Лекция: 30




НазваниеЛекция: 30
страница8/13
Дата конвертации30.11.2012
Размер1.25 Mb.
ТипЛекция
источникhttp://212.154.248.210/CDO/OBSOJ/Tar/Kuzanbaeva.KazHMadTar.doc
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Қолтығы ала бұғының


Пәйкесіндей Бөгенбай!

Жалаңқия жерлерден

Жазбай түсіп түлкі алған

Топшысы жуан бүркіттің

Тегеурініндей Бөгенбай!

Үмбетейдің жоқтауында Бөгенбай – халық қорғаушысының мінсіз бейнесі.

XVIII ғасырдың ірі импровизатор ақыны әрі жырауы Тәтіқара еді. Ақын қатардағы жауынгер ретінде көптеген шайқастарға қатысты. Жорықтар кезінде туған толғауларында ол жауынгерлерді бостандық жолындағы күресте қандай да болсын қиыншылықтың алдында бас имеуге шақырды. Мынадай аңыз сақталған: бір жолы қазақ жастары жоңғарлармен шайқаста жеңіліске ұшырап, шегініп бара жатып, лықсып аққан үлкен өзенге келіп тіркеледі. Жауынгерлер өзен жағасында жиналып, одан жүзіп өтуге батылы бармай тұрып қалады, сонда Тәтіқара жауынгерлердің намысын қозғайтын толғау өлеңін суырыпсалып, өзенге бірінші болып қойып кетеді де, жүзіп өте шығады. Оның ізінен басқа жауынгерлер де жүзіп өтеді.

XVIII ғасырдағы тарихи жырлардың негізгі тақырыбы қазақтардың жоңғар жаулап алушыларына қарсы күресі болды. Оқиғалар шын мәнінде өмір ссүрген және халық тарихында елеулі із қалдырған батырлардың есімдеріне байланысты беріледі.

Қазақтардың 1723 жылғы Жоңғариямен күрестегі халық бұқарасына сансыз көп қасірет әкелген ірі жеңілісі көптеген аңыз-әңгімелер мен өлең-жырлар туғызды. 1723 жылдың қатал қысында жұттан көп мал қырылды; жоңғар басқыншылары қазақ ауылдарын тонап, қартты да, жасты да аямады. Көшке ере алмаған шалдар мен кемпірлер, жаралы жауынгерлер жол үстінде қаза тапты; әйелдер мен қыздар тұтқынға алынды. Халық осы ауыр қасіретті әйгілі “Елімай” әнінде мәңгі есте қалдырды:

Қаратаудың басынан көш келеді,

Көшке ілесіп бір тайлақ бос келеді.

Ел-жұртынан айрылған жаман екен,

Екі көзден мөлдіреп жас келеді.

Мына заман қай заман, қысқан заман,

Басымыздан бақ-дәулет ұшқан заман,

Шұбырғанда ізіңнен шаң борайды,

Қаңтардағы қар жауған қыстан жаман.

Абылай туралы эпикалық жырлар да кең таралды, оларға ең алдымен Абылайдың хан болғанға дейінгі өмірі негіз етіп алынған.

Жырлардың бірінде жетім малшы, Абылайдың Сабалақ деген атпен атақты Төле бидің түйесін қалай баққаны, оның халықпен бірге жорыққа аттанып, ұрыста жоңғар қонтайшысы Галдан-Цереннің ұлы Шарыш батырды жекпе-жекте өлтіріп қалай көзге түскені айтылады. Абылайдың сыртқы жауларға қарсы күресі туралы сөз етілген кезде жеңіске халықтың күшімен, батырлардың жігерімен ғана қол жететіні ұдайы атап көрсетіледі.

Халықтың бірқатар өлеңдері мен әңгімелері XVIII ғасырдың аяғындағы Кіші жүз қазақтарының көтерілісіне, бұл көтерілістегі батыр Сырым Датовтың роліне арналған. Сырым батыр туралы ауызекі сөздерде, аңыздарда, әңгімелерде оның хандармен және оның төңірегіндегілермен қалай күрескені туралы айтылады.

XVIII ғасырда жоңғар басқыншылығының заманы туралы түсінік беретін тарихи әңгімелер халық арасында кең таралды, олар белгілі оқиғаларға немесе нақты адамдардың есімдеріне байланысты болды.


Бақылау сұрақтары:


1 Жыраулар поэзиясы – дала философиясы қандай?

2 Қазақтың тұрмыстық мәдениеті туралы түсінік.

3 XVIII-ғ тарихи оқиғалардың ауыз әдебиетінде бейнеленуі


Пайдаланатын әдебиеттер:


1 Т.Х. Ғабитов М.Ш.Өмірбекова “Мәдениеттану негіздері ”Алматы 2003 ж

2 Т.Х. Ғабитов Ж. Мүтәлиев А.Құлсариева “Мәдениеттану” А .2004 ж 3.С.Асылбекұлы “Қазақ мәдениеті- қазақ мемлекеттлігіңің жүрегі” А. 2003ж

4.Қ. Аманжолов Түркі халықтарының тарихы А 1996 ж.

5 Ардақ Нұрғалы “Қазақ ілкі тектерінің дәстүрлі мәдениеті” Алматы 2000


7АПТА

Тест- 5,0 балл

№14. Сабақтың тақырыбы: XIXI жартысындағы Қазақстан мәдениеті


1.Ы. Алтынсарин қай жылдары өмір сүрді?

А) 1840-1889жж.

В) 1841-1890жж.

С) 1841-1889жж.

Д) 1842-1889жж.

Г) 1841-1890жж

2.Ы. Алтынсариннің күш салуымен Ырғызда қандай оқу орны ашылды?

А) Техникалық коледж

В) Қыздар училищесі

С) Балалар оқитын мектеп

Д) Балабақша

Г) Орыс училищесі

3.Ең алғаш мектеп ашқан Ұлы педагог, қаламгер, ғалым, ақын, прозшы қазақ әдебиетінде із қалдырған ұлы ағартушы кім?

А) А.Байтұрсынов

В) Ы.Алтынсарин

С) Ш.Уалиханов

Д) М.Жұмабаев

Г) А.Құнанбаев

4. «Қалың елім қазағым, қайран жұртым» өлеңінің авторы.

А) Ш.Уалиханов

В) Ы.Алтынсарин

С) Ш.Құдайбердиев

Д) А.Құнанбаев

Г) Ш.Құдайбердиев

5.Құнанбаев Семейде қандай оқу орнын оқыды?

А) Мұсылман медресесін оқыды

В) Орыс мектебінде оқыды

С) Кадет корпусында оқыды

Д) Бастауыш сыныпты қазақ тілінде оқыды

Г) Қазақ мектебінде

6.Абай туралы қазақтың көрнекті ойшыл жазушысы.

А) Ш.Құдайбердиев

В) Мағауия

С) Ж.Көпейұлы

Д) М.Әуезов

Г) С.Торайғыров

7.Ш.Уалиханов қай жерде дүниеге келген.

А) Ақмола облысында

В) Қостанай облысы, Құсмұрын бекеті

С) Талдықорған облысы

Д) Алматы облысы

Г) Алматы облысы, Қаскелен ауданында

8.Шоқанға білім беруді мақсат тұтқан адам.

А) атасы Уалихан

В) анасы Зере

С) әкесі Шыңғыс

Д) Шоқан өз бетімен білім алды

Г) Досы Потанин

9.Шоқан Уалиханов Омбы кадет корпусын қай жылы тәмәмдады.

А) 1847-1853жж.

В) 1843-1849жж.

С) 1849-1855жж.

Д) 1840-1846жж.

Г) 1839-1845жж

10.Қай зерттеуші үшін «Манас» жыры қырғыз елінің энциклопедиясы ретінде танылды.

А) Достаевский

В) Ш.Уалиханов

С) П.П.Семенов Тянь-Шанский

Д) Ы.Алтынсарин

Г) А.Құнанбаев

11.Ғылым әлемінде өшпес шығармалар қалдырған зерттеуші Ш.Уалиханов қай жылы не себепті қайтыс болды.

А) 1863ж. жүрек ауруынан

В) 1864ж. рак ауруынан

С) 1865ж. өкпе ауруынан

Д) 1863ж. кенеттен көз жұмады

Г) 1866ж әдейі өлтірілді

12.Шығарманың бірі «Махаббат наме» қай ханның тұсында өмір сүрді.

А) Абылай хан

В) Керей хан

С) Жәнібек хан

Д) Орыс хан

Г) Қасымхан

13.А.Құнанбаев қай жылдары өмір сүрді.

А) 1743-1835жж.

В) 1845-1904жж.

С) 1845-1905жж.

Д) 1846-1905жж.

Г) 1847-1906 жж


14. Ш.Уалиханов қай жылы Орыс географиялық қоғамының мүшесі болып сайланды?

А) 1848 ж

В) 1853 ж

С) 1855 ж

D) 1849 ж

Е) 1861 ж

15. «Қалқаман-Мамыр» поэмасының авторы кім?

А) Ш.Құдайбердиев

В) С.Торайғұров

С) М.Жұмабаев

D) С.Көбеев

Е) Б.Майлин

16. Ы.Алтынсарин тұңғыш рет қазақ мектебін қай жылы ашты?

А) 1834 ж

В) 1854 ж

С) 1864 ж

D) 1871 ж

Е) 1883 ж


17. Ш.Уәлихановтың қай шығармасы Қашғар саяхатының нәтижесі болды?

А) «Жоңғар очерктері»

В) «Дала мұсылмандығы жайында»

С) «Қырғыздар туралы»

D) «Ыстықкөлге сапардың күнделігі»

Е) «Алтыашар жайында»

18. Ы.Алтинсарин қызметінің негізгі бағытын анықтаңыз?

А) Демократтық-ағартушылық

В) Әдеби-шығармашылық

С) Этнографиялық зерттеулер

D) Аудармашы қызметі

Е) Философиялық қызмет

19. М.Әуезов «Абай» роман-эпопеясының екінші кітабы қашан аяқталды?

А) 1945 ж

В) 1946 ж

С) 1947 ж

D) 1948 ж

Е) 1849 ж


20. ХІХ ғ. І жартысында қазақ әдебиетінде қай ақынның шығармашылғында суырып салма өнері одан әрі дамыды?

А) Шернияз

В) Махамбет

С) Мұрат

D) Сүйінбай

Е) Шөже

21. ХV-ХVІ ғ.ғ. қазақ хандығының тарихы, ХVІІІ ғ. Кіші жүз тарихы туралы жазған орыс ғалымы?

А) Радлов

В) Левшин

С) Мейер

D) Вельяминов Зернов

Е) Григорьев

22. ХІХ ғ. 60-Ж Верныйда болған ғалым саяхатшысы:

А) Даль

В) Бабажанова

С) Шевченко

D) Уәлиханов

Е) Радлов

23. ХІХ ғ. І жартысында қандай Оқиға Дәулеткерейдің көзқарасының қалыптасуына әсер етті?

А) Қазақ жерінде бекіністердің салынуы

В) Кенесары Қасымұлы әскери көтеріліс

С) Сырым Датұлы бастаған көтеріліс

D) Есет бастаған көтеріліс

Е) Бөкей Ордасындағы көтеріліс

24. ХІХ ғ. І жартысындағы шешен және ақынды атаңыз?

А) Шернияз

В) Жанақ

С) Шортанбай

D) Шөже

Е) Сүйінбай

25. ХХғ. «Қазақ» атты апталық газеттің ұйымдастырушы редакторы кім болды?

А) М.Дулатов

В) М.Шоқай

С) А.Байтұрсынұлы

D) М.Тынышбаев

Е) Б.Қаратев

26. «Орынбор ведомствосының қырғыз даласы» еңбегінде Кіші жүз тарихын статистикалық жағынан кім сипаттады?

А) А.Левшин

В) В.Радлов

С) А.Н. Добромыслов

D) М. Красовский

Е) К.Мейер


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Похожие:

Лекция: 30 iconЛекция жинағы, тезистер, оқу құралдар Қр нотариаты (лекция тезистері) Қр жер құқығы (лекция тезистері) Отбасы құқығы (лекция тезистері) Мақала, баяндамалар «Құқықтық тәрбие берудегі сыныптан тыс жұмыстар»
«Құқықтық тәрбие берудегі сыныптан тыс жұмыстар». ХҚту хабаршысы №2 (67) мамыр-маусым 2009. 271-274бб
Лекция: 30 iconЛекция жинағы, тезистер, оқу құралдар Қр нотариаты (лекция тезистері) Қр жер құқығы (лекция тезистері) Отбасы құқығы (лекция тезистері) Мақала, баяндамалар «Құқықтық тәрбие берудегі сыныптан тыс жұмыстар»
«Құқықтық тәрбие берудегі сыныптан тыс жұмыстар». ХҚту хабаршысы №2 (67) мамыр-маусым 2009. 271-274бб
Лекция: 30 iconЛекция жинағы, тезистер, оқу құралдар
Азаматтық іс жүргізу заңдарды қолданудың теориясымен практикасы (лекция тезистері)
Лекция: 30 iconЛекция кешені (лекция тезистері) Мамандығы: «Бастауышты оқыту педагогикасы мен әдістемесі»
Экология адамның тіршілік ортасы мен онымен қарым- қатынастары, табиғат және қоғам туралы ғылым
Лекция: 30 iconЛекция жинағы, тезистер, оқу құралдар
Жүйелік бағдарламалармен қаматамасыздандыру және Обектіге бағытталған бағдарламалау пәндерінен лекция жинағы. 3Ds Max графикалық...
Лекция: 30 iconИстория античной философии лекция 1
Первая лекция, как вы сами понимаете, должна быть вводная. Однако она может быть весьма важной и даже определяющей во всем нашем...
Лекция: 30 iconЛекция: 15 сағат
Лекция сабақтарының мазмұны Семинар сабақтарының жоспары
Лекция: 30 iconЛекция кешені (лекция тезистері) Мамандығы : 050101 «Мектепке дейінгі оқыту және тәрбиелеу»
Күн жүйесі – Күн және оны айнала қозғалатын 9 ірі планета және ұсақ денелер кіреді
Лекция: 30 iconЛекция жинағы, тезистер, оқу құралдар
Жоғары оқу орындарында оқылатын оқыту формасының бірі – лекция сабағы”- «Қазақстан мен Қырғыстан жас ғылымдарының этнопсихология...
Лекция: 30 iconЛекция «Международное сотрудничество как основа для антитеррористической деятельности» 4 Лекция «Позитивная и негативная роль сми в формировании образа террориста у молодого поколения»
Лекция «Позитивная и негативная роль сми в формировании образа террориста у молодого поколения»
Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©kzdocs.docdat.com 2012
обратиться к администрации
Документы
Главная страница