Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі




НазваниеҚазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
страница6/38
Дата конвертации14.02.2016
Размер3.71 Mb.
ТипДокументы
источникhttps://45minutkz.files.wordpress.com/2015/10/d0b0d0b7d0b0__-d182c2a6d0bbc2a6-6-d181d18bd0bdd18b
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38
ә) дамытушылық: ой - өрісін, ойлау белсенділігін, сөйлеу шеберлігі, тіл мэдениетін дамыту.

б) тәрбиелік: оқушыларды елін, жерін, Отанын қадірлей білуге, адамгершілікке,
еңбексүйгіштікке, тэрбиелеу.


Сабақтың түрі: қалыпты сабақ

Сабақтың әдісі: түсіндіру, суреттеу, салыстыру, эңгімелеу, сүрақ-жауап, бекіту. Сабақтың көрнекілігі: дидактикалық материалдар, кестелер, кеспе қағаздары, т.б. Сабақтың формалары: жеке баламен, топпен, сынып ұжымымен жүмыс жүргізу. Сабақтың типтері: кіріспе, ұйымдастыру кезеңі, жаңа сабақты түсіндіру, бекіту, корытындылау.

Сабақтың барысы:

  1. Үйымдастыру кезеңі.
    а)Оқушылармен сэлемдесу.
    э)Кезекші мэлімдемесі.
    б)Журнал бойынша түгелдеу.


  2. Үй тапсырмасын с^рау.

а) Өткен сабақта өтілген ережелерді сүраймын.

ә) Жаттығу жұмысының орындалу барысын дэптерлерінен тексеремін. ,.

б) Сұрақ кою арқылы өткен тақырыпты бекітемін.

в) Дәптерлерін алмастырамын.
3)Жаңа сабақты түсіндіру.


Бүгінгі жаңа сабақта оқушыларға «Дара сөздер мен күрделі сөздер» тақырыбы жайлы түсіндіремін.

Сөздер қүрамы жағынан дара жэне күрделі болып екіге бөлінеді. Бір ғана түбірден түратын негізгі жэне туынды түбір сөзді дара сөз дейді. Мысалы: әке, жол-дас, ауыл, аялдама сияқты сөздер дара болып есептеледі. Себебі бүл сөздер бір ғана негізгі (әке, ауыл) немесе туынды түбірден (жол-дас: түбірі- жол, -дас-жүрнак; аял-да-ма: түбірі - аялда, -ма -жүрнақ) түрады.

Екі немесе одан да көп түбірден күралган сөзді күрделі сөз дейді. Мысалы, әке-шеше, ауыл-аймац, ашу-дас, Қостура, бозторгай, цараторы, он үш сиякты сөздер күрделі сөздер болып табылады. Себебі бүлар кемінде екі түбірден қүралған: әке-шеше (әке және шеше), ауыл-аймац (ауыл жэне аймац), ашудас (ашу немесе ащы жэне тас), боз торгай (боз жэне торгай), цара торы (цара жэне торы), он үш (он және үш), Қостура (ңос~екі, шура-тау). Күрделі сөздер жасалу жолына карай төрт түрлі бо-лады: біріккен сөздер (бүгін, жаздыгүні), қос сөздер (үлкен-кіші, аяқ-табақ), қысқарған сөздер (АҚШ, Б¥¥), тіркесті сөздер (шүбар ат, кара көк, жүз бес).

Сөйтіп күрделі сездер, бір жагынан, сөз тудырудың (сөзжасамның) белгілі жолдары (біріктіру, косарлау, тіркестіру) арқылы жасалған жаңа сөздер болса, екінші жағынан, күрделі түбір, яғни түбірдің өзінше бір түрі болып табылады.

Міне осылайша жаңа сабақты түсіндіріп болған соң оқушылардың жаңа тақырыптан алған білімдерін тексеру мақсатында Абай шығармашылығындағы күрделі сөздер қолданысын оқушылардың теориялық білімдерін практикада қолдану жэне пракгикалық білім дэрежелерін одан эрі кеңейту, оқушылардың ой-өрісін, сауаттылығын, тілін дамытып, дамыта оқытамын.

Әр топтан оқушылар шығып, өтілген тақырыпты пысықтайды.

"Ақын" тобы

Топтастыруу стратегиясы

"Ғүлама" тобы

Бірікқен сөздер

"Данышпан" тобы


аз

Біріккен Кірікен Ілгеріаді Кейшді

Дара күрделі Түбір+Қосымша

Жалғау Жүртақ



Сөз түлғасына қарай: түбір туынды, біріккен сөз, қос сөз, қысқарған сөз, түбір тіркесті

Алгоритмдік деңгей

"Абай - ақын, данышпан, лирик" тақырыбын ашамыз.

Мәтіндермен жұ_мыс. Оқушыға Абай өмірі мен шығармаларынан үзінді беріледі.

1. "Ақын" 2. "Данышпан" 3. "Ғүлама"

Абай келбеті Абай жері Абай өмірі

Тапсырма. 1. Мэтін мазмұнын айту.

  1. Мэтін ішінен күрделі сөздер іздеу.

  2. Қосымша мэлімет айту.

Абай шығармашылығынан.

Абайдың табиғат лирикасы төңірегінде:
Жаз Күз Жазғытұры


  1. Мэнерлеп оқу.

  2. Күрделі, дара сөздерді табу.

  3. Септік жалғаулы сөздерді табу.

  4. Көптік жалғаулы сөздерді табу.

Тэуелдеуге:
Ауыл Жылқы Ел


(Әр қатардан 1 оқушыдан талдайды).

Міне, осылайша жаңа сабақты түсіндіріп, дамыта оқыту технологиясын қолданып болған соң жаттығу жүмыстарын орындатамын. Алғашқы орындалатын тапсырма: 75-жаттығу жүмысының шарты төмендегідей: Төмендегі сөздердің кайсысы дара, кайсысы күрделі (»өздер екенін ажыратып айтыңдар.

Келесі тапсырма: 76-жаттығу жүмысының шарты: Күрделі сез түрлеріне мысалдар тауып жазыңдар.

Сабақтың қорытындысы.

а) Сүрақ қою арқылы жаңа сабақты қорытындылаймын.

э) Оқушылардың берген жауаптарына қарай б білімін бағалаймын.

б) Үйге тапсырма: 77-жаттығу жүмысының шарты төмендегідей: Берілген күрделі
сездерді катыстырып, сөйлем қүрап жазыңдар.


Тексердім:

18. Сабақтың өтілетін мерзімі:

Сабақтың тақырыбы: Біріккен сөздер. Сабақтың мақсаты:

а) білімділік: оқушыларға сөз тұлғасы жэне біріккен сөздер жайлы толық түрде
мэлімет беру.


ә) дамытушылық: ой - өрісін, ойлау белсенділігін, сөйлеу шеберлігі, тіл мэдениетін дамыту.

б) тәрбиелік: оқушыларды елін, жерін, Отанын қадірлей білуге, адамгершілікке,
еңбексүйгіштікке, тәрбиелеу. і_;


Сабақтың түрі: қалыпты сабақ

Сабақтың әдісі: түсіндіру, суреттеу, салыстыру, эңгімелеу, сүрақ-жауап, бекіту.
Сабақтың көрнекілігі: дидактикалық материалдар, кестелер, кеспе қағаздары, т.б. [_,'


Сабақтың формалары: жеке баламен, топпен, сынып үжымымен жүмыс жүргізу.
Сабақтың типтері: кіріспе, үйымдастыру кезеңі, жаңа сабақты түсіндіру, бекіту, ■ ,


қорытындылау. І_!

Сабақтың барысы:
1) Үйымдастыру кезеңі. і


а)Оқушылармен сэлемдесу. э)Кезекші мәлімдемесі. б)Журнал бойынша түгелдеу. 2) Үй тапсырмасын сұрау. Өткен сабақтар бойынша сұрақ-тапсырмалар. "Ой қозғау" стратегиясы

  1. Біз бір-бірімізбен не аркылы қатынас жасаймыз?

  2. Тілдің негізгі байлыгы не?

  3. Создер қалай жасалады?

  4. Сөзге косымша жалғанғанда, сөз мағынасы қалай өзгереді? Етік+етікші—аяқкиім—
    етік тігетін адам.


  5. Бүл сөз жасаудың кандай түрі? (Туынды сөз)

  6. Туынды сөз неден жасалады? (Түбір сөзден)

7. Түбірден басқа жолмен сөз жасауға бола ма?
Мына сөздерді салыстыр: Еңбекші - еңбекақы
Осыдан біріккен сөздің анықтамасын айтқызу.


Екі, я одан да көп түбірден бірігіп, түтас бір үғымды білдіретін күрделі сөздер біріккен сөздер деп аталады. Мысалы, белбеу, баспасөз, ашудас, өнеркәсіп, тоцсан де-ген сөздер екі сөзден күралып (бел жэне бау, баспа жөне сөз, ашу немесе ащы жэне тас (кейінді ыкпал заңы бо-йынша т дыбысы д-га айналып, тас сөзі дас болған), өнер жэне кәсіп, тогыз -тоцс жэне он-ан), бір үгымның ғана атауы болып түр.

Қазак тілінде біріккен сөз екі түрлі болады. Бірінде қүрамына енген түбірлердің түлгалары сакталып отыра-ды. Мысалы: түйецус (түйе+құс), бузаубас (бүзау+бас), царацүрт (кара+күрт), басмацала (бас+мақала), т. б. Екіншісінде күрамына енген түбірлердің түлғалары сакталмай, кейбір дыбыстыц өзгерістерге үшырайды. Мыса-лы: биыл (бүл және жыл: бірінші сөздегі л дыбысы түсіп қалган^ екінші сездің басындагы ж дыбысы и-ға айналған), жаздыгүні (жаздың және күні: бірінші сөздегі соңғы ң дыбысы түсіп калған, екінші сөздің басындағы к дыбысы ілгерінді ықпал заңы бойынша г-ге айналган), түрегелді (туражөне келді: бірінші сөздегі дауысты дыбыстар екінші сездің эсерінен жіңішкеріп ү ү-ге, а е-ге айналған, екінші сөздің басындагы к дыбысы г-ге айналған). Бүлар ғылым тілінде кіріккен сөздер деп аталады.

Біріккен сөздерге көбіне мынадай атаулар жатады:

1) аң, құс, жэндік, өсімдік атаулары: цосаяц, тас-баца, егеуцүйрыц, жолбарыс, көщутан,
текесацал, ала-бота, ащу, царацүрт, итмурын, саңырауцүлац, бәптерек, бәйшешек, т. б.;


2) географиялық атаулар (жер, су, планета аттары): Жетіцарацшы, Темірцазыц, Ацбозат,
Көкбозат, Сарысу, Қызылорда, Әулиеапга, Алакөл, т. б.;


  1. кісі аттары: Орынбасар, Сейілбек, Мухаметжан, Ерасыл, Аманжол, Есенәлі,
    Бейсенбай, т. б.;


  2. дене мүшелері (анатомиялық атаулар): асцазан, тоцішек, үлтабар, мойыномыртца,
    сегізкөз, тазцарын, т. б.;


5) ауру атаулары: алаөкпе, көкжөтел, цылтамац, қарасан, т. б.;

  1. ойын атаулары: алтыбацан, ацсүйек, балтамтап, доптаяц, орынсатпац, т. б.;

  2. эн, күй, өлең аттары: Сарыжаплау, Сарыарца, Қароторгай, Кісенашцан,, т. б.;

8) қоғамдық өмірге, күнделікті түрмыска байланыс-ты эр түрлі атаулар: баспасәз,
цолбасшы, кәсіпорын, шекара, еңбеккүн, отагасы, ацсацал, т. б.;


9) мезгілге байланысты атаулар: биыл, бүгін, цыстыгүні, жазгытүрым, күздігцні, т. б.;

10) белгісіздік, болымсыздык мәндегі атаулар: вшкім, ештпеңе, цайсыбіреу, әлдекім,
әрщйсысы, ешцашан, кейбір, әрбіреу, әлдецашан, т. б.


III. "Топтастыру" стратегиясы.

А) Окушыларға өздері білетін біріккен сөздерін жаздыру. Мысалы: жалборыс,Ацшұцыр, Гулдана, асцазан, алтыбацан, ацсацал, бірнеше, куздігуні, т.б.

Ә) Жазған біріккен сөздердің мағынасын айтқызу жэне атаулары-ның бірыңғайлығына карай топтастыру.

Оны сызба түрінде көрсету
Аң, қүс, жэндік, өсімдік Ойын атаулары


Қоғамдық өмір, Дене мүшелері

түрмыс атаулары

Б.с
Географиялық атаулар Мезгілге байланысты


Белгісіздік, болымсыздық Кісі аттары

мэндегі атаулар.

Сабақта ауызша түрлеріне жататын атаулар айтылады да, сызбаны толтыру үйге тапсырылады.

Б) Қазақ тілінде біріккен сөздің 2түрі бар:

Біріккен сөздер
Біріккен сөздер Кіріккен сөздер


Тұлғалары сақталады Тұлғалары дыбыстық Биыл - бүл жыл

өзгерістерге үшырайды Сексен- сегіз он

Тоқсан - тоғыз он
Білезік - білек жүзік
Ілгерінді кейінді Қайны - кайын іні


Күндіз - күннің жүзі

ыкпал Ендігэрі - ендігіден өрі

IV. Венн диаграммасы бойынша оқушының біріккен және кіріккен сөздерді салыстыруы.



Б.с

Екеуі де

К.с

Түбір

бірігіп

Түбір түлғалары

тұлғалары

жазылады.

сақталмай дыбыстық

сақталады




өзгерістерге түседі.

V. Білімдерін бекіту үшін сүрақтар мен тапсырмалар ойын түрінде беріледі.

Тақтада "Біріккен сөз" деп аталатын тақтың суреті. Оқушылар топқа бөлініп, таққа отыру үшін тапсырмалар орындайды. Дұрыс эрі бірінші орындаған топ сол таққа ие болып, "Біріккен сөз" елінің патшасы мен уэзірлері болады. Такқа ие болу үшін жолдағы кедергілерден, өтуі керек.

1) өзен, 2) тау, 3) көл, 4) кұз, жартас,

5) терең ор, 6) ну орман, 7) қыл көпірден өту керек.

Кедергілер суреттермен берілген. Суреттің артында тапсырма-сүрақтар бар. Кедергілерден өткен топ жеңімпаз атанады.

Сұрақ тапсырмалары 1 - топ 2- топ

1-тапсырма. Оңтүстік Қазақстан облысы аумағындағы біріккен жер-су атауларын жаз. Тақтаға 1 минут ішінде неше сөз жазғанына қарай бағалау. (Жетісай, Шолаққорған, Сарыағаш, Кентау, Шымкент, Арнасай, Қасақасу, ақсу, т.б.)

2-тапсырма. Жүмбақтардың шешуі біріккен сөз, шешуі болған сөзді сатылай комплексті талдау.

Тарбаң-тарбаң тарбиған, Сап-сары көйлегі,

Түрі жаман жарбиған. Қап-қара түймелі.

(тасбақа) Көрсетер сүйгенін

Басының игені. (Күнбағыс)

3-тапсырма.Біріккен сөздердің сыңарларын тауып айт.

  1. Боз... 1. Кемпір...

  2. Ал... 2. Ақ....

3. Өнер.. З.Шаң...

4- тапсырма. Қүс аттары болатын Аң, жәндік атаулары

біріккен сөздерді ата. біріккен сөздерді ата.

5-тапсырма. Төмендегі мақалдардың мағынасын түсіндір, біріккен сөзді тап, сөздегі дыбыстарға математикалық тэсілмен мінездеме бер.

Аққу көлін аңсайды, ¥лдың үйкүшік болғаны жараспайды,

Ер жігіт елін аңсайды. Қыздың кьщырмашы болғаны жараспайды.

6-тапсырма. "Сенің атың кім?". Әр окушы өз тобындағы біріккен сөз болатын оқушы аттарын 1 минут ішінде айтуы керек.

7-тапсырма. "Музыкалық эліппе". Қандай музыкалық аспаптарды білесіңдер? Соның ішінде қандай біріккен сөздер бар? (Шаңқобыз, сазсырнай, қылқобыз, шындауыл, месқобыз, домбыра, жетіген, шертер, сыбызғы, дабыл, түяқтас.)

VI. Кітаппен жумыс.

А) Біріккен сөздің ережесі, жасалу жолдары

Ә) 78- жаттығуды ауызша түрде орындау. Жаттығу шарты мынадай: Берілген біріккен сөздердің қандай түбірлерден біріккен көрсетіңдер. Біріккен сөздердің мағыналарын айтыңдар.

Келесі тапсырма- 79- жаттығуды орындау. Жаттығу шарты мынадай: Түбірлері өзгермей біріккен сөздерді бір бөлек, түбірлері дыбыстық өзгеріске үшыраған кіріккен сөздерді бір бөлек жэне қандай түбірлерден біріккенін көрсетіп көшіріп жазыңдар.

Біріккен сөздер Кіріккен сөздер

Көкшетау. Алтыбакан. Қосаяк, Жаздыгүні. Қазанғап. Әнеугүні.

Айнамкөз. Желмая. Тайбурыл. Белбеу. Өмірзак. Бегэлі. Есенгелді.

Кемпірқосақ. Екібастүз. Нүргелді. Нүрғожа. Нүрғиса. Қартбай,

Әбілкайыр. Есенгүл, Қарагөз, Айғыз.

Қаламқас, Әбдіқадыр. VII. Сауаттылығын тексеруге арналған сөйлемдер.

  1. Бесатар белдескенде де керек, алыстан жаумен тілдескенде де керек.

  2. Жақсылықты көп куған, Бақ-дэулетке молығар.

  3. Қараша, желтоқсан мен сол бір-екі ай, Қыстың басы бір ерте, біреуі жай. (Абай)

  4. Жаздыгүні шілде болғанда, Көкорай шалғын бэйшешек Үзарып өсіп толғанда. (Абай)

VIII. Сабақтың қорытындысы.

а) Сүрақ қою арқылы жаңа сабақты қорытындылаймын.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   38

Похожие:

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты 2015 ж. 29 қазанында...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
Республикасы Білім және ғылым министрінің 2011 жылдың 17 маусымындағы №261 бұйрығымен бекітілген магистратура мен докторантураға...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconДиссертациямен Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Орталық ғылыми кітапханасында танысуға болады
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconДиссертациямен Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Орталық ғылыми кітапханасында танысуға болады
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің қазақ әдебиеті...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті
Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті Алқасының 2003 ж. 23 маусымдағы (№8 хаттама)...
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
Республикасы Білім және ғылым министрінің 09. 07. 2010 жылғы №367 бұйрығымен бекітілген
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Республикасы Білім және ғылым министрінің 09. 07. 2010 жылғы №367 бұйрығымен бекітілген
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі
Республикасы Білім және ғылым министрінің 09. 07. 2010 жылғы №367 бұйрығымен бекітілген
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconҚазақстан Республикасы Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті төрағасының
Республикасы Білімжәне ғылым министрлігі Білім және ғылымсаласындағы бақылау комитеті ұсынатын ғылыми баспалар тізбесі
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі iconЖарғы Мемлекеттік оқу орны №205 қазақ орта мектебі
Білім беру мекемесіне жатады. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі №319-ііі «Білім туралы»Заңы негізінде қызмет атқарады....
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница