Қазақ фольклорының типологиясы




НазваниеҚазақ фольклорының типологиясы
страница20/25
Дата конвертации19.09.2012
Размер4.3 Mb.
ТипДокументы
источникftp://base.turkistan.kz/book/56/Folklorberdibai.doc
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   25

ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫНДА АЙТЫЛАТЫН

КҮЛДІРГІ ӘҢГІМЕ КЕЙІПКЕРЛЕРІ


Ќазаќ фольклорыныњ т‰рлі жанрларын µзара да, µзге халыќтардыњ ауыз єдебиетімен де салыстыру, сµйтіп ±ќсас ќ±былыстарѓа баѓа беру µткен ѓасырдан бастап ќолѓа алына бастаѓаны мєлім, яѓни ±лттыќ фольклортануымызда ќазаќ фольклорын типологиялыќ т±рѓыдан зерттеу ісі біршама жолѓа ќойылѓан479. Салыстыра зерттеу т‰рлі сипатта, єр т‰рлі маќсатта ж‰ргізіледі. Ол єдіс сан алуан теорияларѓа, кµзќарастарѓа, ой-т±жырымдарѓа, бір тектес ±ѓымдардан бастап, арасында мезгілдік, мекендік айырмашылыќтары бар ќ±былыстарѓа дейін ќолданылады.

Фольклорлық мұралардың өзіндік ерекшелігін анықтауға аса қажет тәсілдің бірі – осы салыстырмалы-тарихи әдіс болып саналады. Орыс фольклортану ғылымы ауыз әдебиеті шығармаларын осы тәсіл негізінде тексеріп, талдап, күрделі нәтижелерге қол жеткізіп жүргені мәлім: «Существенное место при изучении фольклора должно уделяться сравнительно-историческому исследованию…

Ведущая роль в сравнительно-историческом изучении фольклорных произведений должна принадлежать сравнению историко-типологическому. Его предпосылкой являются единство и закономерность процесса социально-исторического развития, которым обусловлено развитие искусства, и в частности литературы как одной из идеологических надстроек, обнаруживающих значительные аналогии (при соответствующих исторически обусловленных различиях) на одинаковых ступенях общественного развития»480. Шындығында да фольклор материалына кең де жүйелі салыстырулар жасамай, ондағы үндес, қайталама фактілерді тексермей, олардың заңдылықтары мен ерекшеліктерін есепке алмай, ауыз әдебиетінің табиғатын түсіну мүмкіндігінен алшақтаймыз.

«Типология как определенная закономерность, можно сказать, буквально пронизывает фольклор на всех его уровнях; система закономерно возникающих и внутренне обусловленных историко-типологических отношений характеризует фольклор в целом (как специфический тип творчества и как совокупность реальных результатов этого творчества) и в его отдельных элементах. Мы вправе говорить, например, о типологии образов, мотивов, сюжетов, художественных средств, о типологии жанров и жанровых разновидностей, о типологии фольклорных процессов и типологии принципов отношения фольклора к действительности (например, о типологии фольклорного историзма), шире – о типологии фольклорного сознания»481.

Типологиялық жағынан қарастырғанда қазақ фольклорындағы жанрлардың Орта Азия халықтары фольклорында кездесетін жанр түрлерімен өзара ұқсастығы, үндестігі және кейбір өзіндік ерекшеліктері байқалады.

Фольклорлық жанрлардың бір түрі қазақ халқы арасында жиірек айтылса, енді бір түрлері өзбек, тәжік, түркімендерде, тағы бір үлгілері қырғыз, қарақалпақ елдерінде көбірек кездеседі.

Ғалым Р.Бердібай «Салыстырмалы-тарихи әдістің мақсаты жеке фактілердің ұқсастығын немесе сәйкестігін анықтау ғана емес, ортақ заңдылықтар мен процестерді табу болмақ»482, – деуі жоғарыдағы пікірімізді одан ары тиянақтайды.

Алдар көсе мен Қожанасыр туралы күлдіргі әңгімелер тек қазақ халқына ғана емес, түркі тектес халықтардың көбіне ортақ мұра. Олар қазақ халық ауыз әдебиетіндегі Алдар көсе мен Қожанасыр әңгімелеріне тарихи-мәдени типология, генетикалық типология тұрғысынан да өзара ұқсас болып отырады. Осы екі топтағы әңгімелердің жанрлық сипатындағы бір-біріне ұқсамайтын өзгешеліктері көрші халықтардың нұсқаларында да толық сақталған. Демек, қазақ халқымен түбі бір халықтардың әдебиетіндегі Алдар көсе мен Қожанасыр жайындағы күлдіргі әңгімелер де әлеуметтік-сатиралық, адамгершілік-тұрмыстық тұрғыдан дамыған деуге болады.

Тіпті Қожанасыр мен Алдар көсенің туылуы жайындағы аңыздар да бір-біріне ұқсас. Мұндай ұқсастықтар сырын тек типологиялық тұрғыдан тексеріп білуге болады. Өйткені бұл халықтардың қойы қоралас, ошағы аралас болуынан кәсібі мен тұрмыс-тіршілігіндегі табиғи ұқсастықтардың өзі де жетіп жатыр. Мысқылдап сөйлеу, уәж тапқыштық қабілеті тек қазаққа ғана тән емес, өзбекке, тәжікке де тән. Бізде айтылатын Алдар көсе мен Қожанасыр әңгімелерінің композициялық, сюжеттік құрылымының өзбек, тәжік күлдіргі әңгімелерінің композициялық сюжеттік құрылымымен сәйкес келуінде де елеулі сыр бар. Осы айтылғандардың өзі түркі тектес халықтардың біразының арасында кеңінен тараған Алдар көсе мен Қожанасыр әңгімелерін типологиялық байланыс тұрғысынан зерттеуді қажет ететіндігін аңғартқандай.

Қазақта Алдар көсе, Қожанасыр, Жиренше шешен, Тазша бала, Қылкеңірдек, Шибұт, Жарғақбас және Өзбекстан жеріндегі қазақтар арасында Көпірмеші, Лепірмеші, Өмірбек лаққа, Назар пұшық айтыпты деген ел аузында айтылып жүрген сөздерді жиі естиміз. Олардың әлі жиналғаннан жиналмағаны, зерттелгенінен зерттелмегені көп.

Кейбір зерттеуші-ғалымдар Алдар көсеге байланысты аңыз-әңгімелер тек қазаққа ғана емес, ағайынды қырғыз, өзбек, қарақалпақ, түркімен халықтарында да кездесетінін айтып: “Осы елдердің айтылатын аңыздарының бәрінде де Алдар көсе халық ұлы, көпшілік атымен күреске шыққан, қанаушы тап өкілдерімен алысып өткен азамат бейнесінде жағымды образы жасалады”483, – деген жаңсақ ой-пікір айтады. Олай дейтін себебіміз Алдар көсе бейнесі көрші отырған өзбек ауыз әдебиетіне еркін аудару арқылы жєне кµбіне жағымсыз сатиралық кейіпкер ретінде ауысқан484.

Қырғыздарда Алдар атына байланысты сюжеттер санаулы ғана. Басқа түркі тектес халықтарда мысалы татар, түрік, әзірбайжан, қырым татарлары, ноғай, құмықтарда да бұл циклды әңгімелер жоқ.

Түрік, қырым татарлары және Әзірбайжанда әңгімелер тек Көсе атымен айтылады. Ал Сібір түріктерінде және моңғол халықтарында Алдар немесе Көсе атымен аталған әңгімелер мүлдем кездеспейді485.

Қазақ-қырғыз әдебиетінің байланысын зерттеген ғалым А.Мусиновтың пікіріне қарағанда да қазақ пен қырғыз халықтарының әдет-ғұрпы, салт-санасы, ұлттық ерекшелігі жағынан да бір-біріне өте жақын, туыс боп араласып кеткендігін тарихи да әдеби байланысын ғылыми негізде дәлелдейді: “Казахи и киргизы – народы у которых необыкновенно развито искусство словесного творчества. Ибо созданы удивительное по глубине своего содержания, идейной направленности, художественные произведения больших и малых жанров фольклора. Общность в фольклоре, а точнее, в эпосе, в бытовом фольклоре (обрядовые песни, айтысы и т.д.), пословицах говорит об исторических корнях братства этих народов”486.

Алдар көсе атымен байланысты аңыз-әңгімелерді түркімен және ұйғыр халықтарының ауыз әдебиетінде бұрыннан қалыптасқан жанр юморлық және сатиралық жанрға қосып, жеке-жеке жинақтар мен кітаптар487 етіп шығарды. Баспа бетінде жарық көрген жинақтарға кіріспеде Алдар көсе туралы айтарлықтай пікірлер кездеседі.

Түркімен ауыз әдебиетінде Алдар көсе атымен байланысты баяндалған циклді сатиралық-юморлық әңгімелер бар. Алдар көсенің түркімен ауыз әдебиетіндегі бейнесі жайлы профессор Б.А.Каррыевтің айтуынша: “Находчивый балагур преодолевает все житейские невзгоды, отбирает у богачей нечестно нажитое ими добро, мстит им за всех обманутых “Алдар косе и сорок купцов”, “Алдар косе и казы”, “Алдар косе и ростовщик”, “Вещая птица”, “Посев верблюдов” и др. В то же время он готов оказать материальную и моральную помощь нуждающимся: “Выгодная сделка”. Характерно, что в борьбе с сильными мира сего Алдар косе умело использует свой ясный и практический ум бывалого человека, большую сообразительность и решительность в действиях”488.

Профессор Б.А.Каррыев түркімен ауыз әдебиетінде айтылып жүрген Алдар көсе жайындағы күлдіргі әңгімелерін сатиралық және юморлық новеллалар деп қарайды.

Ұйғыр ауыз әдебиетінде Алдар көсе атымен аталатын қысқа күлдіргі әңгімелер өте аз кездеседі. “Однако ни один из жанров уйгурского фольклора не может сравнится по степени своего распространения с латифами, то есть короткими юмористическими рассказами типа анекдотов, главными героями которых выступают Ходжа Насыр Афанди, Саляй Чаккан, Мулла Зайдин, Матия Халпитим, Умар Баки и некоторые другие”489 – деген үзіндіде де Алдар көсенің аты аталмайды да, уақты-уақтымен кейбір күлдіргі әңгімелерде ғана Алдар көсе не Илахун (алдаушы мағынасын береді) атымен аталады. “Алдар косе, Саляй Чаккан и Мулла Зайдин встречаются в фольклоре уйгур, есть герой у казахов, узбеков, туркмен и каракалпаков”490.

Біздің ойымызша, қазақ фольклорының көрші халықтар әдебиетіне әсері, ықпалын Алдар көсе бейнесі дәлелдей түседі

“Это произошло потому, что примерно одинаковый уклад жизни и эпическое родство тюркских народов, их языковая близость позволили в течение столетий непосредственно обмениваться им духовными ценностями вообще и образами”491 – деген пікір біздің ғылыми болжамды қуаттайды.

Қазақ арасында туып өскен Алдар көсе бейнесі туысқан өзбек, түркімен ауыз әдебиеті арқылы тілі бөлек, Иран мемлекетіндегі парсы тілдес халықтар ауыз әдебиетінде “Алдар”, “Көсе”, кейде “Аяр”, “Шум бола” (Сотқар бала) атымен жетіп барғанын көруге болады492. Бұл жерде “Алдар” мен “Көсенің” аты бірге қолданбай жеке-жеке кейіпкер есебінде аталатынын көреміз. Көсе, Аяр, Қу бала да өзінше бөлек түрлі мазмұн мен пішінді бейнелейді.

Алдар көсе жайындағы күлдіргі әңгімелер алғаш қазақтарда пайда болып, кейін басқа халықтарға көшкендігін өз уақытында түрлі дәлелдер келтіре отырып, ғалым Ә. Марғұлан493 да айтқан болатын.

Халық ауыз әдебиетінде кездесетін юморлық персонаждар қашанда өзінің ептілігін, айла-әрекеті мен қулығын асырып, үстем шығуды мақсат ететіні аңғарылады. Қазақ ауыз әдебиетіндегі Алдар көсе мен Жиреншенің сөз қағысуында Жиренше шешен “Алдағыш болсаң, мені алда” – дегенде, “алдар-ақ едім, алдаушы таяғым үйде қалыпты” – депті. Сонда Жиренше шешен “Алдағыш таяғыңды алып келе ғой” – деп атын ұсынғанда, Алдар көсе атқа мініп алып:

– Алдады деген осы,

Әкем моласының қасы, – деп кетіп қалыпты494 – деген күлдіргі әңгімеде Алдардан басым түскісі келген Жиреншенің өзін сол жерде сазға отырғызып кетеді. Осыған ұқсас сюжет болгар халқының ауыз әдебиетіндегі комедиялыќ кейіпкері қу Петр мен Қожанасыр арасындағы күлдіргі әңгімелерде кездеседі. Көптеген халықтардың күлдіргі әңгімелеріндегі сюжеттер мен композициялардың өзара ұқсас болып келуі – заңды құбылыс. Өйткені кез келген халық өз елінің кейіпкерін тек жақсы жағынан ғана алып суреттеп, оны көтермелеп отырады. Сол арқылы өз тыңдаушысына эстетикалық тәрбие береді.

Қазақ ауыз әдебиетінде Қожанасыр бейнесі аңқау, алаңғасар ретінде де кездеседі. Қожанасырдың, әсіресе, аңқау адам ретінде кездесуі қиын ситуациялардан оңай құтылып кетуіне мүмкіндік туғызады. Тіпті өзін сол болып жатқан оқиғадан аулақ, алыстата қоюы, оның өмірдің мың бұралаң жолдарынан сүрінбей өтуі үшін жасалады. Қашанда есегімен жүретін Қожанасыр сияқты дүние жүзіндегі юморлық кейіпкер жоқтың қасы. Сондықтан да Қожанасыр жайырдағы күлдіргі әңгімелердің ішінде есекке байланысты бірқанша цикльді күлдіргі әңгімелер кездеседі. Мысалы, “Қожа есегін өлең айтып жүріп іздейді”, “Есек астымда болса өзім де жоғалып кетер едім”, “Сүйіншісіне есегімнің өзін берер едім” деген сияқты әңгімелерді атап өтуге болады.

Бұхараның Қожанасырына арнап осы күнде есектің үстінде жымиып күліп, ойлы қиялмен отырған Қожанасырдың ескерткіші орнатылған. Бұл дүние жүзінде қоладан керемет етіп құйылған Қожанасырмен бірге қойылған есектің жеке-дара ескерткіші болса керек.

Қазақ тілінде жарияланған Қожанасыр хикаяларының ішіндегі күлдіргі әңгімелердің бірінде: “...Қожаның есегі жоғалады. Қожа есегін іздеп жүріп, құдайға тәубе етіпті. Естіген кісі мұның мәнісін сұрағанда:

– Тәубе етпегенде қайтемін, есек астымда болса, өзім де жоғалып кетпес пе едім, – депті”.

Осы күлдіргі әңгіме өзбек халық ауыз әдебиетінің көп томдық “Латифалар” жинағының құрамында өзгеріссіз сол қалпында өзбек ауыз әдебиетінің төл туындысы есебінде жарияланған:

“Афанди бир эшагини йуқатиб, нуқул худога шукур дея берди. Ошнолари бу гапнинг сабабига тушинмасдан сурадилар:

– Афанди, эшак йуқатган одам хам шукур қиладими?

– Нега шукур қилмайди худо бир асиради-ку, агар эшак устида булганимда, узим хам йуқолиб қолар эдим”, - депті.

Ќорыта айтќанда, күлдіргі әңгімелерде кездесетін Қожанасыр мен Алдар көсе қазақ ауыз әдебиетінде ғана емес, бүкіл Шығыс және түрік халықтарының фольклорына ортақ кейіпкерлер дәрежесіне көтерілген. Қазақ фольклорында Алдар көсе, Қожанасыр, өзбек ауыз әдебиетіндегі Афанди, Хожа Насриддин, түркімен фольклорында Кеминэ мен Мирали, ал ұйғыр ауыз әдебиетіндегі Саляй Чаққан мен молла Зайдин, түрікте Бекташ, қырғызда Шәршен, қарақалпақта Өмірбек сияқты күлдіргі кейіпкерлер бірін-бірі толықтырып отыратын образдар. Қазақтың күлдіргі әңгімелері бүкіл түрік халықтарының күлдіргі әңгімелерімен тікелей байланысып, дамып келе жатқандығын типологиялық негізде салыстыра зерттегенде анықтала түсетіндігі байқалады.


ӘДЕБИЕТТЕР


Абрамов Н. Краткое описание надмогильного памятника Козы Корпеша и Баян сулу в Киргизской степи Сибирского ведомства. – Известия русского архивного общества, 1859, том І, с. 47-50.

Алекторов А.Е. Народная литература киргизов. – Астраханские ведомости, 1894, №1324.

Алекторов А.Е. Народная литература киргизов. – Астраханский вестник, 1893, №1177 (общий очерк, 1881) (о характере казахской народной поэзии).

Андреев И. Из нашей глуши. Киргизский эпос. – Туркестанские ведомости, 1912, №290.

Аничков И.В. Памятники народного творчества. Киргизская былина о героях Ир-Назаре и Бикете. Казань, Типо-лит. имп. ун-та, 1896, 16 с.

Аимбетов К. О каракалпакских народных сказителях. Нукус, 1960.

Алпамыс. Қарақалпақ халық дастаны (Есемұрат жыраудан жазып алған Р.Қожамбергенов). Нөкіс-Самарқанд, 1960.

Анисимов А. Космологические представления народов Севера. М.–Л., 1959.

Алпамыш. Узбекский народный эпос. Пер. Л.Пеньковского. М., 1958.

Алексеев Н. Материалы о религиозных верованиях якутов на историко-этнографический источник. – Советская этнография, 1966, №2.

Азербайджанские тюркские сказки. М., 1935.

Азербайджанские сказки. Баку, 1950.

Акинжанов М. Проблемы народности социально-бытового эпоса. Алма-Ата, АН ҚазССР, 1953. (Материалы к дискуссии по казахскому эпосу).

Анекдоты о Ходже Насреддине. Пер. с турецкого В.А.Гордлевского. М., 1957.

Соколова Ю. Азербайджанские тюркские сказки. Академия, 1935.

Баранов Е. Э. Козы Корпеш и Баян-Сулу (киргизское народное предание). Нива (литературное приложение). 1899, кн. 2, с. 307-334, 343.

Боровков А. Очерки истории узбекского языка. ІІІ. Лексика среднеазиатского тафсира ХІІ-ХІІІ вв. Ученые записки ИВ АН СССР Т. ХVІ. М.–Л., 1958.

Баян-Сулу и Косу-Корпей. Отчет о деятельности западно-сибирского отдела Русского географического общества за 1893 год. Записки СОИРГО, кн. ХІІ, вып. ІІ-ІІІ. Омск, 1894, с. 4.

Богданова М. Об эпосе народов Советского Востока. Восточ. 1960.

Бараг Л. О взаимодействии русской и нерусской сказочных таридиций в современных условиях. Современный русский фольклор. М., 1966.

Бауши Курбанбай. Кырык кыз (каракалпакский эпос). Ташкент, 1949.

Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. І. М.-Л., 1950.

Балуашвили В.И. Некоторые проблемы идейно-эстетического взаимоотношения национальных литератур (Гициан Габидзе и русская поэзия). Тб. ТГУ. 1973. В автореферате докт. дис. изучаются конкретные пути и формы ид.-эстетического взаимодействия грузинской и рус. лит-ры в дооктябрьский период и в 20-30-е годы ХХ столетия, дается историко-типологический анализ творческого развития одного из видных грузинских поэтов Т. Табидзе.

1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   25

Похожие:

Қазақ фольклорының типологиясы iconМ. Б. Қоңқашова «Әулие-Ата» университеті, Тараз қ
Сонда да зерттеу-жинақтау жұмыстары тоқтамағаны белгілі. Оған алғашқы болып орыс ғалымдары ат салысса, кейінірек қазақ ағартушылары...

Қазақ фольклорының типологиясы iconМ. Б. Қоңқашова «Әулие-Ата» университеті, Тараз қ
Сонда да зерттеу-жинақтау жұмыстары тоқтамағаны белгілі. Оған алғашқы болып орыс ғалымдары ат салысса, кейінірек қазақ ағартушылары...

Қазақ фольклорының типологиясы icon1. Қоғам типологиясы. Ақпараттық қоғам, оның әлеуметтік құрылымы
Индивид, тұлға, адам. Тұлға қоғамдық қатынастардың объектісі мен субъектісі ретінде

Қазақ фольклорының типологиясы iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
М011700-Қазақ тілі мен әдебиеті ( қазақ әдебиеті траекториясы), 6М020500-Филология: Қазақ филологиясы (қазақ әдебиеттануы траекториясы)...

Қазақ фольклорының типологиясы iconБілім бағдарламасы : 5В020501 – Филология: қазақ филологиясы Базалық пәндер каталогы 6 кредит
Диалектологияның анықтамасы, міндеттері. Қазақ тіліндегі жергілікті ерекшеліктер (фонетикалық, лексикалық, морфолгиялық, синтаксистік)....

Қазақ фольклорының типологиясы iconЖҰмажанова фарида тоқАНҚызы қазақ әдебиетіндегі шариғат негіздерінің көрінісі
Жұмыс әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің қазақ әдебиеті кафедрасында орындалды

Қазақ фольклорының типологиясы iconҚазақ филологиясы кафедрасы
«Қазіргі қазақ тілінің құрмалас сөйлемі» пәні бойынша 050205 «Филология: қазақ филологиясы» мамандығының студенттеріне арналған

Қазақ фольклорының типологиясы iconҚазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі
Сонымен қатар бұл мезгілде қазақ-жоңғар қатынасы мейлінше шиеленісіп, қазақ хандығына үздіксіз шабуыл жасады

Қазақ фольклорының типологиясы iconҚуандық оразбекұлы қазақ этнопедагогикасындағы отбасы тәрбиесінің педагогикалық шарттары
...

Қазақ фольклорының типологиясы iconАккожина баян канатовна қазақ тіліндегі жәндік атауларының лингвистикалық ЖӘне этномәдени табиғаты
...

Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница