшслері деп те атайды. Алгашқы ксзде хорда мен ми түті-гінің жандарында дорзальды бөлікте дамитын бүлшықет жүйесінен взгеше өсімдік тіршілігі мүшелері ұрықтын веитральды бөлігінде басталып қаланады. Бұл жерде энтодермадан алгашқы Ішск тү-тікшесі түзіліп, ол дененіц қайталама (екінші) қуысы, coelorn бар жүп целомдық қалталар түріндегі мезодерманыц құрсақ бөлімде-рімсн (rnesoderma laterale) қоршалады. Эптодермаға жанаскаң қалталар кабырғалары мезодерманың ішкі (висцср-альды) жапы-рақшасын — спланхнологиялык мезодерма, ал эктодермаға жана-сатын кабырғалар мезодерманын, қабырғажанылық (париетальды) жапырақшасын — сомалық мезодерма түзеді. Осы жапырақшалар-даи сероз қабықшалары эпителийлері пайда болады. Эктодерма мен сомалық мезодерма дене қабырғасы дамуына бастама береді де, ал ішек түтігі ас қорыту мен тынысалу мүшелері дамуына не-гіз болады. Сомалық және спланхнологиялык мезодерма үрық де-несі қуысын, coelom, шектейді, одан бөліну аркылы төрт сероз қа-бықша пайда болады: ушеуі кеуде куысында (екі плевралық қал-та мен перикард) және іш қуысында бір қабықша (құрсақ қалта-сы). Үмада (ен қалтада) ерксктін жыныс бездерін қоршап тура-тын екі кішкене сероз қабықша бар; олар қүрсақ қалтасынан бө-лініп шыққан түзілістср болып .тдбылады.

Басқа ішкі мүшелерге қарағанда несеп-жыныс жүйесінің да-муы өзгеше жүрёдІ. Бұл жүйещң бастамасы алғашқы ішек айма-ғында емес мезодерманың әрі сомалық, opt спланхнологиялык ме-зодермаға жанасатын. шскаралық белігінде пайда болады

Кұрсакішілік даму кезеқінде ішкі мүшелердіц түзілуі филоге-незді бейнелейді. Бұл процесс кезінде алдымен жануардын басы-паи кұйрығына доііін созылатын түтік түрінде алгашқы (бірінші ііпск) панда болады. Одан кейін осы түтіктен оныц бас бөлімінде тынысалу мүшелерІ өсіп, ал құйрык бөлімінде несеп-жыныс мүшс-лері онымсн байланысады да, соның себебінсн күйрық бөлімінде асқорыту, зәр шығару және көбею мүшелеріне ортақ клоака түзі-леді. Күрделі сүтқоректілерде весёп-жыныс мүшелері окшауланып. жеке шығатын болады. Нәтпжесінде күрделі омыртқалылар мен адамда өсімдік тіршілігі мүшелері тесіктер аркылы сырткы орта-меи қатынасатын тәрт түтіктен тұрады: 1. аскорыту түтігІ екі те-сігімен — кіретіи (ауыз) және шығатын (anus) бүкіл денені бой-лан өтеді; 2) бір кіретіп тесігі (мұрын) бар тынысалу түтігі; 3) зәр шыгару түтІгІ; 3) жыныс түтігі, оныц тек дененің төменгі (арт-кы) ұшында, аскорыту түтігінің алдында ғана шығар тесіктері бар: еркектерде — зәр шығару езегІ, әйелдерде — зәр шығару өзегі мен кынап, яғни екі тесік болады. Бүкіл дспе бойымеп созылатын және кірер әрі шығар тесіктері бар аскорыту түтігінен пайда бол­тан мүшелер барлық дене куыстарыпда (көкІрск, іш және жам­бас) орналасады. Тынысалу түтігінен дамыған, бір кІрер тесігі бар жәпе девенің бас жаі-ында басталатын мүшелер кеудс қуысында орналасады. Акырыпда тек шыгар тесігі бар псссп-жыныс мүшелс-рі негізшен қурсақ және жамбас куыстарында орналасады. Осын-дай жобамен құрылған өсімдік тіршілігі мүшелеріпіц түтіктері түр-лі бөлімдерінде әркелкі өсуінс байланысты пішіні жагынан күрде-ленедІ. Бұл өзгерістерінеп ортак принципті банкауға болады: тү-тіктіц аз көлемінде барыпша кеп алмасу процесіне жағдай туады,

Кеуде, құрсак жэне жамбас куыстарынын, қабырғалары ерек-ше сероз кабыкшаларымен астарланған (плевра, перикард, іш-перде), олар ішкі мүшелсрдіқ кеп бөлігіне ауысып, оларды нык-тауға көмектеседі. Қүрылысы жағынан ссроз қабыкша, tunica se-rosa, талшыкты дәнскер тканыіен тұрады, оның сыртқы бос жағы біркабатты тегіс эпителиймен (мезотелий) капталған. Ол астында жаткан тканьмен әр жерде әркелкі дамыған борпылдак серозасты клетчаткасы, tela subserosa, аркылы байланысады. Сероз кабық-шаның бос беті^тсгіс әрі ылғалды, сопыц салдарынан онымен жа-былған нүшелер айна тәрізді жылтырап тұрады. Сероз қабықша тегіс және ылғалды болгандықтаи козғалыс кезінде мүшелер және олардың бөліктері арасындағы үйкслістІ азайтады. Сероз кабык-ша жоқ жердс мүшелердің беті талшыкты дәнекер ткань кабаты-мен, adventitia (латынша — сырткы) жабылады, ол мүшелерді көр-ші бөліктермен байланыстырады. Мүшелерді сырт жагынан жаба-тын сероз кабыкшаға карама-карсы кілегейлі қабыкша, tunica mucosa,' олардыц ішкі жабынын құранды. Оның сырткы түрі ыл-ғалды, кілегейлІ затпен жабылған, түсі кызғылттан ашык кызылға дсйін (кантамырлардың қанға толуына қарай).

Кілегейлі қабықіііа мыналардан түрады: 1) эпителий; 2) lami­na propria mucosae (кілегейлі қабықшаның мепшІктІ пластинка-сы); 3) lamina muscuiaris mucosae (кілегейлі қабыкшаның бүл-

АСҚОРЫТУ ЖҮЙЕСІ

Асқорыту жүйесі пищеварительная система, systems digestori-um, тамақ заттарын механикалық және химиялық өңдеп, тамақ-тың өңделген бөліктерін сіңіріп, өңделмеген бөліктерін сыртқа бө-ліп шығаратын мүшелер комплексі болып табылады, Түрлі жа-нуарлар мсн адамның асқорыту жолының күрылысы эволюция ба-рысында ортаның (коректенудің) форма түзу әсеріне байланысты. Адамнын. асқорыту жолының үзындығы 8—10 м және ол ауыз қуысы, жұтқыншақ, өңеш, қарын, аш ішек және ток ішек деген бө-лімдерге бөлінеді (96-сурет).

ТіршІлік ету калпы мен коректену сппатына карай асқорыту жолының бүл бөлімдерІ түрлі сүтқоректілерде түрліше дамыған. Өзіпін. химиялык қүрамы жагынан жануар денесінен өзгешс келе-тін өсімдік тектІ азық-түлік көбірек өңдеуді керек ететіидіктеи, өсімдік-корсктІ жануарлардын. ішегі үзындау келедІ, соның өзінде тоқ ішек өте-мөте дамиды, кейбір жануарларда, мысалы, жылкы-

ДОПЕЧАТАТЬ 29 СТР....................

л ары багыттас, ал сырткы түтік біртегіс созылмайды, өйткені оның бүлшықет кабаттары (бойлық және циркулярлы) жәнс бұл-шықетті торлайтын дәнекер тканьді талшыктар түрлі бағытта ор­наласады. Алайда барлық дәнекер тканьдІ талшыктардын. және бұлшыкет талшыктарының бір бөлігІніқ (tunica muscularis пен muscularis mucosae спнральды кабаты) спиральды жолын еске-ріп, аш ішек кабыргасының спиральды қүрылысы басым деген корытыидыга келсміз. Спиральды құрылыс аш ішектің оральды полюстен анальды полюске карай перистальтиканын, полярлы бо-луын камтамасыз етіп, калыпты жагдайда (нормада) антипе-ристальтикаға кедергі жасайды. Сакиналы бүлшыкеттін. едәуір ба-сымдыгынан ток ішектІҢ күрылысы сакиналы кследі. Сондыктан перистальтпкалык козғалыстармен катар ток ішекте ас боткасын араластырып, күрауга жәрдемдесетіп антиперистальтика лык коз-ғалыстар да мүмкіп болады,

2. Ішск кабыргасынық екі анатомиялык кабаты түрлі кызмет аткарады: шырышты кабыкша сіқіру және секреттік кызмет, бүл-шыкет кабыкшасы — кпмыл (моторлык) кызмет аткарады. Бул кызметтердіц ара катынасы ішек түтігі боиында өзгсріп отыра-тындыктан, не кимыл кызметі басым, не баска кызметтсрІ басым учаскёле(з кездеседі. Осыган сәнкес күрылысы әр түрлі ішек ка-бырғасы сегменттерініц ауысып отыруы (онын шырышты жоне бул-шыкет кабыкшаларыныц, сондай-ақ нервтсрІ мен тамырларынын) байкалады.

Асқорыту жүйесінің үлкен бездері

Бауыр. Бауыр, печень, һераг, көлемді бсзді мүше болып табы­лады (массасы 1500 г-га жуык)- Бауыр кызмсті әр алуан. Ол ең алдымсн іныгару өзегі аркылы онекіслі ішекке кслетін .өт жасап шыгаратын үлкеп аскорыту безІ болып табылады. (Боздіц ішек-пен мұндай банлапысы оның duodenum бір бөлІгі дамитын ал-дыңгы ішек эпителнйінен дамитындыгына байланысты). Оған бө-геу кызметі тән: қанмен бауырға келетін белок алмасудың улы өнімдері бауырда нейтралданады; онын үстіне бауыр кагіиллярла-рыныц эндотелий! мен жүлдызшалы ретикулоэндотслиоцпттердін, фагоцитоз дық каспсттсрі бар (лнмфорстпкулогистпоцитарлык жүйе), бүл ішектс сіңірілетін заттарды зарарсыздандыру үшін манызды. Бауыр зат алмасудын барлық түріне катысадьі; атап айтқанда, ішек шырышты қабыкшасы сіңіріп алатын көмірсулар бауырда глнкогенге айналады (гликоген «депосы»). Сондай-ақ бауырдың гормональдык кызметі бар деп есептеледі. Эмбрион-дык кезенде оган қан жасау қызметі тән, өйткенІ ол эритроциттер жасап шығарады. Сөйтіп, бауыр бір мезгілде аскорыту, канайна-лыч және гормопальды алмасуды коса зат алмасудын барлык түрлері мүшесі болып табылады.

Бауыр ті келен көксттін астында курса к куысыпын жогаргы бөлігінін, он жағында орналаскан, сондыктан онын, кішкенс бөлігі ғана ересек адамда ортаңғы сызықтан сол жакка карай өтсді; жа-на туған нәрестеде бауыр күрсак куысыпыц көп бөлігін алып,

бүкіл дене салмағынын 1/20 бөлігін құраиды, ал ересок адамда ол 1/50-ге дейін азаяды. Бауырда екі бет пен екі жиекті ажырата-ды. Жоғарғы немесе, дәлірек айтқанда алғы-жоғарғ:ы, бет, facies diaphragmatica, жанасыа жаткан көкеттіи ойысына сәііксс дөцес-ті келеді; төменгі беті, facies visceralis төмен және артқа қарағап және онда өзі жанасатын ішкі қүрсақ мүшелерінен пайда бола-тын біркатар батыңқы жерлер бар. Жогарғы жоне төменгі беттер-ді үшкір төмекгІ жиок, margo inferior, бөліп тұрады. Бауырдың басқа, жоғарғы-артқы, жиегінін, керісінше, доғалдығы соншалық, оны бауырдың арткы беті деп қарастыруға болады.

Бауырда екі бөлікті ажыратады: он жақ бәлік, lobus hopatus dexter, және кішілеу сол жақ бөлік, lobus hepatus sinister, бұлар көкеттік бетте бір-бірінен бауырдын, орак. пішінді жалғамасымен, lig. falcifome hepatis, бөліпген. Бұл жалғаманың бос жиегінде ты-ғыз фнброзды тәжі — бауырдың дөнгелек жалғамасы, lig. teres he­patis, жайғасқан, ол кіндіктен, umbilicus, бастап созылып, бітіп кеткен кіидік веиасы, v. umbilicalis болып табылады. Дөңгелек жалғама бауырдың төменгі жиегі арқылы ніліп өтіп, ойык, іпсі-sura ligamenti teretis түзіп, бауырдын. висцеральды бетіндегі сол жақ бойлық жүлгеге жангасады, бұл жүлгс бауырдыд осы бетін-де оныц он жақ және сол жақ бөліктерінің шекарасы болып та­былады. Дөңгелек жалгама осы жүлгенін алдыцгы бөлімІн fis-sUra Itgamenti lerclis алып жатады; жүлгенің арткы бөліміндс жіңішке фпброзды тәж —ұрықтық кезенде жүмыс істеген, бітел-ген веналық өзек, ductus venosus түріндегі дөнгелек жалғаманың созындысы жатады; жүлгеніц бұл бөлімі fissura ligamenti venosi деп аталады (119-сурет).

Бауырдыц оң жақ бөлІГІ висцеральды бетінде екі жүлге неме­сс ойыстар арқылы екінші бөліктерге бөлінеді. Олардын біреуі сол жақ бойлык жүлгемен параллель өтсді де. өт қабы, vesica fel-lea орналасатын алдыңғы белімдс fossa vesicac fellcae дсп ата-лады; жүлгепіц терендеу арткы бөлімінде көктамыр, v. cava in­ferior, жатады да, бүл бөлім sulcum venae cavae деп аталады. Fossa vesicac fcllae және sulcus venae cavae бір-бірінен кұйрық-ты өеінді, processus caudatus, дсп аталатын біршама еисіз бауыр ткані мойнагымен бөлінген. Fissurae ligamenti teretis пен fossae vesicae felleae арткы үштарып косатын терең көлденен жүлгс бау­ыр қақпалары, porta hepatis, деп аталады. Олар арқылы a. hepa-tica және vena portae косарласқан иервтерімсн бірге кіріп, лпмфа тамырлары мсп бауырдан өтті шыгаръш әкстетін ductus hepaticus communis шығады. Бауыр он жағы артьшан — бауыр қақпала-рымен, бүйірлерінен — оц жагынан өт кабы шұқыршағы және сол жағыиан деңгелек жалгама саңылауымен иіектслгсн бәлігі шар-шы бөлік, lobus quadratus, деп аталады. Сол жагынан fissura li­gamenti venosi жәііс он. жагынан sulcus venae арасындагы бауыр қакпаларынан артка карайгы учаске кунрык бөлігін, lobus cau­datus, қүрайды.

Бауыр беттерімен тиісетін мүшелер онда жапасушы мүше деп аталатын батынқы-ойыстар, impressiones, түзеді. Бауыр көп же-

ріндс іштікпен жабылгаи. Тек бауыр тікелей көкетке жанасатын жерде, арткы қабырғасының бөлігінде ғана іштікпен жабылмай-ды.

Қүрылысы (119-сурет). Бауырдың сероз қабықшасынын, ас-тында жұқа фиброзды қабықша, tunica fibrosa, жатады. Ол бау­ыр кақпалары аймагыпда тамырлармеи бірге бауыр затына енін, бауыр бөліктерін, iobuli hepalis қоршайтын жүқа дәнекер ткань қабатшаларына айнала созылады. Адамда бауыр бөліктері бір-бірінеп пашар бөлінген, кейбір жануарларда, мысалы, шошқада бөліктер арасындагы жұқа қабаттар айқындау білінеді.

Бауыр клеткалары бөлігінде пластинкалар түріндс топтасады, олар бөліктің, осьтік бөлімінен шетке қарай радиальды орналаса-ды. Бөліктердіц ішінде бауыр капиллярлары қабыргасында эндо-телиоцнттерден басқа фагоцптарлык қасиеттері бар жұлдызша клеткалар болады. БөлІктер қақпа венасьпіың тармактары болып табылатык бөлікаралық веналармен, venae interlobulares және бнлікаралық артериялық тармақшаларымен, arteriae tnterlobu-lares (a. hepatica propia-дан), қоршалған. Бауыр бөліктеріи кұ-райтын бауыр клеткалары арасымсн, екі бауыр клеткасынын жа~ наскан бет арасынан ет өзектері, ductuli biliferi етеді. Олар бауыр бәліктерінен шыгып бөллкаралық өзектерге, ductuli intcrlodulares. құяды. Эр бауыр бөлігінен шығарушы өзек шығады. Он. жак. және сол жак, езектердін косылуынан бауырдан етті, ЫПз, әкететін және бауыр кақпаларынан шығатын ductus hepaticiis eommunis түзіледі. Ортақ бауыр өзегІ көбіне екІ өзектен, бірақ кейде үш, төрт, тіпті. бес өзектен қүраладьт.

Өтқуық, желчный пузырь, vesica fellca s biliaris, (120-суреттер) алмұрт пішіидес. бнын бауырдың төмепгі жисгінен сәл шығыіі түратын кец үшы түбі, furfdus vesicae fellae дсп атала-ды. Оған қарама-қарсы тар ұшы мойын, collum vesicae feflleae, деп аталады; ортаңгы бөлігі дене, corpus vesicae felleae, түзеді. Мойын тікелей үзындығы 3,5 см өтқуық езегіне, ductus systicus, айнала созылады. Ductus systicus пен ductus hepaticus communis косылуынан ортак өт өзегі, ductus choiedochus, өткабылдаушы (грскше dechomai — кабылдаймын) түзіледі. Өтқабылдаушы Hg. hepatoduodenale екі жапыракшасының арасында жатады, онын арт жағында қакпа венасы, сол жагында ортак бауыр артернясы орналасады; одан кейін ол duodeni жоғарғы бөлігінің артында төмен қеліп, pars descendens duodeni меднальды қабырғасын те-сіп өтіп. ұйқы безІ өзегімеп біргс papilla duodeni major ішіпдс жа-татын және ampulla hepatopancreatica дсп аталатын кеңейген жерге тесік арқылы ашылады. Duodenum ductus choledochus-ке қүяр жердс өзск қабырғасы бүлшыксттерінін циркулярлы кабаты едәуір күшейіп, өттің ішек санылауына ағуын реттейтІн m. sphin­cter ductus choledochi түзеді; ампула аймағында баска сфинктер, m. sphincter ampullae hepaticae pancrea жатады. Ductus chole­dochus ұзындығы 7 см. Өт кабы тек төменгі бетінде ғана іштікпен жабылған; оныи түбі оң жак m. rectus abdominis пен кабыргалар-дыц төменгі беті арасындагы бүрышта алдынғы құрсақ қабырға-

сына жатады. Сероз кабыкшаным, астында жатқан бұлшыкет каба-гы, tunica muscularis фиброзды ткань коспасы бар еріксіз бұл-шықет талшыктарынан тұрады. Шырышты кабықша қатпарлар түзеді және онда көптеген шы­рышты бездер бар. Мойын мен ductus systicus-те спиральды ор-наласқан және спираль катпар, plica spiralis, қүрайтын біркатар қатпарлар болады.

Ө т к у ы к ре и тгенато-м ғі я с ы. Өт қабьш рентгёнмен зерттегендс (chole—cystographia) оның көлецкесі көрінеді. Онда мо­йын, дене және түбін ажыратуға болады, ТүбІ темен қараған. Өт қабының контуры айқын, тегіс және жылтыр. Қалтың пішіиі өт-пен толу дәрежесіне қарай ал-мұрт тәрізді, цилиндр және жү-мыртқа тәріздІ болады. Өт кабы-ның орналасу қалпы бауырдың орналасуына, онын, тынысалу ке-зшдегі кимылдарына және т. б. байланысты XII арқа және V бел омыртқа децгейлері арасында өз-геріп отырады.

Өт шығару жолдары. Өт ба-уырда тәулік бойы жасалып, ал ішекке керегіне қарай келіп тұ-ратындықтан, өттІ сактайтын ыдыс қажет болады. Осындай ыдыс өт қабы болып табылады. Оның болуы ет жолдары қүры-лысының ерекшеліктерін белгІ-лейді.

Ьауырда жасалатып өт одан бауыр өзеғі, ductus hepaticus communis аркылы аіып шығады. Қерек болған жағдайда ол duc­tus chbledochus арқылы бірден онекіелі ішекке келеді. Егер ондай кажеттілік болмаса, опда ductus choiedochus пен онын сфинктер! жиырылған кұйде болады да, өтті ішекке жібермейді, сол себептІ өт тек ductus cysticus және одан әрі өт кабына ағады, бүған спи­раль қатпардың, plica spiralis, қүрылысы жағдай жасайды.

Ac қарыпға келгенде тиісті рефлекс пайда болып, ет қабыпьщ бұлшықет қабырғасы жиырылып, сонымен бір мезгілде ductus choledochus пен сфинктерлердің бұлшықеті уакытша босансып, со-иың нэтижесінде өт ішек санылауына ағады

Б а у ы р д ы ң сегментті К ұ р ы л ы с ы. Хирургия мен ге-патологпяиық дамуына байланысты қазіпгі кезде бауырдыц сег-ментті құрылысы туралы ілім жасалды, ол бауырдыц тек бөлік-тср мен бөлікшелерге бөлінуі туралы түсінікті өзгертті.

Атйлыи өткендей, бауырда бес түтікті жүйс бар: 1) өт жолда-ры, 2) артериялар, 3) қакдіа венасы тарамдары (портальды жүйе), 4} бауыр веналары (кавальды жүйе) және 5) лимфа тамырлары.

Портальды және кавальды вена жүйелері бір-біріне сәйкес келмейді, ал калган түтікті жүйелер какпа венасы тарамдарымен қосарланады, бір-бірімен параллель жүріп, нервтер де келіп қосы-латын тамыр-секреттік шоғыр түзеді. Лимфа тамырларының бір бөлігі бауыр веналарымен коса шығады.

Бауыр ссгменті — бауыр триадасы деп аталатынга жанасып Жатқан оның парепхимасынық пирамидалы учаскесі, триаданы кү-райтындар: 2-ретті какпа венасы тармағы, оған косарланатыи меншікті бауыр артериясы тармағы және бауыр өзогінін. сәйкестІ тармағы.

Бауырда sulcus venae cavae-ден солға, сағат тілі жүрі-сіже қарсы мынадай сегменттердІ ажыратады. Iбауырдыц аттас бөлігіне сәйкес келетін сол жак бөліктін қүйрықты ссгменті; II— сол жақ бөліктің артқы сегменті, аттас бөліктін, арткы белімінде жатады; III—сол жак бөліктің алдыңғы сегменті, оныц аттас бө-лімінде орналасады; IV—сол жак бөліктіц шаршы сегменті, бау-ырдын, аттас бөлігіне сәйкес келеді; V — оң жақ бөліктіц ортаңғы жоғарғы-алғы сеғменті; VI—оң жақ бөліктіц латеральды төменгі-алдыңғы сегменті; VII—or жақ бөліктің жоғарғы-артқы сег­мент!; VIII—он, жақ бөліктің, ортаңғы жоғарғы-арткы сегменті (сегмент аттары оң жақ бөліктіқ учаскелерін көрсетеді).

Сегменттер бауыр қақпаларының айналасыпда радиустар бой-ынша топтасып, бауырдын зоналар немесе секторлар деп атала-тын ірілеу дербес бөліктеріне кіреді. Осындай 5 секторды ажыра­тады.

  1. Сол жақ латеральды сектор II сегментке сәйкес келеді (мо-
    носегментарлы сектор).

Сол жак парамедианды сектор III және IV сегменттерден
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

Похожие:

Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconКіріспе: Экология ғылым ретінде анықтамасы
Кіріспе: Экология – ғылым ретінде анықтамасы. Экологияның мақсаты, есептері және әдістері. Экологияның даму тарихы. Экология – табиғатты...
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconЖҰмыс бағдарламасы адам анатомиясының жасқа сай ерекшеліктері пәні бойынша
Мамндықтың оқу жоспары және элективтік пәндер каталогының негізінде әзірленген жұмыс бағдарламасының бекіту парағы
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconЭкономика,Экономикалық жүйе ұғымдары,түсінігі,анықтамасы
Білімділік: Оқушыларға Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық географиясы пәні, мақсаттары, міндеттері, мазмұны жөнінде түсіндіру
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconҚ азақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
Кіріспе. Адам ағзасының химиялық құрамы. Адам ағзасындағы зат алмасуының жалпы заңдылықтары
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconӘл- фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті География және табиғатты пайдалану факультеті Энергоэкология кафедрасы
Экология ғылымының анықтамасы, мақсат, міндеттері, басқа ғылымдармен байланыс. Экологияның табиғатты қорғау функциясы
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconТақырып Кіріспе. Заттардың агрегаттық күйі
Массалар әрекеттесуші заңының анықтамасы. Кр мен Кс, олардың арасындағы байланыс. Гомогенді және гетерогенді реакциялардың мысалдарын...
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconДәрістік сабақтардың мазмұны Тақырып 1 Адам анатомиясы пәні, міндеттері және зерттеу әдістері
Анатомиялық және оның биологиялық ғылымдар жүйесіндегі орнын анықтау. Анатомияның міндеттері. Анатомияның зерттеу әдістері. Біртұтас...
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconДиплом жұмысының мақсаты мен міндеттері
Кіріспе
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconМетодикалық кітаптар коорекция Кіріспе сабақ 1 1 Алғашқы әскери дайындаудың мақсат-міндеттері және мазмұны, «Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы»
«Қазақстан Республикасы қорғанысы және Қарулы Күштері туралы», «Әскери қызметкерлердің әскери міндеттері және мәртебесі туралы»,...
Лекция №1. Кіріспе. «адам анатомиясының анықтамасы, міндеттері» iconКіріспе. Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері. Фонетика туралы түсінік

Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница